Adhyaya 26

Verse 1

स्कंद उवाच । शृणुष्व मैत्रावरुणे पुराकल्पे रथंतरे । इतिहास इहासीद्यः पीठे विरजसंज्ञिते

स्कन्द उवाच—शृणुष्व, हे मैत्रावरुण! पुराकल्पे रथन्तरे, विरजासंज्ञितेऽस्मिन् पीठे यः प्राचीन इतिहास आसीत्, तं वक्ष्यामि।

Verse 2

त्रिलोचनस्य प्रासादे मणिमाणिक्यनिर्मिते । नानाभंगि गवाक्षाढ्ये रत्नसानाविवायते

त्रिलोचनस्य प्रासादे मणिमाणिक्यनिर्मिते, नानाभङ्गिगवाक्षाढ्ये, रत्नसानाविवायते स्म।

Verse 3

कदाचिदपि कल्पांते द्यो लोके भ्रंशति क्षये । प्रोत्तंभनं स्तंभ इव दत्तो विश्वकृता स्वयम्

कदाचित् कल्पान्ते क्षये द्युलोके भ्रंशति सति, विश्वकृता स्वयमेव प्रोत्तम्भनं स्तम्भ इव दत्तम्।

Verse 4

मरुत्तरंगिताग्राभिः पताकाभिरितस्ततः । सन्निवारयतीवेत्थमघौघान्विशतो मुने

मरुत्तरङ्गिताग्राभिः पताकाभिरितस्ततः, मुने, विशतोऽघौघान् सन्निवारयतीवेत्थम्।

Verse 5

देदीप्यमान सौवर्ण कलशेन विराजिते । पार्वणेन शशांकेन खेदादिव समाश्रिते

देदीप्यमानसौवर्णकलशेन विराजिते, पार्वणेन शशाङ्केन खेदादिव समाश्रिते।

Verse 6

तत्र पारावतद्वंद्वं वसेत्स्वैरं कृतालयम् । प्रातःसायं च मध्याह्ने कुर्वन्नित्यं प्रदक्षिणम्

तत्र पारावतयोर्द्वन्द्वं स्वैरं कृतालयं वसति स्म। प्रातः सायं च मध्याह्ने च नित्यं प्रदक्षिणां कुर्वन्तौ बभूवतुः॥

Verse 7

उड्डीयमानं परितः पक्षवातेरितस्ततः । रजःप्रासादसंलग्नं दूरीकुर्वद्दिनेदिने

उड्डीयमानौ परितः पक्षवातेरितौ ततः। रजःप्रासादसंलग्नं दिनेदिने दूरीकुर्वतुः॥

Verse 8

त्रिलोचनेति सततं नाम भक्तैरुदाहृतम् । त्रिविष्टपेति च तथा तयोः कर्णातिथी भवेत्

‘त्रिलोचन’ इति सततं नाम भक्तैरुदाहृतम्। ‘त्रिविष्टप’ इति च तथा तयोः कर्णातिथिर्भवेत्॥

Verse 9

चतुर्विधानि वाद्यानि शंभुप्रीतिकराण्यलम् । तयोः कर्णगुहां प्राप्य प्रतिशब्दं प्रतन्वते

चतुर्विधानि वाद्यानि शम्भुप्रीतिकराण्यलम्। तयोः कर्णगुहां प्राप्य प्रतिशब्दं प्रतन्वते॥

Verse 10

मंगलारार्तिकज्योतिस्त्रिसंध्यं पक्षिणोस्तयोः । नेत्रांत निर्विशन्नित्यं भक्तचेष्टां प्रदर्शयेत्

मङ्गलारार्तिकज्योतिस्त्रिसन्ध्यं पक्षिणोस्तयोः। नेत्रान्तं निर्विशन्नित्यं भक्तचेष्टां प्रदर्शयेत्॥

Verse 11

प्राणयात्रां विहायापि कदाचित्स्थिरमानसौ । नोड्डीयवांछितं यातः पश्यंतौ कौतुकं खगौ

कदाचित् स्थिरमानसौ तौ खगौ प्राणयात्रामपि विहाय, नोड्डीय वाञ्छितदेशं गतौ; कौतुकमयं दृश्यं पश्यन्तौ तत्रैव स्थितौ।

Verse 12

तत्र भक्तजनाकीर्णं प्रासादं परितो मुने । तंडुलादि चरंतौ तौ कुर्वाते च प्रदक्षिणम्

तत्र मुने भक्तजनाकीर्णं प्रासादं परितः; तौ तण्डुलादि चरन्तौ अपि प्रदक्षिणां च कुर्वाते।

Verse 13

देवदक्षिणदिग्भागे चतुःस्रोतस्विनी जलम् । तृषार्तौ धयतो विप्र स्नातौ जातु चिदंडजौ

देवदक्षिणदिग्भागे चतुःस्रोतस्विन्याः जलम् आसीत्; तृषार्तौ तौ द्वौ अण्डजौ विप्र तद् धयतः, कदाचित् तत्र स्नातौ च।

