Adhyaya 17

Verse 1

अगस्त्य उवाच । रत्नेश्वरसमुत्पतिं कथयस्व षडानन । रत्नभूतं महालिंगं यत्काश्यां परिवर्ण्यते

अगस्त्य उवाच—हे षडानन, रत्नेश्वरस्य समुत्पत्तिं कथय; काश्यां यत् परिवर्ण्यते तद् रत्नमयं महालिङ्गं मे निवेदय।

Verse 2

कोस्य लिंगस्य महिमा केनैतच्च प्रतिष्ठितम् । एतं विस्तरतो ब्रूहि गौरीहृदयनंदन

कस्य लिङ्गस्य महिमा, केन चैतत् प्रतिष्ठितम्? एतद् विस्तरतो ब्रूहि, हे गौरीहृदयनन्दन।

Verse 3

स्कंद उवाच । रत्नेश्वरस्य माहात्म्यं कथयिष्यामि ते मुने । यथा च रत्नलिंगस्य प्रादुर्भावोऽभवद्भुवि

स्कन्द उवाच—हे मुने, रत्नेश्वरस्य माहात्म्यं ते कथयिष्यामि; तथा रत्नलिङ्गस्य भुवि प्रादुर्भावो यथाभवत्।

Verse 4

श्रुतं नामापि लिंगस्य यस्य जन्मत्रयार्जितम् । वृजिनं नाशयेत्तस्य प्रादुर्भावं ब्रुवे मुने

यस्य लिङ्गस्य नामश्रवणमात्रेण जन्मत्रयार्जितं वृजिनं नश्यति; तस्य प्रादुर्भावं ब्रुवे, हे मुने।

Verse 5

शैलराजेन रत्नानि यानि पुंजीकृतान्यहो । उत्तरे कालराजस्य तानि तस्य गिरेर्वृषात्

शैलराजेन यानि रत्नानि अहो पुंजीकृतानि; तानि कालराजस्योत्तरे तस्य गिरेर्वृषात् स्थितानि।

Verse 6

सर्वरत्नमयं लिंगं जातं तत्सुकृतात्मनः । शक्रचापसमच्छायं सर्वरत्नद्युतिप्रभम्

तस्य सुकृतात्मनः पुण्यप्रभावात् सर्वरत्नमयं लिङ्गं प्रादुरभूत्। शक्रचापसमच्छायं सर्वरत्नद्युतिप्रभं च बभौ॥

Verse 7

तल्लिंगदर्शनादेव ज्ञानरत्नमवाप्यते । शैलेश्वरं समालोक्य शिवौ तत्र समागतौ

तल्लिङ्गदर्शनादेव ज्ञानरत्नमवाप्यते। शैलेश्वरं समालोक्य शिवौ तत्र समागतौ॥

Verse 8

यत्र रत्नमयं लिंगमाविर्भूतं स्वयं मुने । तस्य स्फुरत्प्रभाजालैस्ततमंबरमंडलम्

यत्र रत्नमयं लिङ्गमाविर्भूतं स्वयं मुने, तस्य स्फुरत्प्रभाजालैस्ततमम्बरमण्डलम्॥

Verse 9

तत्र दृष्ट्वा शुभं लिंगं सर्वरत्नसमुद्भवम् । भवान्यदृष्टपूर्वा हि परिपप्रच्छ शंकरम्

तत्र दृष्ट्वा शुभं लिङ्गं सर्वरत्नसमुद्भवम्। भवान्यदृष्टपूर्वा हि परिपप्रच्छ शङ्करम्॥

Verse 10

देवदेव जगन्नाथ सर्वभक्ताभयप्रद । कुतस्त्यमेतल्लिंगं द्विसप्तपातालमूलवत्

देवदेव जगन्नाथ सर्वभक्ताभयप्रद, कुतस्त्यमेतल्लिङ्गं द्विसप्तपातालमूलवत्॥

Verse 11

ज्वालाजटिलिताकाशं प्रभाभासित दिङ्मुखम् । किमाख्यं किं स्वरूपं च किं प्रभावं भवांतक

ज्वालाभिरिव जटिलीकृतमाकाशं यस्य, प्रभया च दिङ्मुखानि प्रकाशयति। तत् किमाख्यं, किं स्वरूपं, किं च प्रभावं, हे भवान्तक?

