Adhyaya 28

Verse 1

पार्वत्युवाच । आनंदकानने शंभो यल्लिंगं पुण्यवर्धनम् । यन्नामस्मरणादेव महापातकसंक्षयः

पार्वत्युवाच—आनन्दकानने शम्भो यल्लिङ्गं पुण्यवर्धनम्, यन्नामस्मरणादेव महापातकसंक्षयः।

Verse 2

यत्सेव्यं साधकैर्नित्यं यत्र प्रीतिरनुत्तमा । यत्र दत्तं हुतं जप्तं ध्यातं भवति चाक्षयम्

यत्सेव्यं साधकैर्नित्यं यत्र प्रीतिरनुत्तमा, यत्र दत्तं हुतं जप्तं ध्यातं भवति चाक्षयम्।

Verse 3

यस्य संस्मरणादेव यल्लिंगस्य विलोकनात् । यल्लिंगप्रणतेश्चापि यस्य संस्पर्शनादपि

यस्य संस्मरणादेव यल्लिङ्गस्य विलोकनात्, यल्लिङ्गप्रणतेश्चापि यस्य संस्पर्शनादपि।

Verse 4

पंचामृतादि स्नपनपूर्वाद्यस्यार्चनादपि । तल्लिंगं कथयेशान भवेच्छ्रेयः परंपरा

पञ्चामृतादि-स्नपनपूर्वाद्यस्यार्चनादपि, तल्लिङ्गं कथयेशान भवेच्छ्रेयः परम्परा।

Verse 6

देवदेव उवाच । उमे भवत्या यत्पृष्टं भवबंधविमोक्षकृत् । ततोऽहं कथयिष्यामि लिंगं स्थिरमना भव

देवदेव उवाच—उमे, भवत्या यत्पृष्टं तद्भवबन्धविमोचनकरम्। अतः तल्लिङ्गं तेऽहं कथयिष्यामि; स्थिरमना भव।

Verse 7

आनंदकानने चात्र रहस्यं परमं मम । न मया कस्यचित्ख्यातं न प्रष्टुं वेत्ति कश्चन

आनन्दकानने चात्र रहस्यं परमं मम। न मया कस्यचित्ख्यातं, न प्रष्टुं वेत्ति कश्चन॥

Verse 8

संति लिंगान्यनेकानि ममानंदवने प्रिये । परं त्वया यथा पृष्टं यथावत्तद्ब्रवीमि ते

सन्ति लिङ्गान्यनेकानि ममानन्दवने प्रिये। परं त्वया यथा पृष्टं यथावत्तद्ब्रवीमि ते॥

Verse 9

स्कंद उवाच । इति देवीसमुदितं समाकर्ण्य वटोद्भव । सर्वज्ञेन यदाख्यातं तदाख्यास्यामि ते शृणु

स्कन्द उवाच—इति देवीसमुदितं समाकर्ण्य वटोद्भव। सर्वज्ञेन यदाख्यातं तदाख्यास्यामि ते; शृणु॥

Verse 10

ममापि येन त्रिपुरं समरे जयकांक्षिणः । जयाशा पूरिता स्तुत्या बहुमोदकदानतः

येन ममापि त्रिपुरं समरे जयकाङ्क्षिणः। जयाशा पूरिता स्तुत्या बहुमोदकदानतः॥

Verse 11

यत्रास्ति तीर्थमघहृत्पितृप्रीतिविवर्धनम् । यत्स्नानाद्वृत्रहा वृत्रवधपापाद्विमुक्तवान्

यत्र पापहरं तीर्थं पितॄणां प्रीतिवर्धनम् । तत्र स्नानात् वृत्रहा इन्द्रः वृत्रवधजन्यपापात् विमुक्तवान् ॥

Verse 12

धर्माधिकरणं यत्र धर्मराजोप्यवाप्तवान् । सुदुष्करं तपस्तप्त्वा परमेण समाधिना

यत्र धर्माधिकरणं धर्मराजोऽप्यवाप्तवान् । सुदुष्करं तपस्तप्त्वा परमेण समाधिना ॥

Verse 13

पक्षिणोपि हि यत्रापुर्ज्ञानं संसारमोचनम् । रम्यो हिरण्मयो यत्र बभूव बहुपाद्द्रुमः