Verse 14

तयोरित्थं विचरतोस्त्रिलोचनसमीपतः । अगाद्बहुतिथः कालो द्विजयोः साधुचेष्टयोः

एवं त्रिलोचनसमीपे तयोः विचरतॊः साधुचेष्टयोः द्विजयोः बहुतिथः कालः अगात्।

Verse 15

अथ देवालयस्कंधे गवाक्षांतर्गतौ च तौ । श्येनेन केनचिद्दृष्टौ क्रूरदृष्ट्या सुखस्थितौ

अथ देवालयस्कन्धे गवाक्षान्तर्गतौ सुखस्थितौ तौ; केनचिद् श्येनेन क्रूरदृष्ट्या दृष्टौ।

Verse 16

तच्च पारावतद्वंद्वं श्येनः परिजिघृक्षुकः । अवतीर्यांबरादाशु प्रविष्टोन्यशिवालये

तत् पारावतद्वन्द्वं गृहीतुं श्येनः समुत्सुकः । अम्बरादाशु अवतीर्य प्रविष्टोऽन्यशिवालये ॥

Verse 17

ततो विलोकयामास तदागमविनिर्गमौ । केन मार्गेण विशतो दुर्गमेतौ पतत्त्रिणौ

ततो विलोकयामास तदागमविनिर्गमौ । केन मार्गेण विशतो दुर्गमेऽतौ पतत्त्रिणौ ॥

Verse 18

केनाध्वना च निर्यातः क्व काले कुरुतश्च किम् । कथं युगपदे तौ मे ग्राह्यौ स्वैरं भविष्यतः

केनाध्वना च निर्यातः क्व काले कुरुतश्च किम् । कथं युगपदे तौ मे ग्राह्यौ स्वैरं भविष्यतः ॥

Verse 19

मध्ये दुर्गप्रविष्टौ च ममवश्याविमौ न यत् । एकदृष्टिः क्षणं तस्थौ श्येन इत्थं विचिंतयन्

मध्ये दुर्गप्रविष्टौ च ममावश्याविमौ न यत् । एकदृष्टिः क्षणं तस्थौ श्येन इत्थं विचिन्तयन् ॥

Verse 20

अहो दुर्गबलं प्राज्ञाः शंसंत्येवेति हेतुतः । दुर्बलोप्याकलयितुं सहसारिर्न शक्यते

अहो दुर्गबलं प्राज्ञाः शंसन्त्येवेति हेतुतः । दुर्बलोऽप्याकलयितुं सहसारिर्न शक्यते ॥

Verse 21

करिणां तु सहस्रेण वराश्वानां न लक्षतः । तत्कर्मसिद्धिर्नृपतेर्दुर्गेणैकेन यद्भवेत्

करिणां तु सहस्रेण वराश्वानां न लक्षतः । यत्कर्मसिद्धिर्नृपतेः सा दुर्गेणैकेन जायते ॥

Verse 22

दुर्गस्थो नाभिभूयेत विपक्षः केनचित्क्वचित् । स्वतंत्रं यदि दुर्गं स्यादमर्मज्ञप्रकाशितम्

दुर्गस्थो नाभिभूयेत विपक्षः केनचित्क्वचित् । स्वतंत्रं यदि दुर्गं स्यादमर्मज्ञप्रकाशितम् ॥

Verse 23

इति दुर्गबलं शंसञ्श्येनो रोषारुणेक्षणः । असाध्वसौ कलरवौ वीक्ष्य यातो नभोंगणम्

इति दुर्गबलं शंसञ्श्येनो रोषारुणेक्षणः । असाध्वसौ कलरवौ वीक्ष्य यातो नभोंगणम् ॥

Verse 24

अथ पारावतीदक्षा विपक्षं प्रेक्ष्य पक्षिणम् । महाबलं दुर्गबला प्राह पारावतं पतिम्

अथ पारावतीदक्षा विपक्षं प्रेक्ष्य पक्षिणम् । महाबला दुर्गबला प्राह पारावतं पतिम् ॥

Verse 25

कलरव्युवाच । प्रिय पारावत प्राज्ञ सर्वकामि सुखारव । तव दृग्विषयं प्राप्तः श्येनोय प्रबलो रिपुः

कलरव्युवाच । प्रिय पारावत प्राज्ञ सर्वकामि सुखारव । तव दृग्विषयं प्राप्तः श्येनोऽयं प्रबलो रिपुः ॥

Verse 26

सावज्ञं वाक्यमाकर्ण्य पारावत्याः स तत्पतिः । पारावतीमुवाचेदं का चिंतेति तव प्रिये

सावज्ञं पारावत्याः वाक्यमाकर्ण्य तत्पतिः तामुवाच— “प्रिये, का ते चिन्ता हृदि वर्तते?”