Verse 12

यस्य संवीक्षणादेव मनोमेतीव हृष्टवत् । इहैव रमते नाथ कथयैतत्प्रसादतः

यस्य संवीक्षणमात्रेण मनो हृष्टमिव मत्तमिव च भवति; इहैव रमते। हे नाथ, प्रसादतः एतत् कथय।

Verse 13

देवदेव उवाच । शृण्वपर्णे समाख्यामि यत्त्वया पृच्छि पार्वति । स्वरूपमेतल्लिंगस्य सर्वतेजोनिधेः परम्

देवदेव उवाच—ଶृणु, हे अपर्णे; यत्त्वया पृष्टं, हे पार्वति, तत् समाख्यास्यामि। एतल्लिङ्गस्य परमं स्वरूपं सर्वतेजोनिधेः।

Verse 14

तव पित्रा हिमवता गिरिराजेन भामिनि । त्वामुद्दिश्य महारत्नसंभारोत्राप्यनायि हि

हे भामिनि, तव पित्रा हिमवता गिरिराजेन त्वामुद्दिश्य महारणसंभारोऽत्रापि नीतः।

Verse 15

अत्र तानि च रत्नानि राशीकृत्य हिमाद्रिणा । सुकृतोपार्जितान्येव ययौ स्वसदनं पुनः

अत्र तानि रत्नानि हिमाद्रिणा राशीकृत्य, सुकृतोपार्जितान्येव, स पुनः स्वसदनं ययौ।

Verse 16

तवार्थं वाममार्थं वा श्रद्धया यत्समर्प्यते । काश्यां तस्य परीपाको भवेदीदृग्विधोऽनघे

तवार्थं वाममार्थं वा श्रद्धया यत्समर्प्यते । काश्यां तस्य परीपाको भवेदीदृग्विधोऽनघे ॥

Verse 17

लिंगं रत्नेश्वराख्यं वै मत्स्वरूपं हि केवलम् । अस्य प्रभावो हि महान्वाराणस्यामुमे ध्रुवम्

लिङ्गं रत्नेश्वराख्यं वै मत्स्वरूपं हि केवलम् । अस्य प्रभावो हि महान्वाराणस्यामुमे ध्रुवम् ॥

Verse 18

सर्वेषामिह लिंगानां रत्नभूतमिदं परम् । अतो रत्नेश्वरं नाम परं निर्वाणरत्नदम्

सर्वेषामिह लिङ्गानां रत्नभूतमिदं परम् । अतो रत्नेश्वरं नाम परं निर्वाणरत्नदम् ॥

Verse 19

अनेनैव सुवर्णेन पित्रा राशीकृतेन च । प्रासादमस्य लिंगस्य विधापय महेश्वरि

अनेनैव सुवर्णेन पित्रा राशीकृतेन च । प्रासादमस्य लिङ्गस्य विधापय महेश्वरि ॥

Verse 20

लिंगप्रासादकरणात्खंडस्फुटित संस्कृतेः । लिंगस्थापनजं पुण्यं हेलयैवेह लभ्यते

लिङ्गप्रासादकरणात्खण्डस्फुटितसंस्कृतेः । लिङ्गस्थापनजं पुण्यं हेलयैवेह लभ्यते ॥

Verse 21

तथेति भगवत्योक्त्वा गणाः प्रासादनिर्मितौ । सोमनंदि प्रभृतयो ऽसंख्या व्यापारिता मुने

