Adhyaya 23

Verse 1

अगस्त्य उवाच । त्रिलोचनं समासाद्य देवदेवः षडाननः । जगदंबिकयायुक्तः किं चकाराशु तद्वद

अगस्त्य उवाच । त्रिलोचनं समासाद्य देवदेवः षडाननः । जगदम्बिकया सार्धं किं चकाराशु तद्वद ॥

Verse 2

स्कन्द उवाच । मुने कलशजाख्यामि यत्पृष्टं तन्निशामय । विरजःसंज्ञकं पीठं यत्प्रोक्तं सर्वसिद्धिदम्

स्कन्द उवाच । मुने कलशज, वक्ष्यामि यत्पृष्टं तन्निशामय । विरजासंज्ञकं पीठं यत्प्रोक्तं सर्वसिद्धिदम् ॥

Verse 3

तत्पीठदर्शनादेव विरजा जायते नरः । यत्रास्ति तन्महालिंगं वाराणस्यां त्रिलोचनम्

तत्पीठदर्शनादेव विरजा जायते नरः । यत्रास्ति तन्महालिङ्गं वाराणस्यां त्रिलोचनम् ॥

Verse 4

तीर्थं पिलिपिलाख्यं तद्द्युनद्यंभसि विश्रुतम् । सर्वतीर्थमयं तीर्थं तत्काश्यां परिगीयते

तीर्थं पिलिपिलाख्यं तद्द्युनद्यंभसि विश्रुतम् । सर्वतीर्थमयं तीर्थं तत्काश्यां परिगीयते ॥

Verse 5

विष्टपत्रितयांतर्ये देवर्षिमनुजोरगाः । ससरित्पर्वतारण्याः संति ते तत्र यन्मुने

त्रिविष्टपस्य त्रितयेऽन्तराले देवर्षिमनुजोरगाः । ससरित्पर्वतारण्याः सर्वेऽपि तत्र सन्ति ते, मुने ॥

Verse 6

तदारभ्य च तत्तीर्थं तच्च लिंगं त्रिलोचनम् । त्रिविष्टपमिति ख्यातमतोहेतोर्महत्तरम्

तदारभ्य तद् तीर्थं तच्च लिङ्गं त्रिलोचनम् । ‘त्रिविष्टप’ इति ख्यातं ततो हेतोर्महत्तरम् ॥

Verse 7

त्रिविष्टपस्य लिंगस्य महिमोक्ताः पिनाकिना । जगज्जनन्याः पुरतो यथा वच्मि तथा मुने

त्रिविष्टपस्य लिङ्गस्य महिमा पिनाकिना । जगज्जनन्याः पुरतो यथोक्तः, तथा वच्मि मुने ॥

Verse 8

देव्युवाच । देवदेव जगन्नाथ शर्व सर्वद सर्वग । सर्वदृक्सर्वजनक किंचित्पृच्छामि तद्वद

देव्युवाच— देवदेव जगन्नाथ शर्व सर्वद सर्वग । सर्वदृक् सर्वजनक किञ्चित् पृच्छामि तद्वद ॥

Verse 9

इदं तव प्रियं क्षेत्रं कर्मबीजमहौषधम् । नैःश्रेयस्याः श्रियो गेहं ममापि प्रीतिदं महत्

इदं तव प्रियं क्षेत्रं कर्मबीजमहौषधम् । नैःश्रेयसश्रियः गेहं ममापि प्रीतिदं महत् ॥

Verse 10

यत्क्षेत्ररजसोप्यग्रे त्रिलोक्यपि तृणायते । तस्याखिलस्य महिमा विष्वक्केनावगम्यते

अस्य पुण्यक्षेत्रस्य रजःकणोऽप्यग्रे त्रैलोक्यं तृणवत् करोति। तस्याखिलस्य काश्याः अपरिमितो महिमा कः खलु सम्यगवगन्तुं शक्नोति॥

Verse 11

यानीह संति लिंगानि तानि सर्वाण्यसंशयम् । निर्वाणकारणान्येव स्वयंभून्यपि तान्यपि

यानीह सन्ति लिङ्गानि तानि सर्वाण्यसंशयम्। निर्वाणकारणान्येव, तेषु च स्वयम्भुवोऽपि सन्ति॥

Verse 12

यद्यप्येवं तथापीश विशेषं वक्तुमर्हसि । काश्यामनादिसिद्धानि कानि लिंगानि शंकर

यद्यप्येवं तथापीश विशेषं वक्तुमर्हसि। काश्यामनादिसिद्धानि कानि लिङ्गानि शङ्कर॥

Verse 13

यत्र देवः सदा तिष्ठेत्संवर्तेऽपि स वल्लभः । यैरियं प्रथितिं प्राप्ता काशी मुक्तिपुरीति च

यत्र देवः सदा तिष्ठेत् संवर्तेऽपि स वल्लभः। यैरेव काशी प्रथितिं प्राप्ता मुक्तिपुरीति च॥

Verse 14

येषां स्मरणतोप्यत्र भवेत्पापस्य संक्षयः । दर्शनस्पर्शनाभ्यां च स्यातां स्वर्गापवर्गकौ