Verse 27

पारावत उवाच । कति नाम न संतीह सुभगे व्योमचारिणः । कति देवालयेष्वेषु खगा नोपविशंति हि

पारावत उवाच— “सुभगे, इह व्योमचारिणः कियन्तो न सन्ति? एतेषु देवालयेषु कियन्तः खगा नोपविशन्ति हि।”

Verse 28

कति चैव न पश्यंति नौ सुखस्थाविह प्रिये । तेभ्यो यदीह भेतव्यं कुतो नौ तत्सुखं प्रिये

“प्रिये, इह सुखस्थौ नौ कियन्तो न पश्यन्ति। तेभ्यः यदि भेतव्यं, कुतो नौ तत्सुखं प्रिये?”

Verse 29

रमस्व त्वं मया सार्धं त्यज चिंतामिमां शुभे । अस्य श्येनवराकस्य गणनापि न मे हृदि

“शुभे, मया सार्धं रमस्व; इमां चिन्तां त्यज। अस्य श्येनवराकस्य गणनापि न मे हृदि।”

Verse 30

इत्थं पारावतवचः श्रुत्वा पारावती ततः । मौनमालंब्य संतस्थे पत्युः पादार्पितेक्षणा

इति पारावतवचः श्रुत्वा पारावती ततः मौनमालम्ब्य संतस्थे, पत्युः पादार्पितेक्षणा।

Verse 31

हितवर्त्मोपदिश्यापि प्रिय प्रियचिकीर्षया । साध्व्या जोषं समास्थेयं कार्यं पत्युर्वचः सदा

हितमार्गं समुपदिश्यापि प्रियस्य प्रियचिकीर्षया । साध्वी पत्नी प्रशान्ता स्यात् पत्युर्वचनमेव च सदा कार्यम् ॥

Verse 32

अन्येद्युरप्यथायातः श्येनो पश्यत्स दंपती । अपरिच्छिन्नया दृष्ट्या यथा मृत्युर्गतायुषम्

अन्येद्युरपि स श्येनो दम्पतीं पश्यन् समाययौ । अपरिच्छिन्नदृष्ट्या तौ यथा मृत्युः गतायुषम् ॥

Verse 33

अथ मंडलगत्या स प्रासादं परितो भ्रमन् । निरीक्ष्य तद्गतायातौ यातो गगनमार्गतः

अथ मण्डलगत्या स प्रासादं परितो भ्रमन् । तद्गतायातौ निरीक्ष्य पुनर्गगनमार्गतः ययौ ॥

Verse 34

गतेऽथ नभसि श्येने पुनः पारावतांगना । प्रोवाच प्रेयसी नाथ दृष्टो दुष्टस्त्वयाऽहितः

गते नभसि श्येने तु पुनः पारावताङ्गना । प्रोवाच—नाथ! दृष्टोऽसौ दुष्टोऽहितकरस्त्वया ॥

Verse 35

तस्या वाक्यं समाकर्ण्य पुनः कलरवोब्रवीत् । किं करिष्यत्यसौ मुग्धे मम व्योमविहारिणः

तस्या वाक्यं समाकर्ण्य पुनः कलरवोऽब्रवीत् । मुग्धे! किं करिष्यत्यसौ मम व्योमविहारिणः ॥

Verse 36

दुर्गं च स्वर्गतुल्यं मे यत्र नास्त्यरितो भयम् । अयं न ता गतीर्वेत्ति या वेदाहं नभोंगणे

दुर्गं मम स्वर्गतुल्यं यत्र शत्रुभ्यो भयस्य लेशोऽपि नास्ति। अयं तु नभोमण्डले मया ज्ञाताः गत्युपायान् न वेत्ति।

Verse 37

प्रडीनोड्डीन संडीन कांडव्याडकपाटिकाः । स्रंसनी मंडलवती गतयोष्टावुदाहृताः

प्रडीनोऽड्डीनः संडीनः काण्डो व्याडकः पाटिका। स्रंसनी मण्डलवती चेति गतयोऽष्टावुदाहृताः॥

Verse 38

यथैतास्विह कौशल्यं मयि पारावति प्रिये । गतिषु क्वापि कस्यापि पक्षिणो न तथांबरे

हे प्रिये पारावति, एतासु गतिषु मयि यत् कौशल्यं दृश्यते, तादृशं कौशल्यम् अम्बरे क्वापि कस्यापि पक्षिणो नास्ति।

Verse 39

सुखेन तिष्ठ का चिंता मयि जीवति ते प्रिये । इति तद्वचनं श्रुत्वा सास्थिता मूकवत्सती

सुखेन तिष्ठ; मयि जीवति ते किं चिंता, प्रिये? इति तद्वचनं श्रुत्वा सा मूकवद् अचलतया तस्थौ।