तथेति भगवत्युक्त्वा गणाः प्रासादनिर्माणे प्रवृत्ताः। सोमनन्दिप्रमुखैरसंख्यैर्गणैर्मुने कार्ये नियोजिताः॥

Verse 22

गणैश्च कांचनमयो नानाकौतुकचित्रितः । निर्ममे याममात्रेण प्रासादो मेरुशृंगवत्

गणैश्च काञ्चनमयः नानാകौतुकचित्रितः। याममात्रेण निर्मितः प्रासादो मेरुशृङ्गवत्॥

Verse 23

देवी प्रदृष्टवदना दृष्ट्वा प्रासादनिर्मितिम् । गणेभ्यो व्यतरद्भूरि समानं पारितोषिकम्

देवी प्रदृष्टवदना दृष्ट्वा प्रासादनिर्मितिम्। गणेभ्यो व्यतरद्भूरि समानं पारितोषिकम्॥

Verse 24

पुनश्च देवी पप्रच्छ प्रणिपातपुरःसरम् । महिमानं महादेवं लिंगस्यास्य महामुने

पुनश्च देवी पप्रच्छ प्रणिपातपुरःसरम्। महिमानं महादेवं लिङ्गस्यास्य महामुने॥

Verse 25

देवदेव उवाच । लिंगं त्वनादिसंसिद्धमेतद्देवि शुभप्रदम् । आविर्भूतमिदानीं च त्वत्पितुः पुण्यगौरवात्

देवदेव उवाच। लिङ्गं त्वनादिसंसिद्धमेतद्देवि शुभप्रदम्। आविर्भूतमिदानीं च त्वत्पितुः पुण्यगौरवात्॥

Verse 26

गुह्यानां परमं गुह्यं क्षेत्रेऽस्मिश्चिंतितप्रदम् । कलौ कलुषबुद्धीनां गोपनीयं प्रयत्नतः

गुह्यानां परमं गुह्यं काशीक्षेत्रेऽस्मिन् चिन्तितप्रदम् । कलौ कलुषबुद्धीनां तदेतद् गोपनीयं प्रयत्नतः ॥

Verse 27

यथा रत्नं गृहे गुप्तं न कैश्चिज्ज्ञायते परैः । अविमुक्ते तथा लिंगं रत्नभूतं गृहे मम

यथा रत्नं गृहे गुप्तं न परैः कश्चिद् अवगम्यते । तथाविमुक्ते लिङ्गं मे गृहे रत्नमिव स्थितम् ॥

Verse 28

यानि ब्रह्मांडमध्येत्र संति लिंगानि पार्वति । तैरर्चितानि सर्वाणि रत्नेशो यैः समर्चितः

यानि ब्रह्माण्डमध्ये देवि सन्ति लिङ्गानि पार्वति । रत्नेशं यः समर्च्येह तैः सर्वैरर्चितो भवेत् ॥

Verse 29

प्रमादेनापि यैर्गौरि लिंगं रत्नेशमर्चितम् । ते भवंत्येव नियतं सप्तद्वीपेश्वरा नृपाः

प्रमादेनापि ये गौरि रत्नेशलिङ्गमर्चिताः । ते नियतं भवत्येव सप्तद्वीपेश्वरा नृपाः ॥

Verse 30

त्रैलोक्ये यानि वस्तूनि रत्नभूतानि तानि तु । रत्नेश्वरं समभ्यर्च्य सकृत्प्राप्नोति मानवः

त्रैलोक्ये यानि रत्नानि वस्तूनि रत्नभूतानि च । रत्नेश्वरं सकृदर्च्य मानवः प्राप्नुयात् ध्रुवम् ॥

Verse 31

पूजयिष्यंति ये लिंगं रत्नेशं कामवर्जिताः । ते सर्वे मद्गणा भूत्वा प्रांते द्रक्ष्यंति मामिह