येषां स्मरणतोऽप्यत्र पापस्य भवति संक्षयः। दर्शनस्पर्शनाभ्यां च स्वर्गापवर्गौ प्राप्येते॥

Verse 15

येषां समर्चनादेव मध्ये जन्म सकृद्विभो । लिंगानि पूजितानि स्युः काश्यां सर्वाणि निश्चितम्

येषां लिङ्गानां सम्यक्-समर्चनमात्रेण, हे विभो, मध्ये सकृदपि जन्म पर्याप्तं भवति; काश्यां तु सर्वाणि लिङ्गानि पूजितानीव भवन्तीति निश्चितम्।

Verse 16

विधाय मय्यनुक्रोशं कारुण्यामृतसागर । एतदाचक्ष्व मे शंभो पादयोः प्रणतास्म्यहम्

मयि अनुक्रोशं विधाय, हे शम्भो करुण्यामृतसागर, एतत् मे आचक्ष्व; अहं पादयोः प्रणतोऽस्मि।

Verse 17

इत्याकर्ण्य महेशानस्तस्या देव्याः सुभाषितम् । कथयामास र्विध्यारे महालिंगानि सत्तम

इत्याकर्ण्य तस्याः देव्याः सुभाषितं, महेशानः—हे सत्तम—विध्यनुक्रमेण महालिङ्गानि कथयामास।

Verse 18

यन्नामाकर्णनादेव क्षीयंते पापराशयः । प्राप्यते पुण्यसंभारः काश्यां निवार्णकारणम्

यस्य नामाकर्णनमात्रेण पापराशयः क्षीयन्ते; काश्यां पुण्यसंभारः प्राप्यते, तच्च निर्वाणकारणम्।

Verse 19

देवदेव उवाच । शृणु देवि परं गुह्यं क्षेत्रेऽस्मिन्मुक्तिकारणम् । इदं विदंति नैवापि ब्रह्मनारायणादयः

देवदेव उवाच—शृणु देवि, अस्मिन् क्षेत्रे मुक्तिकारणं परं गुह्यम्; इदं तु ब्रह्मनारायणादयोऽपि न यथावत् विदन्ति।

Verse 20

असंख्यातानि लिंगानि पार्वत्यानंदकानने । स्थूलान्यपि च सूक्ष्माणि नानारत्नमयानि च

पार्वत्याः आनन्दकाननेऽसङ्ख्यातानि शिवलिङ्गानि सन्ति—केचन स्थूलानि, केचन सूक्ष्माणि, नानारत्नमयानि च।

Verse 21

नानाधातुमयानीशे दार्षदान्यप्यनेकशः । स्वयंभून्यप्यनेकानि देवर्षिस्थापितान्यहो

हे ईशे! नानाधातुमयानि बहूनि, दार्षदान्यपि अनेकशः; स्वयंभून्यपि अनेकानि, देवर्षिस्थापितान्यपि—अहो विस्मयः।

Verse 22

सिद्धचारणगंधर्व यक्षरक्षोर्चितान्यपि । असुरोरगमर्त्यैश्च दानवैरप्सरोगणैः

सिद्धचारणगन्धर्व-यक्षरक्षोर्चितान्यपि; असुरोरगमर्त्यैश्च दानवैः अप्सरोगणैश्च पूजितानि।

Verse 23

दिग्गजेर्गिरिभिस्तीर्थेरृक्ष वानर किन्नरैः । पतत्रिप्रमुखैर्देवि स्वस्वनामांकितानि वै

दिग्गजैर्गिरिभिस्तीर्थैः ऋक्षवानरकिन्नरैः पतत्रिप्रमुखैश्च, देवि, स्वस्वनामाङ्कितानि वै।

Verse 24

प्रतिष्ठितानि यानीह मुक्तिहेतूनि तान्यपि । अदृश्यान्यपि दृश्यानि दुरवस्थान्यपि प्रिये

प्रिये! यानि लिङ्गानि इह प्रतिष्ठितानि, तान्यपि मुक्तिहेतूनि; अदृश्यान्यपि दृश्यानि, दुरवस्थान्यपि (अत्र) पूज्यानि।

Verse 25

भग्नान्यपि च कालेन तानि पूज्यानि सुंदरि । परार्धशतसंख्यानि गणितान्येकदा मया

भग्नान्यपि हि कालेन तानि पूज्यानि सुन्दरि। परार्धशतसंख्यानि मया कदाचिद् गणितानि॥

Verse 26

गंगाभस्यपि तिष्ठंति षष्टिकोटिमितानिहि । सिद्धलिंगानि तानीशे तिष्येऽदृश्यत्वमाययुः

गङ्गातटेऽपि तिष्ठन्ति षष्टिकोटिमितानि हि। सिद्धलिङ्गानि तानीशे तिष्येऽदृश्यत्वमाययुः॥