Verse 40

अपरेद्युरपि श्येनस्तत्र भारशिलातले । कियदंतरमासाद्योपविष्टोऽतिप्रहृष्टवत्

अपरेद्युरपि स श्येनस्तत्र भारशिलातले। कियदन्तरमासाद्योपविष्टोऽतिप्रहृष्टवत्॥

Verse 41

आयामं तत्र संस्थित्वा तत्कुलायं विलोक्य च । पुनर्विनिर्गतः श्येनः सापि भीताब्रवीत्पुनः

आयामं तत्र संस्थित्वा तत्कुलायं विलोक्य च । पुनर्विनिर्गतः श्येनः; सापि भीता पुनरब्रवीत् ॥

Verse 42

प्रियस्थानमिदं त्याज्यं दुष्टदृष्टिविदूषितम् । असौ क्रूरोति निकटमुपविष्टोऽतिहृष्टवत्

प्रियस्थानमिदं त्याज्यं दुष्टदृष्टिविदूषितम् । असौ क्रूरोऽति निकटमुपविष्टोऽतिहृष्टवत् ॥

Verse 43

सावज्ञं स पुनः प्राह किं करिष्यत्यसौ प्रिये । मृगाक्षीणां स्वभावोयं प्रायशो भीरुवृत्तयः

सावज्ञं स पुनः प्राह—किं करिष्यत्यसौ प्रिये । मृगाक्षीणां स्वभावोऽयं प्रायशो भीरुवृत्तयः ॥

Verse 44

इतरेद्युरपि प्राप्तः स च श्येनो महाबलः । तयोरभिमुखं तत्र स्थितो याम द्वयावधि

इतरेद्युरपि प्राप्तः स च श्येनो महाबलः । तयोरभिमुखं तत्र स्थितो यामद्वयावधि ॥

Verse 45

पुनर्विलोक्य तद्वर्त्म शीघ्रं यातो यथागतम् । गतेथ शकुनौ तस्मिन्सा बभाषे विहंगमी

पुनर्विलोक्य तद्वर्त्म शीघ्रं यातो यथागतम् । गते तस्मिन् शकुनौ सा बभाषे विहंगमी ॥

Verse 46

नाथ स्थानांतरं यावो मृत्युर्नौ निकटोत्र यत् । पुनर्दुष्टे प्रणष्टेस्मिन्नावां स्यावः सुखं प्रिय

नाथ, स्थानान्तरं यावः; अत्र हि मृत्युरावयोः निकटः। अस्मिन् दुष्टोपद्रवे विनष्टे, प्रिय, पुनरावां सुखेन वत्स्यावः॥

Verse 47

प्रिय यस्य सपक्षस्य गतिः सर्वत्र सिद्धिदा । स किं स्वदेशरागेण नाशं प्राप्नोति बुद्धिमान्

प्रिय, यस्य सपक्षस्य सर्वत्र गतिः सिद्धिदा भवति। स बुद्धिमान् किं स्वदेशरागेण नाशं प्राप्नुयात्?॥

Verse 48

सोपसर्गं निजं देशं त्यक्त्वा योन्यत्र न व्रजेत् । स पंगुर्नाशमाप्नोति कूलस्थित इव द्रुमः

सोपसर्गं निजं देशं त्यक्त्वा योऽन्यत्र न व्रजेत्। स पङ्गुरिव नाशं याति, कूलस्थित इव द्रुमः॥

Verse 49

प्रियोदितं निशम्येति स भवित्री दशार्दितः । सरीढं पुनरप्याह प्रिये मा भैः खगात्ततः

प्रियावचनं निशम्य स दशार्दितः सन् निर्गतः। पुनरपि स स्नेहेनाह—“प्रिये, मा भैः, खगात् ततः।”॥

Verse 50

अथापरस्मिन्नहनि स श्येनः प्रातरेव हि । तद्द्वारदेशमासाद्य सायं यावत्स्थितो बलः

अथापरस्मिन्नहनि स श्येनः प्रातरेव आगतः। तद्द्वारदेशमासाद्य सायं यावत् बलात् स्थितः॥

Verse 51

अस्ताचलस्य शिखरं याते भानौ गते खगे । कुलायाद्बाह्यमागत्योवाच पारावती पतिम्

अस्ताचलशिखरं प्राप्ते भानौ, खगे गते; कुलायाद्बाह्यमागत्य पारावती पतिमुवाच।

Verse 52

नाथ निर्गमनस्यायं कालः कालोऽतिदूरतः । यावत्तावद्विनिर्याहि त्यक्त्वा मामपि सन्मते

नाथ, निर्गमनस्यायं कालः; कालोऽतिदूरतः न। यावत्तावद्विनिर्याहि, त्यक्त्वा मामपि सन्मते।

Verse 53

त्वयि जीवति दुष्प्राप्यं न किंचिज्जगतीतले । पुनर्दाराः पुनर्मित्रं पुनर्वसु पुनर्गृहम्