पक्षिणोऽपि हि यत्रापुर्ज्ञानं संसारमोचनम् । रम्यो हिरण्मयो यत्र बभूव बहुपाद्द्रुमः ॥

Verse 14

यल्लिंगदर्शनादेव दुर्दमो नाम पार्थिवः । उद्वेजकोपि लोकानां क्षणाद्धर्ममतिस्त्वभूत्

यल्लिङ्गदर्शनादेव दुर्दमो नाम पार्थिवः । उद्वेजकोऽपि लोकानां क्षणाद्धर्ममतिस्त्वभूत् ॥

Verse 15

तस्य लिंगस्य माहात्म्यमाविर्भावं च सुंदरि । निशामयाभिधास्यामि महापातक नाशनम्

तस्य लिङ्गस्य माहात्म्यमाविर्भावं च सुन्दरि । निशामयाभिधास्यामि महापातकनाशनम् ॥

Verse 16

धर्मपीठं तदुद्दिष्टमत्रानंदवने मम । तत्पीठदर्शनादेव नरः पापैः प्रमुच्यते

धर्मपीठं मयात्रानन्दवने (काश्यां) निर्दिष्टम्। तस्य पीठस्य दर्शनमात्रेणैव नरः सर्वपापेभ्यः प्रमुच्यते॥

Verse 17

पुरा विवस्वतः पुत्रो यमः परमसंयमी । तपस्तताप विपुलं विशालाक्षि तवाग्रतः

पुरा विवस्वतः पुत्रो यमः परमसंयमी। विशालाक्षि, तवाग्रतः स विपुलं तपस्तताप॥

Verse 18

शिशिरे जलमध्यस्थो वर्षास्वभ्रावकाशकः । तपर्तौ पंचवह्निस्थः कदाचिदिति तप्तवान्

शिशिरे जलमध्यस्थो वर्षास्वभ्रावकाशकः। तपर्तौ पञ्चवह्निस्थः—एवं कदाचिदिति स तप्तवान्॥

Verse 19

पादाग्रांगुष्ठभूस्पर्शी बहुकालं स तस्थिवान् । एकपादस्थितः सोपि कदाचिद्बह्वनेहसम्

पादाग्राङ्गुष्ठभूस्पर्शी बहुकालं स तस्थिवान्। एकपादस्थितोऽपि स कदाचिद् बह्वनेहसम्॥

Verse 20

समीराभ्यवहर्तासीद्बहुदिष्टं सदिष्टवान् । पपौ स तु पिपासुः सन्कुशाग्रजलविप्रुषः

समीराभ्यवहर्ता सन् बहुदिष्टं सदिष्टवान्। पिपासुः कुशाग्रजलविप्रुषः पपौ स तु॥

Verse 21

दिव्यां चतुर्युगीमित्थं स निनाय तपश्चरन् । चतुर्गुणं दिदृक्षुर्मां परमेण समाधिना

एवं स तपश्चरन् दिव्यां चतुर्युगीं निनाय; परमेण समाधिना मां चतुर्गुणरूपेण द्रष्टुम् अभिलषन्।

Verse 22

ततोहं तस्य तपसा संतुष्टः स्थिरचेतसः । ययौ तस्मै वरान्दातुं शमनाय महात्मने

ततः स्थिरचेतसस्तस्य तपसा संतुष्टोऽहं महात्मनः शमनस्य वरदानाय तस्मै ययौ।

Verse 23

वटः कांचनशाखाख्यो यस्तपस्तापसंततिम् । दूरीचकार सुच्छायो बहुद्विजसमाश्रयः

कांचनशाखाख्यो वटः सुच्छायो बहुद्विजसमाश्रयः, तपस्विनां तपःसंततिजनितं तापं दूरं चकार।

Verse 24

मंदमद मरुल्लोल पल्लवैः करपल्लवैः । योध्वगानध्वसंतप्तानाह्वये दिवतापहृत्

मन्दमदमरुल्लोलैः करपल्लवैः स वटः पथिकान् अध्वसंतप्तान् आह्वयति, दिवातापं श्रमं चापहृत्य।