Verse 27

गणनादिवसादवार्ङ्ममभक्तजनैःप्रिये । प्रतिष्ठितानि यानीह तेषां संख्या न विद्यते

गणनादिवसादारभ्य मम भक्तजनैः प्रिये। प्रतिष्ठितानि यानीह तेषां संख्या न विद्यते॥

Verse 28

त्वया तु यानि पृष्टानि यैरिदं क्षेत्रमुत्तमम् । तानि लिंगानि वक्ष्यामि मुक्तिहेतूनि सुंदरि

त्वया तु यानि पृष्टानि यैरिदं क्षेत्रमुत्तमम्। तानि लिङ्गानि वक्ष्यामि मुक्तिहेतूनि सुन्दरि॥

Verse 29

कलावतीव गोप्यानि भविष्यंति गिरींद्रजे । परं तेषां प्रभावो यः स्वस्वस्थानं न हास्यति

कलावतीव गोप्यानि भविष्यन्ति गिरीन्द्रजे। परं तेषां प्रभावो यः स्वस्वस्थानं न हास्यति॥

Verse 30

कलिकल्मषपुष्टा ये ये दुष्टा नास्तिकाः शठाः । एतेषां सिद्धलिंगानां ज्ञास्यंत्याख्यामपीह न

कलिकल्मषपुष्टा ये ये दुष्टा नास्तिकाः शठाः । एतेषां सिद्धलिंगानां ज्ञास्यंत्याख्यामपीह न

Verse 31

नामश्रवणतोपीह यल्लिंगानां शुभानने । वृजिनानि क्षयं यांति वर्धंते पुण्यराशयः

नामश्रवणतोपीह यल्लिंगानां शुभानने । वृजिनानि क्षयं यांति वर्धंते पुण्यराशयः

Verse 32

ओंकारः प्रथमं लिंगं द्वितीयं च त्रिलोचनम् । तृतीयश्च महादेवः कृत्तिवासाश्चतुर्थकम्

ओंकारः प्रथमं लिंगं द्वितीयं च त्रिलोचनम् । तृतीयश्च महादेवः कृत्तिवासाश्चतुर्थकम्

Verse 33

रत्नेशः पंचमं लिंगं षष्ठं चंद्रेश्वराभिधम् । केदारः सप्तमं लिंगं धर्मेशश्चाष्टमं प्रिये

रत्नेशः पंचमं लिंगं षष्ठं चंद्रेश्वराभिधम् । केदारः सप्तमं लिंगं धर्मेशश्चाष्टमं प्रिये

Verse 34

वीरेश्वरं च नवमं कामेशं दशमं विदुः । विश्वकर्मेश्वरं लिंगं शुभमेकादशं परम्

वीरेश्वरं च नवमं कामेशं दशमं विदुः । विश्वकर्मेश्वरं लिंगं शुभमेकादशं परम्

Verse 35

द्वादशं मणिकर्णीशमविमुक्तं त्रयोदशम् । चतुर्दशं महालिंगं मम विश्वेश्वराभिधम्

द्वादशं मणिकर्णीशं ज्ञेयं, त्रयोदशमविमुक्तम्। चतुर्दशं महालिङ्गं मम स्वं विश्वेश्वराभिधम्॥

Verse 36

प्रिये चतुर्दशैतानि श्रियोहेतूनि सुंदरि । एतेषां समवायोयं मुक्तिक्षेत्रमिहेरितम्

प्रिये सुन्दरि, चतुर्दशैतानि श्रियो हेतवः स्मृताः। एतेषां समवायोऽयं मुक्तिक्षेत्रमिहोच्यते॥

Verse 37

देवताः समधिष्ठात्र्यः क्षेत्रस्यास्य परा इमाः । आराधिताः प्रयच्छंति नृभ्यो नैःश्रेयसीं श्रियम्

देवताः समधिष्ठात्र्यः क्षेत्रस्यास्य परा इमाः। आराधिताः प्रयच्छन्ति नृभ्यो नैःश्रेयसीं श्रियम्॥

Verse 38

आनंदकानने मुक्त्यै प्रोक्तान्येतानि सुंदरि । प्रिये चतुर्दशेज्यानि महालिंगानि देहिनाम्

आनन्दकानने मुक्त्यै प्रोक्तान्येतानि सुन्दरि। प्रिये चतुर्दशेज्यानि महालिङ्गानि देहिनाम्॥

Verse 39

प्रतिमासं समारभ्य तिथिं प्रतिपदं शुभाम् । एतेषां लिंगमुख्यानां कार्या यात्रा प्रयत्नतः

प्रतिमासं शुभायां प्रतिपदि तिथौ समारभ्य। एतेषां लिङ्गमुख्यानां यात्रा कार्या प्रयत्नतः॥

Verse 40

अनाराध्य महादेवमेषु लिंगेषु कुंभज । कः काश्यां मोक्षमाप्नोति सत्यं सत्यं पुनःपुनः

अनाराध्य महादेवं एषु लिङ्गेषु कुम्भज, कः काश्यां मोक्षमाप्नोति? सत्यं सत्यं पुनः पुनः।

Verse 41

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन काशीफलमभीप्सुभिः । पूज्यान्येतानि लिंगानि भक्त्या परमया मुने