त्वयि जीवति दुष्प्राप्यं न किंचिज्जगतीतले; पुनर्दाराः पुनर्मित्रं पुनर्वसु पुनर्गृहम्।

Verse 54

यद्यात्मा रक्षितः पुंसा दारैरपि धनैरपि । तदा सर्वं हरिश्चंद्रभूपेनेवेह लभ्यते

यद्यात्मा रक्षितः पुंसा दारैरपि धनैरपि, तदा सर्वं हरिश्चन्द्रभूपेनेवेह लभ्यते।

Verse 55

अयमात्मा प्रियो बंधुरयमात्मा महद्धनम् । धमार्थकाममोक्षाणामयमात्मार्जकः परः

अयमात्मा प्रियो बन्धुरयमात्मा महद्धनम्; धर्मार्थकाममोक्षाणामयमात्मार्जकः परः।

Verse 56

त्रिलोक्या अपि सर्वस्याः श्रेष्ठा वाराणसी पुरी । ततोपि लिंगमोंकारं ततोप्यत्र त्रिलोचनम्

त्रिषु लोकेषु सर्वासु तीर्थपुरीषु वाराणसी पुरी श्रेष्ठा। ततोऽप्युत्कृष्टमोंकारलिङ्गं, ततोऽप्यत्र काश्यां त्रिलोचनः शिवः॥

Verse 57

यशोहीनं तु यत्क्षेमं तत्क्षेमान्निधनं वरम् । तद्यशः प्राप्यते पुंभिर्नीतिमार्गप्रवर्तने

यशोहीनं यत्क्षेमं न तत्क्षेमं, निधनं वरम्। नीतिमार्गप्रवर्तनेन पुंभिर्यश एव प्राप्यते॥

Verse 58

अतो नीतिपथं श्रुत्वा नाथ स्थानादितो व्रज । न गमिष्यसि चेत्प्रातस्ततो मे संस्मरिष्यसि

अतो नीतिपथं श्रुत्वा, नाथ, स्थानादितो व्रज। यदि प्रातर्न गमिष्यसि, पश्चान्मे वचनं स्मरिष्यसि॥

Verse 59

इत्युक्तोपि स वै पत्न्या पारावत्या सुमेधया । न निर्ययौ प्रतिस्थानाद्भवित्र्या प्रतिवारितः

इत्युक्तोऽपि स पत्न्या पारावत्या सुमेधया। न निर्ययौ प्रतिस्थानाद् भवित्र्या प्रतिवारितः॥

Verse 60

अथोषसि समागत्य श्येनेन बलिना तदा । तन्निर्गमाध्वा संरुद्धः किंचिद्भक्ष्यवता मुने

अथोषसि समागत्य श्येनेन बलिना तदा। तन्निर्गमाध्वा संरुद्धः किंचिद्भक्ष्यवता, मुने॥

Verse 61

दिनानि कतिचित्तत्र स्थित्वा श्येनो महामतिः । पारावतमुवाचेदं धिक्त्वां पौरुषवर्जितम्

कतिचिद्दिनानि तत्र स्थित्वा महामतिः श्येनः पारावतं प्रति इदमुवाच— “धिक् त्वां, पौरुषवर्जितम्!”

Verse 62

किंवा युध्यस्व दुर्बुद्धे किंवा निर्याहि मे गिरा । क्षुधाक्षीणो मृतः पश्चान्निरयं यास्यसि ध्रुवम्

“युध्यस्व वा, दुर्बुद्धे, अथवा मम गिरा निर्गच्छ। क्षुधाक्षीणः पश्चान्मृतः सन् ध्रुवं निरयं यास्यसि।”

Verse 63

द्वौ भवंतावहं चैकश्चलौ जयपराजयौ । स्थानार्थं युध्यतः सत्त्वात्स्वर्गो वा दुर्गमेव वा

“युवां द्वौ, अहं चैकः; जयपराजयौ चञ्चलौ। स्थानार्थं सत्त्वेन युध्यतः स्वर्गो वा, दुर्गम एव वा भवेत्।”

Verse 64

पुरुपार्थं समालंब्य ये यतंते महाधियः । विधिरेव हि साहाय्यं कुर्यात्तत्सत्त्वचोदितः

पुरुषार्थं समालम्ब्य ये प्रयतन्ते महाधियः, तेषां सत्त्वचोदितः विधिरेव साहाय्यं करोति।

Verse 65

इत्थं स श्येनसंप्रोक्तः पत्न्याप्युत्साहितः खगः । अयुध्यत्तेन श्येनेन स्वदुर्गद्वारमाश्रितः

इति श्येनवचसा प्रोक्तः, पत्न्यापि उत्साहितः खगः; स्वदुर्गद्वारमाश्रित्य तेन श्येनेन सह अयुध्यत।