Verse 25

स्वानुरागैः सुरभिभिः स्वादुभिश्च पचेलिमैः । प्रीणयेदर्थिसार्थं यो वृत्तैर्निजफलैरलम्

स्वानुरागसुरभिभिः स्वादुभिः पचेलिमैश्च निजफलैः स वटः अर्थिसार्थं सम्यक् प्रीणयति, पर्याप्ततया तर्पयन्।

Verse 26

तदधस्तात्परं वीक्ष्य तमहं तपनांगजम् । स्थाणुनिश्चल वर्ष्माणं नासाग्रन्यस्तलोचनम्

तदधस्तात् परं वीक्ष्याहं तपनाङ्गजं ददर्शम्। स्थाणुनिश्चलवपुषं नासाग्रन्यस्तलोचनं योगतपसि धृतव्रतम्॥

Verse 27

तपस्तेजोभिरुद्यद्भिः परितः परिधीकृतम् । भानुमंतमिवाकाशे सुनीले स्वेन तेजसा

तपस्तेजोभिरुद्यद्भिः सर्वतः परिधीकृतः। सुनीलेऽम्बरमध्यस्थो भानुमानिव स्वतेजसा॥

Verse 28

स्वाख्यांकितं महालिंगं प्रतिष्ठाप्यातिभक्तितः । स्वच्छ सूर्योपलमयतेजः पुंजैरिवार्चितम्

स्वाख्याङ्कितं महालिङ्गं प्रतिष्ठाप्य अतिभक्तितः। स्वच्छसूर्योपलमयतेजःपुञ्जैरिव पूजितम्॥

Verse 29

साक्षीकृत्येव तल्लिंगं तप्यमानं महत्तपः । प्रत्यवोचं धर्मराजं वरं ब्रूहीति भास्करे

साक्षीकृत्येव तल्लिङ्गं तप्यमानं महत्तपः। धर्मराजं प्रत्यवोचं—वरं ब्रूहीति भास्करे॥

Verse 30

अलं तप्त्वा महाभाग प्रसन्नोस्मि शुभव्रत । निशम्य शमनश्चेति दृष्ट्वा मां प्रणनाम ह

अलं तप्त्वा महाभाग प्रसन्नोऽस्मि शुभव्रत। इति श्रुत्वा शमनः स मां दृष्ट्वा प्रणनाम ह॥

Verse 31

चकार स्तवनं चापि परिहृष्टेंद्रियेश्वरः । निर्व्याजं स समाधिं च विसृज्य ब्रध्ननंदनः

परिहृष्टेन्द्रियेश्वरः ब्रध्ननन्दनः स्तवनं चकार; निर्व्याजं समाधिं विसृज्य स स्वसमाधेः समुत्थितः।

Verse 32

धर्म उवाच । नमोनमः कारणकारणानां नमोनमः कारणवर्जिताय । नमोनमः कार्यमयाय तुभ्यं नमोनमः कार्यविभिन्नरूप

धर्म उवाच— नमो नमः कारणकारणानां, नमो नमः कारणवर्जिताय। नमो नमः कार्यमयाय तुभ्यं, नमो नमः कार्यविभिन्नरूपाय॥

Verse 33

अरूपरूपाय समस्तरूपिणे पराणुरूपाय परापराय । अपारपाराय पराब्धिपार प्रदाय तुभ्यं शशिमौलये नमः

अरूपरूपाय समस्तरूपिणे पराणुरूपाय परापराय। अपारपाराय पराब्धिपारप्रदाय तुभ्यं शशिमौलये नमः॥

Verse 34

अनीश्वरस्त्वं जगदीश्वरस्त्वं गुणात्मकस्त्वं गुणवर्जितस्त्वम् । कालात्परस्त्वं प्रकृतेः परस्त्वं कालाय कालात्प्रकृते नमस्ते

अनीश्वरस्त्वं जगदीश्वरस्त्वं गुणात्मकस्त्वं गुणवर्जितस्त्वम्। कालात्परस्त्वं प्रकृतेः परस्त्वं कालाय कालात्प्रकृते नमस्ते॥