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन काशीफलमभीप्सुभिः पूज्यान्येतानि लिङ्गानि भक्त्या परमया मुने।

Verse 42

अगस्त्य उवाच । एतान्येव किमन्यानि महालिंगानि षण्मुख । निर्वाणकारणानीह यदि संति तदा वद

अगस्त्य उवाच। एतान्येव किमन्यानि महालिङ्गानि षण्मुख? निर्वाणकारणानीह यदि सन्ति तदा वद।

Verse 43

स्कंद उवाच । अन्यान्यपि च संतीह महालिंगानि सुव्रत । कलिप्रभावाद्गुप्तानि भविष्यंत्येव तानि वै

स्कन्द उवाच। अन्यान्यपि च सन्तीह महालिङ्गानि सुव्रत; कलिप्रभावाद् गुप्तानि भविष्यन्त्येव तानि वै।

Verse 44

यस्येश्वरे सदाभक्तिर्यः काशीतत्त्ववित्तमः । स एवैतानि लिंगानि वेत्स्यत्यन्यो न कश्चन

यस्येश्वरे सदाभक्तिर्यः काशीतत्त्ववित्तमः, स एवैतानि लिङ्गानि वेत्स्यत्यन्यो न कश्चन।

Verse 45

येषां नामग्रहेणापि कलिकल्मष संक्षयः । अमृतेशस्तारकेशो ज्ञानेशः करुणेश्वरः

येषां नामग्रहणमात्रेणापि कलियुगकल्मषाणां संक्षयः स्यात्—अमृतेशः, तारकेशः, ज्ञानेशः, करुणेश्वरश्च।

Verse 46

मोक्षद्वारेश्वरश्चैव स्वर्गद्वारेश्वरस्तथा । ब्रह्मेशो लांगलश्चैव वृद्धकालेश्वरस्तथा

मोक्षद्वारेश्वरश्चैव स्वर्गद्वारेश्वरस्तथा। ब्रह्मेशो लाङ्गलश्चैव वृद्धकालेश्वरस्तथा॥

Verse 47

वृषेशश्चैव चंडीशो नंदिकेशो महेश्वरः । ज्योतीरूपेश्वरं लिंगं ख्यातमत्र चतुर्दशम्

वृषेशश्चैव चण्डीशो नन्दिकेशो महेश्वरः। ज्योतीरूपेश्वरं लिङ्गं ख्यातमत्र चतुर्दशम्॥

Verse 48

काश्यां चतुर्दशैतानि महालिंगानि सुंदरि । इमानि मुक्तिहेतूनि लिंगान्यानंदकानने

काश्यां चतुर्दशैतानि महालिङ्गानि सुन्दरि। इमानि मुक्तिहेतूनि लिङ्गान्यानन्दकानने॥

Verse 49

कलिकल्मषबुद्धीनां नाख्येयानि कदाचन । एतान्याराधयेद्यस्तु लिंगानीह चतुर्दश

कलिकल्मषबुद्धीनां नाख्येयानि कदाचन। एतान्याराधयेद्यस्तु लिङ्गानीह चतुर्दश॥

Verse 50

न तस्य पुनरावृत्तिः संसाराध्वनि कर्हिचित् । काशीकोशोयमतुलो न प्रकाश्यो यतस्ततः

न तस्य कदाचित् संसारमार्गे पुनरावृत्तिः। अयं काशीकोशोऽतुलः सर्वत्र सर्वेषां च न प्रकाश्यः॥

Verse 51

एतल्लिंगाभिधा देवि महापद्यपि दुःखहृत् । रहस्यं परमं चैतत्क्षेत्रस्यास्य वरानने

एतल्लिङ्गाभिधा देवि महापद्यपि दुःखहृत्। रहस्यं परमं चैतत्क्षेत्रस्यास्य वरानने॥

Verse 52

चतुर्दशापि लिंगानि मत्सान्निध्यकराणि हि । अविमुक्तस्य हृदयमेतदेव गिरींद्रजे

चतुर्दशापि लिङ्गानि मत्सान्निध्यकराणि हि। अविमुक्तस्य हृदयमेतदेव गिरीन्द्रजे॥

Verse 53

इमानि यानि लिंगानि सर्वेषां मुक्तिदानि हि । एकैकभुवनस्येह सारमादाय सर्वतः । मयैतानि कृतान्येव महाभक्तिकृपावशात्

इमानि लिङ्गानि सर्वेषां मुक्तिदानि हि। एकैकभुवनसारं सर्वतोऽऽहृत्य मयैवैतानि महाभक्तिकृपावशात् कृतानि॥

Verse 54

अस्मिन्क्षेत्रे ध्रुवं मुक्तिरिति या प्रथिति प्रिये । कारणं तत्र लिंगानि ममैतानि चतुर्दश

अस्मिन्क्षेत्रे ध्रुवं मुक्तिरिति या प्रथितिः प्रिये। तस्याः कारणं लिङ्गानि ममैतानि चतुर्दश॥