Verse 66

क्षुधितस्तृषितः सोथ श्येनेन बलिना धृतः । चरणेन दृढेनाशु चंच्वा सापि धृता खगी

क्षुधितस्तृषितः सोथ श्येनेन बलिना धृतः । चरणेन दृढेनाशु चंच्वा सापि धृता खगी

Verse 67

तावादायोड्डयांचक्रे श्येनो व्योमनि सत्वरम् । चिंतयद्भक्षणस्थानमन्यपक्षिविवर्जितम्

तावादायोड्डयांचक्रे श्येनो व्योमनि सत्वरम् । चिंतयद्भक्षणस्थानमन्यपक्षिविवर्जितम्

Verse 68

अथ पत्न्या कलरवः प्रोक्तस्तत्र सुमेधया । वचोवमानितं नाथ त्वया मे स्त्रीति बुद्धितः

अथ पत्न्या कलरवः प्रोक्तस्तत्र सुमेधया । वचोवमानितं नाथ त्वया मे स्त्रीति बुद्धितः

Verse 70

तदा हितं ते वक्ष्यामि कुरु चैवाविचारितम् । ममैकवाक्यकरणात्स्त्रीजितो न भविप्यसि

तदा हितं ते वक्ष्यामि कुरु चैवाविचारितम् । ममैकवाक्यकरणात्स्त्रीजितो न भविप्यसि

Verse 71

यावदास्यगतास्म्यस्य यावत्खस्थो न भूमिगः । तावदात्मविमुक्त्यैवमरेः पादं दृढं दश

यावदास्यगतास्म्यस्य यावत्खस्थो न भूमिगः । तावदात्मविमुक्त्यैवमरेः पादं दृढं दश

Verse 72

इति पत्नीवचः श्रुत्वा तथा स कृतवान्खगः । सपीडितो दृढं पादे श्येनश्चीत्कृतवान्बहु

इति पत्नीवचनं श्रुत्वा स खगस्तथैव कृतवान्। पादे दृढं पीडितः श्येनः पुनः पुनश्चीत्कारं बहु चकार॥

Verse 73

तेन चीत्करणेनाथ मुक्ता सा मुखसंपुटात् । पादांगुलि श्लथत्वेन सोपि पारावतोऽपतत्

तेन चीत्करणेनाथ सा मुखसंपुटात् मुक्ता। पादाङ्गुलिश्लथत्वेन सोऽपि पारावतः पतितः॥

Verse 74

विपद्यपि च न प्राज्ञैः संत्या ज्यः क्वचिदुद्यमः । क्व चंचुपुटस्तस्य क्व च तत्पादपीडनम्

विपद्यपि न प्राज्ञैः क्वचिदुद्यमः संत्यज्यते। क्व चंचुपुटमात्रं तस्य, क्व च तत्पादपीडनम्॥

Verse 75

क्व च द्वयोस्तथाभूता दरेर्मोक्षणमद्भुतम् । दुर्बलेप्युद्यमवति फलं भाग्यं यतोऽर्पयेत्

क्व च द्वयोस्तथाभूतयोर्दारुणं मोक्षणमद्भुतम्। दुर्बलेऽप्युद्यमवति फलं भाग्यं यतोऽर्पयेत्॥

Verse 76

तस्माद्भाग्यानुसारेण फलत्येव सदोद्यमः । प्रशंसंत्युद्यमं चातो विपद्यपि मनीषिणः

तस्माद्भाग्यानुसारेण फलत्येव सदोद्यमः। अत एव विपद्यपि मनीषिण उद्यमं प्रशंसन्ति॥

Verse 77

अथ तौ कालयोगेन विपन्नौ सरयूतटे । मुक्तिपुर्यामयोध्यायामेको विद्याधरोऽभवत्

अथ तौ कालयोगेन सरयूतटे विपन्नौ जातौ; मुक्तिपुर्यामयोध्यायामेकः पुनर्विद्याधरोऽभवत्।

Verse 78

मृतानां यत्र जंतूनां काशीप्राप्तिर्भवेद्ध्रुवम् । मंदारदामतनयो नाम्ना परिमलालयः

मृतानां यत्र जन्तूनां काशीप्राप्तिर्ध्रुवा भवेत्; तत्र मंदारदामतनयो नाम्ना परिमलालयः।

Verse 79

अनेकविद्यानिलयः कलाकौशलभाजनम् । कौमारं वय आसाद्य शिवभक्तिपरोभवत्

अनेकविद्यानिलयः कलाकौशलभाजनम्; कौमारं वय आसाद्य स शिवभक्तिपरोऽभवत्।

Verse 80

नियमं चातिजग्राह विजितेंद्रियमानसः । एकपत्नीव्रतं नित्यं चरिष्यामीति निश्चितम्

विजितेन्द्रियमानसः स नियमं चातिजग्राह; नित्यं एकपत्नीव्रतं चरिष्यामीति निश्चयम्।

Verse 81

परयोषित्समासक्तिरायुः कीर्ति बलं सुखम् । हरेत्स्वर्ग गतिं चापि तस्मात्तां वर्जयेत्सुधीः