Verse 35

त्वमेव निर्वाणपद प्रदोसि त्वमेव निर्वाणमनंतशक्ते । त्वमात्मरूपः परमात्मरूपस्त्वमंतरात्मासि चराचरस्य

त्वमेव निर्वाणपदप्रदोऽसि त्वमेव निर्वाणमनन्तशक्ते। त्वमात्मरूपः परमात्मरूपस्त्वमन्तरात्मासि चराचरस्य॥

Verse 36

त्वत्तो जगत्त्वं जगदेवसाक्षाज्जगत्त्वदीयं जगदेकबंधो । हर्ताविता त्वं प्रथमो विधाता विधातृविष्ण्वीश नमो नमस्ते

त्वत्तो जगत्स्वरूपं प्रसूयते; त्वमेव साक्षाद् जगतः साक्षी। एतज्जगत् तव, हे जगदेकबन्धो। त्वं प्रथमः विधाता, हर्ता च पालयिता च। विधातृविष्ण्वीश, नमो नमस्ते॥

Verse 37

मृडस्त्वमेव श्रुतिवर्त्मगेषु त्वमेव भीमोऽश्रुतिवर्त्मगेषु । त्वं शंकरः सोमसुभक्तिभाजामुग्रोसि रुद्र त्वमभक्तिभाजाम्

श्रुतिवर्त्मगेषु त्वमेव मृडः; अश्रुतिवर्त्मगेषु त्वमेव भीमः। सोमसुभक्तिभाजां त्वं शंकरः; अभक्तिभाजां रुद्र, त्वमुग्रः॥

Verse 38

त्वमेव शूली द्विषतां त्वमेव विनम्रचेतो वचसां शिवोसि । श्रीकंठ एकः स्वपदश्रितानां दुरात्मनां हालहलोग्रकंठः

द्विषतां प्रति त्वमेव शूली; विनम्रचेतोवचसां प्रति त्वमेव शिवः। स्वपदाश्रितानां त्वमेव एकः श्रीकण्ठः; दुरात्मनां तु हालहलोग्रकण्ठः॥

Verse 39

नमोस्तु ते शंकर शांतशंभो नमोस्तु ते चंद्रकलावतंस । नमोस्तु तुभ्यं फणिभूषणाय पिनाकपाणेंऽधकवैरिणे नमः

नमोऽस्तु ते शंकर शान्तशम्भो; नमोऽस्तु ते चन्द्रकलावतंस। नमोऽस्तु तुभ्यं फणिभूषणाय; पिनाकपाणेऽन्धकवैरिणे नमः॥

Verse 40

स एव धन्यस्तव भक्तिभाग्यस्तवार्चको यः सुकृती स एव । तवस्तुतिं यः कुरुते सदैव स स्तूयते दुश्च्यवनादि देवैः

स एव धन्यः तव भक्तिभाग्यः; तवार्चको यः सुकृती स एव। तव स्तुतिं यः कुरुते सदैव, स स्तूयते दुश्च्यवनादि देवैः॥

Verse 41

कस्त्वामिह स्तोतुमनंतशक्ते शक्नोति मादृग्लघुबुद्धिवैभवः । प्राचां न वाचामिहगोचरो यः स्तुतिस्त्वयीयं नतिरेव यावत्

कस्त्वामिह स्तोतुमनन्तशक्ते शक्नोति मादृग्लघुबुद्धिवैभवः। प्राचां न वाचामिहगोचरो यः, स्तुतिस्त्वयीयं नतिरेव यावत्॥

Verse 42

स्कंद उवाच । उदीर्य सूर्यस्य सुतोतिभक्त्या नमः शिवायेति समुच्चरन्सः । इलामिलन्मौलिरतीव हृष्टः सहस्रकृत्वः प्रणनाम शंभुम्

स्कन्द उवाच। उदीर्य सूर्यस्य सुतोऽतिभक्त्या नमः शिवायेति समुच्चरन् सः। इलामिलन्मौलिरतीव हृष्टः सहस्रकृत्वः प्रणनाम शम्भुम्॥