Verse 55

त एव व्रतिनः कांते त एव च तपस्विनः । ध्यातान्येतानि यैर्भक्तैर्लिंगान्यानंदकानने

त एव व्रतिनः कान्ते त एव च तपस्विनः। ये भक्ताः आनन्दकानने लिङ्गान्येतानि ध्यायन्ति॥

Verse 56

त एवाभ्यस्तसद्योगा दत्तदानास्त एव हि । काश्यामिमानि लिंगानि यैर्दृष्टान्यपि दूरतः

त एवाभ्यस्तसद्योगा दत्तदानास्त एव हि। ये काश्यां लिङ्गान्यिमानि दूरतः अपि ददृशुः॥

Verse 57

इष्टापूर्ताश्च ये धर्माः प्रणीता मुनिसत्तमैः । ते सर्वे तेन विहिता यावज्जीवं निरेनसा

इष्टापूर्ताश्च ये धर्माः प्रणीता मुनिसत्तमैः। ते सर्वे तेन विहिता यावज्जीवं निरेनसा॥

Verse 58

येनाविमुक्तमासाद्य महालिंगानि पार्वति । सकृदभ्यर्चितानीह स मुक्तो नात्र संशयः

येनाविमुक्तमासाद्य महालिङ्गानि पार्वति। सकृदभ्यर्चितानीह स मुक्तो नात्र संशयः॥

Verse 59

स्कंद उवाच । अन्यान्यपि च विंध्यारे देव्यै प्रोक्तानि शंभुना । स्वभक्तानां हिताथार्य तान्यथाकर्णयाग्रज

स्कन्द उवाच। अन्यान्यपि च विंध्यारे देव्यै प्रोक्तानि शम्भुना। स्वभक्तानां हितार्थाय तान्यथाकर्णयाग्रज॥

Verse 60

शैलेशः संगमेशश्च स्वर्लीनो मध्यमेश्वरः । हिरण्यगर्भ ईशानो गोप्रेक्षो वृषभध्वजः

(काश्यां पूज्यलिङ्गानि) शैलेशः संगमेशश्च स्वर्लीनो मध्यमेश्वरः । हिरण्यगर्भ ईशानो गोप्रेक्षो वृषभध्वजः ॥

Verse 61

उपशांत शिवो ज्येष्ठो निवासेश्वर एव च । शुक्रेशो व्याघ्रलिंगं च जंबुकेशं चतुर्दशम्

उपशान्तशिवो ज्येष्ठो निवासेश्वर एव च । शुक्रेशो व्याघ्रलिङ्गं च जम्बुकेशं चतुर्दशम् ॥

Verse 62

मुने चतुर्दशैतानि महांत्यायतनानि वै । एतेषामपि सेवातो नरो मोक्षमवाप्नुयात्

मुने चतुर्दशैतानि महान्त्यायतनानि वै । एतेषामपि सेवातो नरो मोक्षमवाप्नुयात् ॥

Verse 63

चैत्रकृष्णप्रतिपदं समारभ्य प्रयत्नतः । आ चतुर्दशिपूज्यानि लिंगान्येतानि सत्तमैः

चैत्रकृष्णप्रतिपदं समारभ्य प्रयत्नतः । आ चतुर्दशिपूज्यानि लिङ्गान्येतानि सत्तमैः ॥

Verse 64

एतेषां वार्षिकी यात्रा सुमहोत्सवपूर्वकम् । कार्या मुमुक्षुभिः सम्यक्क्षेत्रसंसिद्धिदायिनी

एतेषां वार्षिकी यात्रा सुमहोत्सवपूर्वकम् । कार्या मुमुक्षुभिः सम्यक्क्षेत्रसंसिद्धिदायिनी ॥

Verse 65

मुने चतुर्दशैतानि महालिंगानि यत्नतः । दृष्ट्वा न जायते जंतुः संसारे दुःखसागरे

मुने, एतानि चतुर्दश महालिङ्गानि यत्नतः सम्यग्दृष्ट्वा जन्तुः पुनः संसारे दुःखसागरे न जायते।

Verse 66

क्षेत्रस्य परमं तत्त्वमेतदेव प्रिये ध्रुवम् । संसाररोगग्रस्तानामिदमेव महौषधम्

प्रिये, क्षेत्रस्य परमं तत्त्वमेतदेव ध्रुवम्; संसाररोगग्रस्तानामिदमेव महौषधम्।

Verse 67

क्षेत्रस्योपनिषच्चैषा मुक्तिबीजमिदं परम् । कर्मकाननदावाग्निरेषा लिंगावलिः प्रिये

प्रिये, क्षेत्रस्यैषा उपनिषत्सदृशी रहस्या, मुक्तिबीजं परम्; एषा लिङ्गावलिः कर्मकाननदावाग्निरिव।

Verse 68

एकैकस्यास्य लिंगस्य महिमाद्यंत वर्जितः । मयैव ज्ञायते देवि सम्यङ्नान्येन केनचित्

देवि, अस्यैकैकस्य लिङ्गस्य महिमा आद्यन्तवर्जितः; सम्यक् मयैव ज्ञायते, नान्येन केनचित्।