ये कामवर्जिताः सन्तो रत्नेशलिङ्गं पूजयिष्यन्ति, ते सर्वे मद्गणा भूत्वा प्राणान्तेऽस्मिन्पुण्यक्षेत्रे मामेव द्रक्ष्यन्ति।

Verse 32

रुद्राणां कोटिजप्येन यत्फलं परिकीर्तितम् । तत्फलं लभ्यते देवि रत्नेशस्य समर्चनात्

रुद्राणां कोटिजप्येन यत्फलं परिकीर्तितम्, तत्फलं देवि रत्नेशस्य समर्चनात् एव लभ्यते।

Verse 33

लिंगे चानादिसंसिद्धे यद्वृत्तं तद्ब्रवीमि ते । इतिहासं महाश्चर्यं सर्वपापनिकृंतनम्

लिङ्गे चानादिसंसिद्धे यद्वृत्तं तदहं ते ब्रवीमि; इतिहासं महाश्चर्यं सर्वपापनिकृन्तनम्।

Verse 34

पुरेह नर्तकी काचिदासीन्नाट्यार्थकोविदा । सैकदा फाल्गुने मासि शिवरात्र्यां कलावती

पुरेऽस्मिन् नर्तकी काचिदासीन्नाट्यार्थकोविदा; सा कदाचित् फाल्गुने मासि शिवरात्र्यां कलावती नाम।

Verse 35

ननर्त जागरं प्राप्य जगौ गीतं च पेशलम् । स्वयं च वादयामास नानावाद्यानि वाद्यवित्

जागरं प्राप्य सा ननर्त, गीतं च पेशलं जगौ; वाद्यवित् सती स्वयं नानावाद्यानि वादयामास।

Verse 36

तेन तौर्यत्रिकेणापि प्रीणयित्वाथ सा नटी । रत्नेश्वरं महालिंगं देशमिष्टं जगाम ह

तेन तौऱ्यत्रिकेणापि शिवं प्रीणयित्वा सा नटी । ततः रत्नेश्वरं महालिङ्गं स्वेष्टदेशं जगाम ह ॥

Verse 37

कालधर्मवशंयाता तत्र सा वरनर्तकी । सुता गंधर्वराजस्य वसुभूतेर्बभूव ह

कालधर्मवशं याता तत्र सा वरनर्तकी । वसुभूतेः सुताऽभूत्तु गन्धर्वराजस्य सा ह ॥

Verse 38

संगीतस्य सवाद्यस्य तस्य लास्यस्यपुण्यतः । तत्रेशाग्रे कृतस्येह जागरे शिवरात्रिजे

सवाद्यसंगीतस्य तस्य लास्यस्य पुण्यतः । तत्रेशाग्रे कृतस्येह जागरे शिवरात्रिजे ॥

Verse 39

रम्या रत्नावली नाम रूपलावण्यशालिनी । कलाकलापकुशला मधुरालापवादिनी

रम्या रत्नावली नाम रूपलावण्यशालिनी । कलाकलापकुशला मधुरालापवादिनी ॥

Verse 40

पितुरानंदकृन्नित्यं वसुभूतेर्घटोद्भव । सर्वगांधर्वकुशला गुणरत्नमहाखनिः

वसुभूतेः सुता सा तु पितुरानन्दकारिणी । सर्वगान्धर्वकुशला गुणरत्नमहाखनिः ॥

Verse 41

मुने सखीत्रयं तस्याश्चारु चातुर्यभाजनम् । शशिलेखानंगलेखा चित्रलेखेति नामतः

मुने, तस्याः त्रयः सख्यः आसन्—चारु-चातुर्य-भाजनानि—शशिलेखा, अनङ्गलेखा, चित्रलेखा इति नामतः।

Verse 42

तिसृभिस्ताभिरेकत्र वाग्देवीपरिशीलिता । ताभ्यः सर्वाः कलाः प्रादात्परिप्रीता सरस्वती