Verse 43

ततः शिवस्तं तपसातिखिन्नं निवार्य ताभ्यः प्रणतिभ्य ईश्वरः । वरान्ददौ सप्ततुरंगसूनवे त्वं धर्मराजो भव नामतोपि

ततः शिवस्तं तपसातिखिन्नं निवार्य ताभ्यः प्रणतिभ्य ईश्वरः। वरान्ददौ सप्ततुरङ्गसूनवे त्वं धर्मराजो भव नामतोऽपि॥

Verse 44

त्वमेव धर्माधिकृतौ समस्त शरीरिणां स्थावरजंगमानाम् । मया नियुक्तोद्य दिनादिकृत्यः प्रशाधि सर्वान्मम शासनेन

त्वमेव धर्माधिकृतौ समस्तशरीरिणां स्थावरजङ्गमानाम्। मया नियुक्तोऽद्य दिनादिकृत्यः प्रशाधि सर्वान्मम शासनेन॥

Verse 45

त्वं दक्षिणायाश्च दिशोधिनाथस्त्वं कर्मसाक्षी भव सर्वजंतोः । त्वद्दर्शिताध्वान इतो व्रजंतु स्वकर्मयोग्यां गतिमुत्तमाधमाः

त्वं दक्षिणायाश्च दिशोऽधिनाथस्त्वं कर्मसाक्षी भव सर्वजन्तोः। त्वद्दर्शिताध्वान इतो व्रजन्तु स्वकर्मयोग्यां गतिमुत्तमाधमाः॥

Verse 46

त्वया यदेतन्ममभक्तिभाजा लिंगं समाराधितमत्र धर्म । तद्दर्शनात्स्पर्शनतोऽर्चनाच्च सिद्धिर्भविष्यत्यचिरेण पुंसाम्

हे धर्म! त्वया मम भक्तिभाजा अत्र सम्यग् समाराधितं यदिदं लिङ्गं, तस्य दर्शनात् स्पर्शनतोऽर्चनाच्च पुंसामचिरेणैव सिद्धिर्भविष्यति।

Verse 47

धर्मेश्वरं यः सकृदेव मर्त्यो विलोकयिष्यत्यवदातबुद्धिः । स्नात्वा पुरस्तेऽत्र च धर्मतीर्थे न तस्य दूरे पुरुषार्थसिद्धिः

यः कश्चिन्मर्त्योऽवदातबुद्धिः सकृदेव धर्मेश्वरं विलोकयिष्यति, अत्र च पुरस्ते धर्मतीर्थे स्नात्वा, न तस्य दूरे पुरुषार्थसिद्धिः।

Verse 48

कृत्वाप्यघानामिह यः सहस्रं धर्मेश्वरं पश्यति दैवयोगात् । सहेतनो जातु स नारकीं व्यथां कथां तदीयां दिविकुर्वतेमराः

इह सहस्रमप्यघानां कृत्वा यो दैवयोगाद्धर्मेश्वरं पश्यति, सहेतनो जातु नारकीं व्यथां नानुभवति; तदीयां कथां दिवि देवा उत्सवं कुर्वन्ति।

Verse 50

यो धर्मपीठं प्रतिलभ्य काश्यां स्वश्रेयसे नो यततेऽत्र मर्त्यः । कथं स धर्मत्वमिवातितेजाः करिष्यति स्वं कृतकृत्यमेव । त्वया यथाप्ता इह धर्मराज मनोरथास्ते गुरुभिस्तपोभिः । तथैव धर्मेश्वरभक्तिभाजां कामाः फलिष्यंति न संशयोत्र

यो मर्त्यः काश्यां धर्मपीठं प्रतिलभ्य स्वश्रेयसे न यतते, स कथं स्वं कृतकृत्यं करिष्यति, अतितेजाः सन्निव धर्मत्वमिव? हे धर्मराज! यथा त्वं गुरुभिस्तपोभिरिह मनोरथानाप्तवान्, तथैव धर्मेश्वरभक्तिभाजां कामाः फलिष्यन्ति—न संशयः।

Verse 51

कृत्वाप्यघान्येव महांत्यपीह धर्मेश्वरार्चां सकृदेव कुर्वन् । कुतो बिभेति प्रियबंधुरेव तव त्वदीयार्चित लिंगभक्तः