Verse 69

इति श्रुत्वा मुने प्राह देवी हृष्टतनूरुहा । प्रणम्य देवमीशानं सर्वज्ञं सर्वदं शिवम्

इति श्रुत्वा मुने देवी हृष्टतनूरुहा; ईशानं देवं सर्वज्ञं सर्वदं शिवं प्रणम्य प्राह।

Verse 70

देव्युवाच । रहस्यं परमं काश्यां यदेतत्समुदीरितम् । तच्छ्रुत्वोत्सुकतां प्राप्तं मनो मेतीव वल्लभ

देव्युवाच—वल्लभ, काश्यां समुदीरितं यत् परमं रहस्यं तत् श्रुत्वा मम मनः अत्यन्तमुत्सुकतां प्राप्तम्, इव मे।

Verse 71

यदुक्तं लिगमेकैकं महासारतरं परम् । काश्यां परमनिर्वाणकारणं कारणेश्वर

हे कारणेश्वर! यदुक्तं त्वया—लिङ्गमेकैकं महासारतरं परम्; काश्यां परमनिर्वाणकारणं कारणम् इति।

Verse 72

प्रत्येकं महिमानं मे ब्रूह्येषां भुवनेश्वर । चतुर्दशानां लिंगानां श्रवणादघहारिणाम्

हे भुवनेश्वर! एषां चतुर्दशानां लिङ्गानां श्रवणादघहारिणां प्रत्येकं महिमानं मे ब्रूहि।

Verse 73

ओंकारेशस्य लिंगस्य कथमत्र समागमः । अतिपुण्यतमात्तस्मात्क्षेत्रादमरकंटकात्

ओंकारेशस्य लिङ्गस्य कथमत्र समागमः? अतिपुण्यतमात् तस्मात् क्षेत्रात् अमरकण्टकात्।

Verse 74

किमात्मकोऽयमोंकारो महिमास्य च को हर । केनाराधि पुरा चैष ददावाराधितश्च किम्

हे हर! अयम् ओंकारः किमात्मको? अस्य महिमा च कः? केन पुरा एष आराधितः, आराधितश्च किम् अददात्?

Verse 75

मृडानीवाक्सुधामेतां विधाय श्रुतिगोचराम् । कथामकथयद्देव ओंकारस्यमहाद्भुताम्

इति मृडानीवाक्सुधामेतां श्रुतिगोचरां विधाय, देवः पश्चाद् ओंकारस्य महाद्भुतां कथाम् अकथयत्।

Verse 76

देवदेव उवाच । कथामाकर्णयापर्णे वर्णयामि तवाग्रतः । यथोंकारस्य लिंगस्य प्रादुर्भाव इहाभवत्

देवदेव उवाच—अपर्णे, कथाम् आकर्णय; तवाग्रतः वर्णयामि यथैव ओंकारलिङ्गस्येह प्रादुर्भावोऽभवत्।

Verse 77

पुरानंदवने चात्र ब्रह्मणा विश्वयोनिना । तपस्तप्तं महादेवि समाधिं दधतापरम्

पुरा ह्यत्रानन्दवने विश्वयोनिना ब्रह्मणा, महादेवि, परं समाधिं दधता तपस्तप्तम्।

Verse 78

पूर्णे युगसहस्रेऽथ भित्त्वा पातालसप्तकम् । उदतिष्ठत्पुरोज्योतिर्विद्योतित हरिन्मुखम्

पूर्णे यುಗसहस्रेऽथ पातालसप्तकं भित्त्वा, पुरोज्योतिः समुत्थाय विधातुर्हರिन्मुखं विद्योतितवान्।

Verse 79

यदंतराविरभवन्निर्व्याजेन समाधिना । तदेव परमं धाम बहिराविरभूद्विधेः

यदन्तराविरभवन्निर्व्याजेन समाधिना, तदेव परमं धाम विधेर्बहिरप्याविरभूत्।

Verse 80

योभूच्चटचटाशब्दः स्फुटतो भूमिभागतः । तच्छब्दाद्व्यसृजद्वेधाः समाधिं क्रमतो वशी

अथ भूमिभागात् स्फुटः “चटचट” इति शब्दोऽभवत्। तच्छब्दश्रवणात् वशी वेधाः क्रमशः समाधेः स्वयम् उदतिष्ठत्॥

Verse 81

स्रष्टाविसृष्ट तद्ध्यानो यावदुन्मील्यलोचने । पुरः पश्येद्ददर्शाग्रे तावदक्षरमादिमम्

स्रष्टा विसृष्टिकर्मणि तद्ध्यानपरः सन् यावद् लोचने उन्मीलयत्। पुरः पश्यन् अग्रे आद्यम् अक्षरं ददर्श॥

Verse 82

अकारं सत्त्वसंपन्नमृक्क्षेत्रं सृष्टिपालकम् । नारायणात्मकं साक्षात्तमः पारे प्रतिष्ठितम्