परयोषित्समासक्तिरायुः कीर्तिं बलं सुखम्; हरेत् स्वर्गगतिं चापि, तस्मात्तां वर्जयेत् सुधीः।

Verse 82

अपरं चापि नियमं स शुचिष्मान्समाददे । गतजन्मांतराभ्यासात्त्रिलोचनसमाश्रयात्

अथापरं नियमं स शुचिष्मान् समाददे—पूर्वजन्मान्तराभ्यासात् त्रिलोचनशरणागतेः।

Verse 83

समस्तपुण्यनिलयं समस्तार्थप्रकाशकम् । समस्तकामजनकं परानंदैककारणम्

स एव समस्तपुण्यनिलयः, समस्तार्थप्रकाशकः; समस्तकामप्रदः, परमानन्दैककारणम्।

Verse 84

यावच्छरीरमरुजं यावन्नेंद्रियविप्लवः । तावत्त्रिलोचनं काश्यामनर्च्याश्नामि नाण्वपि

यावच्छरीरमरुजं यावन्नेन्द्रियविप्लवः; तावत्काश्यां त्रिलोचनमनर्च्य नाश्नामि कणमपि।

Verse 85

इत्थं मांदारदामिः स नित्यं परिमलालयः । काश्यां त्रिविष्टपं द्रष्टुं समागच्छेत्प्रयत्नवान्

इति मांदारदामेः स परिमलालयो नित्यं प्रयत्नवान्; काश्यां त्रिविष्टपं द्रष्टुं समागच्छत्।

Verse 86

पारावत्यपि सा जाता रत्नदीपस्य मंदिरे । नागराजस्य पाताले नाम्ना रत्नावलीति च

सा च पारावती जाता रत्नदीपस्य मन्दिरे; नागराजस्य पाताले रत्नावलीति नामतः।

Verse 87

समस्तनागकन्यानां रूपशीलकलागुणैः । एकैव रत्नभूतासीद्रत्नदीपोरगात्मजा

समस्तनागकन्यानां मध्ये रूपशीलकलागुणैः विशिष्टा एका एव रत्नवद् दीप्तिमती बभूव—रत्नदीपोरगात्मजा रत्नावली।

Verse 88

तस्या सखीद्वयं चासीदेका नाम्ना प्रभावती । कलावती तथान्या च नित्यं तदनुगे उभे

तस्याः सखीद्वयं चासीद्—एका प्रभावती नाम, अन्याऽपि कलावती; उभे नित्यं तदनुगे सेवापरायणे।

Verse 89

स्वदेहादनपायिन्यौ छायाकांती यथा तया । ते द्वे सख्यावभूतांहि रत्नावल्या घटोद्भव

स्वदेहादनपायिन्यौ छायाकान्ती यथा तथा; ते द्वे सख्यौ रत्नावल्याः परमसहचारिण्यौ बभूवतुः, घटोद्भव।

Verse 90

सा तु बाल्ये व्यतिक्रांते किंचिदुद्रिन्नयौवना । शिवभक्तं स्वपितरं दृष्ट्वा नियममग्रहीत्

सा तु बाल्ये व्यतिक्रान्ते किंचिदुद्रिन्नयौवना सती; शिवभक्तं स्वपितरं दृष्ट्वा नियमं व्रतमग्रहीत्।

Verse 91

पितस्त्रिलोचनं काश्यामर्चयित्वा दिनेदिने । आभ्यां सखीभ्यां सहिता मौनं त्यक्ष्यामि नान्यथा

‘पितः, काश्यां त्रिलोचनं दिनेदिने समर्च्य, आभ्यां सखीभ्यां सहिता मौनं त्यक्ष्यामि—नान्यथा’ इति सा जगाद।

Verse 92

एवं नागकुमारी सा सखीद्वयसमन्विता । त्रिलोचनं समभ्यर्च्य गृहानहरहोव्रजेत्

एवं सा नागकुमारी सखीद्वयसमन्विता त्रिलोचनं समभ्यर्च्य यथाविधि नमस्कृत्य प्रतिदिनं गृहान् प्रत्यागच्छत्।

Verse 93

दिनेदिने सा प्रत्यग्रैः कुसुमैरिष्टगंधिभिः । सुविचित्राणि माल्यानि परिगुंफ्यार्चयेद्विभुम्

दिनेदिने सा प्रत्यग्रैः सुरभिकुसुमैः सुविचित्राणि माल्यानि परिगुम्फ्य विभुं भक्त्या समर्चयत्।