इह महान्त्यप्यघानि कृत्वा यो धर्मेश्वरार्चां सकृदेव करोति, स कुतो बिभेति? स त्वदीयार्चितलिङ्गभक्तः प्रियबन्धुरिव भवति।

Verse 52

पत्रेण पुष्पेण जलेन दूर्वया यो धर्मधर्मेश्वरमर्चयिष्यति । समर्चयिष्यंत्यमृतांधसस्तं मंदारमालाभिरतिप्रहृष्टाः

पत्रैः पुष्पैर्जलेन दूर्वया च यो धर्मधर्मेश्वरमर्चयिष्यति । तममृतप्रभया देवा अपि समर्चयिष्यन्ति, मंदारमालाभिरतिप्रहृष्टाः ॥

Verse 53

त्वत्तो विभेष्यंति कृतैनसो ये भयं न तेषां भविता कदाचित् । धर्मेश्वरार्चा रचनां करिष्यतां हरिष्यतां बंधुतयामनस्ते

त्वत्तो विभेष्यन्ति कृतैनसो ये; भयં न तेषां भविता कदाचित् । धर्मेश्वरार्चारचनां कुर्वतां मनस्ते बन्धुतया हरिष्यतां, सा भीतिं हरति ॥

Verse 54

यदत्र दास्यंति हि धर्मपीठे नरा द्युनद्यां कृतमज्जनाश्च । तदक्षयं भावि युगांतरेपि कृतप्रणामास्तव धर्मलिंगे

यदत्र धर्मपीठे द्युनद्यां कृतमज्जनाः नरा दास्यन्ति । तत् युगान्तरेऽपि भाव्यकालेऽक्षयं भवति, यतः ते तव धर्मलिङ्गे कृतप्रणामाः ॥

Verse 55

ये कार्तिके मासि सिताष्टमी तिथौ यात्रां करिष्यंति नरा उपोषिताः । रात्रौ च वै जागरणं महोत्सवैर्धर्मेश्वरे तेन पुनर्भवा भुवि

कार्तिकमासे सिताष्टम्यां तिथौ ये नरा उपोषिताः यात्रां करिष्यन्ति । रात्रौ च धर्मेश्वरे महोत्सवैः सह जागरणं कुर्वन्ति, तेन ते भुवि पुनर्भवां न यान्ति ॥

Verse 56

स्तुतिं च ये वै त्वदुदीरितामिमां नराः पठिष्यंति तवाग्रतः क्वचित् । निरेनसस्ते मम लोकगामिनः प्राप्स्यंति ते वैभवतः सखित्वम्

ये च नराः क्वचिदपि तवाग्रतः त्वदुदीरितामिमां स्तुतिं पठिष्यन्ति । ते निरेनसः मम लोकं गमिष्यन्ति, तव वैभवयुक्ते परिकरे सखित्वं प्राप्स्यन्ति ॥

Verse 57

पुनर्वरं ब्रूहि यथेप्सितं ददे तेजोनिधेर्नंदन धर्मराज । अदेयमत्रास्ति न किंचिदेव ते विधेहि वागुद्यममात्रमेव

पुनर्वरं ब्रूहि यथेप्सितं ददे तेजोनिधेर्नंदन धर्मराज । अदेयमत्रास्ति न किंचिदेव ते विधेहि वागुद्यममात्रमेव

Verse 58

प्रसन्नमूर्तिं स विलोक्य शंकरं कारुण्यपूर्णं स्वमनोरथाभिदम् । आनंदसंदोहसरोनिमग्नो वक्तुं क्षणं नैव शशाक किंचित्

प्रसन्नमूर्तिं स विलोक्य शंकरं कारुण्यपूर्णं स्वमनोरथाभिदम् । आनंदसंदोहसरोनिमग्नो वक्तुं क्षणं नैव शशाक किंचित्

Verse 78

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंड उत्तरार्धे धर्मेशमहिमाख्यानं नामाष्टसप्ततितमोऽध्यायः

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंड उत्तरार्धे धर्मेशमहिमाख्यानं नामाष्टसप्ततितमोऽध्यायः