स तदा ‘अ’कारं ददर्श—सत्त्वसम्पन्नम्, ऋक्क्षेत्रं, सृष्टिपालकम्। नारायणात्मकं साक्षात्, तमःपारे प्रतिष्ठितम्॥

Verse 83

उकारमथ तस्याग्रे रजोरूपं यजुर्जनिम् । विधातारं समस्तस्य स्वाकारमिव बिंबितम्

अथ तस्याग्रे ‘उ’कारः प्रादुरभूत्—रजोरूपः, यजुर्जनिः। स समस्तस्य विधाता, स्वाकार इव बिम्बितः॥

Verse 84

नीरवध्वांतसंकेत सदनाभं तदग्रतः । मकारं स ददर्शाथ तमोरूपं विशेषतः

तदग्रतः स अथ ‘म’कारं ददर्श—नीरवध्वान्तसंकेतं, सदनाभं। विशेषतः स तमोरूप एव बभूव॥

Verse 85

साम्नो योनिं लये हेतुं साक्षाद्रुद्रस्वरूपिणम् । अथ तत्पुरतो ध्याता व्यधात्स्वनयनातिथिम्

साम्नो योनिं लयहेतुं साक्षाद्रुद्रस्वरूपिणम्। अथ ध्याता तत्पुरतः स्वनयनातिथिं व्यधात्॥

Verse 86

विश्वरूपमयाकारं सगुणं वापि निर्गुणम् । अनाख्यनादसदनं परमानंदविग्रहम्

विश्वरूपमयाकारं सगुणं वापि निर्गुणम्। अनाख्यनादसदनं परमानन्दविग्रहम्॥

Verse 87

शव्दब्रह्मेति यत्ख्यातं सर्ववाङ्मयकारणम् । अथोपरिष्टान्नादस्य बिंदुरूपं परात्परम्

शब्दब्रह्मेति यत्ख्यातं सर्ववाङ्मयकारणम्। अथोपरिष्टान्नादस्य बिन्दुरूपं परात्परम्॥

Verse 88

कारणं कारणानां च जगद्योनिं च तं परम् । विधिर्विलोकयांचक्रे तपसागोचरीकृतम्

कारणं कारणानां च जगद्योनिं च तं परम्। विधिर्विलोकयांचक्रे तपसागोचरीकृतम्॥

Verse 89

अवनादोमिति ख्यातं सर्वस्यास्य प्रभावतः । भक्तमुन्नयते यस्मात्तदोमिति य ईरितः

अवनादोमिति ख्यातं सर्वस्यास्य प्रभावतः। भक्तमुन्नयते यस्मात्तदोमिति य ईरितः॥

Verse 90

अरूपोपि सरूपाढ्यः स धात्रा नेत्रगीकृतः । तारयेद्यद्भवांभोधेः स्वजपासक्तमानसम् । ततस्तार इति ख्यातो यस्तं ब्रह्मा व्यलोकयत्

अरूपोऽपि स सर्वरूपसमृद्धः; धात्रा स नेत्रगीकृतः। स्वजपपरायणचित्तं भवाम्भोधेस्तारयति; तस्मात् ‘तार’ इति ख्यातः—यं ब्रह्मा व्यलोकयत्।

Verse 91

प्रणूयते यतः सर्वैः परनिर्वाणकामुकैः । सर्वेभ्योभ्यधिकस्तस्मात्प्रणवो यैः प्रकीर्तितः

परनिर्वाणकामुकैः सर्वैः यतः प्रणूयते, तस्मात् स अक्षरः ‘प्रणव’ इति प्रकीर्तितः—सर्वोच्चः सर्वेभ्यः।

Verse 92

स्वसेवितारं पुरुषं प्रणयेद्यः परंपदम् । अतस्तप्रणवं शांतं प्रत्यक्षीकृतवान्विधिः

स्वसेवितारं पुरुषं यः परंपदं प्रणयति, स एव। अतः शान्तं तं प्रणवं विधिः प्रत्यक्षीकृतवान्।

Verse 93

त्रयीमयस्तुरीयोयस्तुर्यातीतोखिलात्मकः । नादबिंदुस्वरूपो यः स प्रैक्षि द्विजगामिना

त्रयीमयः स तुरीयः, तुरीयातीतोऽखिलात्मकः। नादबिन्दुस्वरूपं यं द्विजगामिना प्रैक्षि।

Verse 94

प्रावर्तंत यतो वेदाः सांगाः सर्वस्य योनयः । सवेदादिः पद्मभुवा पुरस्तादवलोकितः

यतः वेदाः साङ्गाः प्रववृते, यः सर्वस्य योनिः। स वेदादिः पद्मभुवा पुरस्तादवलोकितः।

Verse 95

वृषभो यस्त्रिधाबद्धो रोरवीति महोमयः । सनेत्रविषयी चक्रे परमः परमेष्ठिना

स त्रिधाबद्धो वृषभो महोमयः रोरवीति; परमेष्ठिना परमेण सनेत्रविषयी कृतः।

Verse 96

शृंगश्चत्वारि यस्यासन्हस्तासः सप्त एव च । द्वे शीर्षे च त्रयः पादाः स देवो विधिनैक्षत