Verse 94

तिस्रोपि गीतं गायंति लसद्गांधारसुंदरम् । रासमंडलभेदेन लास्यं तिस्रोपि कुर्वते

तिस्रोऽपि लसद्गान्धारसुन्दरं गीतं गायन्ति; रासमण्डलभेदेन तिस्रोऽपि लास्यं कुर्वन्ति।

Verse 95

वीणावेणुमृदंगांश्च लयतालविचक्षणाः । वादयंति मुदा युक्तास्तिस्रोपीश्वरसन्निधौ

लयतालविचक्षणाः तिस्रोऽपि मुदा युक्ता ईश्वरसन्निधौ वीणावेणुमृदङ्गांश्च वादयन्ति स्म।

Verse 96

यावदात्मनि वै क्षेमं तावत्क्षेमं जगत्त्रये । सोपि क्षेमः सुमतिना यशसा सह वांछ्यते

यावदात्मनि वै क्षेमं तावत्क्षेमं जगत्त्रये; स एव क्षेमः सुमतिना यशसा सह वाञ्छ्यते।

Verse 97

एकदा माधवे मासि तृतीयायामुपोषिताः । रात्रौ जागरणं कृत्वा नृत्यगीतकथादिभिः

एकदा माधवमासे तृतीयायामुपोष्य ते । रात्रौ जागरणं कृत्वा नृत्यगीतकथादिभिः ॥

Verse 98

प्रातश्चतुर्थीं स्नात्वाथ तीर्थं पैलिपिले शुभे । त्रिलोचनं समर्च्याथ प्रसुप्ता रंगमंडपे

प्रातश्चतुर्थ्यां स्नात्वाथ तीर्थे पैलिपिले शुभे । त्रिलोचनं समर्च्याथ प्रसुप्ता रंगमण्डपे ॥

Verse 99

सुप्तासु तासु बालासु त्रिनेत्रः शशिभूषणः । शुद्धकर्पूरगौरांगो जटामुकुटमंडलः

सुप्तासु तासु बालासु त्रिनेत्रः शशिभूषणः । शुद्धकर्पूरगौराङ्गो जटामुकुटमण्डलः ॥

Verse 100

तमालनीलसुग्रीवः स्फुरत्फणिविभूषणः । वामार्धविलसच्छक्तिर्नागयज्ञोपवीतवान्

तमालनिलसुग्रीवः स्फुरत्फणिविभूषणः । वामार्धविलसच्छक्तिर्नागयज्ञोपवीतवान् ॥

Verse 110

जय श्मशाननिलय जय वाराणसीप्रिय । जयानंदवनाध्यासि प्राणिनिर्वाणदायक

जय श्मशाननिलय जय वाराणसीप्रिय । जयानन्दवनाध्यासि प्राणिनिर्वाणदायक ॥

Verse 120

जन्मांतरेपि मे सेवा भवतीभिश्च तेन च । विहिता तेन वो जन्म निर्मलं भक्तिभावितम्

जन्मान्तरेऽपि मम सेवा भवद्भिस्तेनैव कृताऽभवत्; तस्मात् तेन कारणेन वः जन्म निर्मलं भक्तिभावेन परिप्लुतं विधायितम्।

Verse 130

उपरिष्टादधस्ताच्च कृता बह्व्यः प्रदक्षिणाः । व्योम्ना संचरमाणाभ्यां संचरद्भ्यां ममाजिरे

उपरिष्टादधस्ताच्च बह्व्यः प्रदक्षिणाः कृताः; व्योम्ना सञ्चरमाणौ तौ ममाजिरे सञ्चरन्तौ परितो भ्रमतः स्म।

Verse 140

अप्राप्तयौवनः सोथ समिदाहरणाय वै । गतो विधिवशाद्दष्टो दंदशूकेन कानने

अप्राप्तयौवनः सोऽथ समिदाहरणाय वै गतः; विधिवशात् कानने दण्डशूकेन दष्टोऽभवत्।

Verse 150

जातिस्वभावचापल्यात्क्रीडंत्यौ च प्रदक्षिणम् । चक्रतुर्बहुकृत्वश्च लिंगं ददृशतुर्बहु

जातिस्वभावचापल्यात् क्रीडन्तौ च प्रदक्षिणम्; चक्रतुर्बहुकृत्वश्च लिङ्गं ददृशतुर्बहुशः।

Verse 160

एकदा माधवे मासि महायात्रा समागता । विद्याधरास्तथा नागा मिलिताः सपरिच्छदाः

एकदा माधवे मासि महायात्रा समागता; विद्याधरास्तथा नागा मिलिताः सपरिच्छदाः।

Verse 169

त्रिलोचनकथामेतां श्रुत्वा पापान्वितोप्यहो । विपाप्मा जायते मर्त्यो लभते च परां गतिम्

त्रिलोचनस्य पुण्यां कथामेतां श्रुत्वा पापान्वितोऽपि मर्त्यः क्षणादेव विपाप्मा भवति, परां च गतिं लभते।