यस्यान् चत्वारि शृङ्गाणि, सप्त हस्ताः, द्वे शीर्षे, त्रयः पादाः; स देवो विधिना दृष्टः।

Verse 97

यदंतर्लीनमखिलं भूतं भावि भवत्पुनः । तद्बीजं बीजरहितं द्रुहिणेन विलोकितम्

यत्र भूतं भावि भवच्च सर्वमन्तर्लीनम्; तद्बीजं बीजरहितं द्रुहिणेन दृष्टम्।

Verse 98

लीनं मृग्येत यत्रैतदाब्रह्मस्तंबभाजनम् । अतः स भाज्यते सद्भिर्यल्लिंगं तद्विलोकितम्

यत्रैतदाब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं जगत् लीनं मृग्यते; अतः सद्भिः तद्भाज्यं यल्लिङ्गं तद् दृष्टम्।

Verse 99

पंचार्था यत्र भासंते पंचब्रह्ममयं हि यत् । आदिपंचस्वरूपंयन्निरैक्षि ब्रह्मणा हि तत्

यत्र पञ्चार्थाः प्रकाशन्ते, पञ्चब्रह्ममयं यत्; आदिपञ्चस्वरूपं तद् ब्रह्मणा निरैक्षि।

Verse 100

तमालोक्य ततो वेधा लिंगरूपिणमीश्वरम् । पंचाक्षरं प्रपंचाच्च भिन्नं तुष्टाव शंकरम्

तं लिङ्गरूपिणमीश्वरं दृष्ट्वा ततो वेधा प्रपञ्चात् भिन्नं शंकरं तथा पञ्चाक्षरीं मन्त्रराजीं च तुष्टाव।

Verse 110

नानावर्णस्वरूपाय वर्णानां पतये नमः । नमस्ते स्वररूपाय नमो व्यंजनरूपिणे

नानावर्णस्वरूपाय वर्णानां पतये नमः। नमस्ते स्वररूपाय नमो व्यञ्जनरूपिणे॥

Verse 120

शब्दब्रह्म नमस्तुभ्यं परब्रह्म नमोस्तुते । नमो वेदांतवेद्याय वेदानां पतये नमः

शब्दब्रह्म नमस्तुभ्यं परब्रह्म नमोऽस्तु ते। नमो वेदान्तवेद्याय वेदानां पतये नमः॥

Verse 130

सर्वभुक्सर्वकर्ता त्वं सर्वसंहारकारक । योगिनां हृदयाकाश कृतालय नमोस्तु ते

सर्वभुक् सर्वकर्ता त्वं सर्वसंहारकारकः। योगिनां हृदयाकाशे कृतालय नमोऽस्तु ते॥

Verse 140

त्वमेव हि शरण्यं मे त्वमेव हि गतिः परा । त्वामेव प्रणमामीश नमस्तुभ्यं नमो नमः

त्वमेव हि शरण्यं मे त्वमेव हि गतिः परा। त्वामेव प्रणमामीश नमस्तुभ्यं नमो नमः॥

Verse 150

ईश्वर उवाच । सुरश्रेष्ठ तपःश्रेष्ठ सर्वाम्नाय निधिर्भव । सृष्टेःकरणसामर्थ्यं तवास्तु मदनुग्रहात्

ईश्वर उवाच—हे सुरश्रेष्ठ, हे तपःश्रेष्ठ! त्वं सर्वाम्नायनिधिर्भव। मम अनुग्रहात् सृष्टेः करणसामर्थ्यं तवास्तु।

Verse 160

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां तीर्थानि सह सागरैः । षष्टि कोटि सहस्राणि मत्स्योदर्यां विशंति हि

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां तीर्थानि सह सागरैः। षष्टिकोटिसहस्राणि मत्स्योदर्यां विशन्ति हि॥

Verse 170

केवलं भूमिभाराय जन्मिनो जन्म तस्य वै । येनानंदवने दृष्टो नोंकारः सर्वकामदः

आनन्दवने यः पश्यति नोंकारं सर्वकामदम्। तदन्यथा जन्मिनो जन्म केवलं भूमिभारकृत्॥

Verse 180

स्कंद उवाच । ब्रह्मापि भजतेद्यापि तल्लिंगं कलशोद्भव । स्तुवन्ब्रह्म स्तवेनैव स्वात्मना विहितेन हि

स्कन्द उवाच—हे कलशोद्भव अगस्त्य! अद्यापि ब्रह्मा तल्लिङ्गं भजते। स्वात्मना विहितेनैव स्तवेन ब्रह्म स्तुवन्॥

Verse 182

ब्रह्मस्तवमिमं जप्त्वा त्रिकालं परिवत्सरम् । अंतकाले भवेज्ज्ञानं येन बंधात्प्रमुच्यते

ब्रह्मस्तवमिमं जप्त्वा त्रिकालं परिवत्सरम्। अन्तकाले भवेज्ज्ञानं येन बन्धात्प्रमुच्यते॥