ताभिः तिसृभिः सहैकत्र वाग्देवी परिशीलिता; परिप्रीता सरस्वती ताभ्यः सर्वाः कलाः प्रादात्।

Verse 43

प्राप्य रत्नावली गौरि सा जन्मांतरवासनाम् । रत्नेश्वरस्य लिंगस्य जग्राह नियमं शुभम्

गौरि, रत्नावलीत्वं प्राप्य सा जन्मान्तरवासनां पुनरवाप्तवती; रत्नेश्वरलिङ्गकेन्द्रं शुभं नियमं जग्राह।

Verse 44

रत्नभूतस्य लिंगस्य काश्यां रत्नेश्वरस्य वै । नित्यं संदर्शनं प्राप्य वक्ष्याम्यपि वचो मुखे

काश्यां रत्नेश्वरस्य रत्नभूतस्य तस्य लिङ्गस्य नित्यं संदर्शनं प्राप्य, अहं मुखामुखि वचोऽपि वक्ष्यामि।

Verse 45

इत्थं नियमवत्यासीत्सा गंधर्वसुतोत्तमा । ताभिः सखीभिः सहिता नित्यं लिंगं च पश्यति

इत्थं सा गन्धर्वसुतोत्तमा नियमवती बभूव; ताभिः सखीभिः सहिता नित्यं लिङ्गं पश्यति।

Verse 46

एकदाराध्य रत्नेशं ममैतल्लिंगमुत्तमम् । समानर्च च सा बाला रम्यया गीतमालया

एकवारं रत्नेशं ममाराध्य, ममैतत् परमं लिङ्गमिति; सा बाला पुनः सम्यगर्चां चकार, रम्यया गीतमालया समर्प्य।

Verse 47

सख्यः प्रदक्षिणीकर्तुं लिंगं तिस्रोऽप्युमे गताः । तस्या गीतेन तुष्टोहं लिंगस्थो वरदोभवम्

सख्यस्तिस्रोऽपि, उमे, लिङ्गं प्रदक्षिणीकर्तुं गताः। तस्या गीतेन तुष्टोऽहं लिङ्गस्थो वरदोऽभवम्।

Verse 48

यस्त्वया रंस्यते रात्रावद्य गंधर्वकन्यके । तवनामसमानाख्यः स ते भर्ता भविष्यति

अद्य रात्रौ यस्त्वया रंस्यते, गन्धर्वकन्यके, तव नामसमानाख्यः स एव ते भर्ता भविष्यति।

Verse 49

इति लिंगांबुधेर्जातां परिपीय वचःसुधाम् । बभूवानंदसंदोह मंथरातीव ह्रीमती

इति लिङ्गाम्बुधेर्जातां वचःसुधां परिपीय, सा ह्रीमती आनन्दसन्दोहैर्मन्थरातीव बभूव।

Verse 50

गताथ व्योममार्गेण सखीभिः स्वपितुर्गृहम् । कथयंती निजोदंतं तमालीनां पुरो मुदा

अथ सा सखीभिः सह व्योममार्गेण स्वपितुर्गृहं गता; तमालीनाṃ पुरो मुदा निजोदन्तं कथयन्ती।

Verse 51

ताभिर्दिष्ट्येति दिष्ट्येति सखीभिः परिनंदिता । अद्य ते वांछितं भावि रत्नेशस्य समर्चनात्

ताभिः सखीभिः “दिष्ट्या दिष्ट्या” इति जयघोषैः परिनन्दिता सा प्रोक्ता— “अद्य ते वाञ्छितं भावि; रत्नेशस्य सम्यक्-समर्चनात्।”

Verse 52

यद्यायाति स ते रात्रावद्य कौमारहारकः । चोरो बाहुलतापाशैः पाशितव्योतियत्नतः

यदि स ते रात्रौ अद्य कौमारहारकश्चोरः आगच्छेत्, तर्हि बाहुलता-पाशैः तव पाशितव्योऽतियत्नतः।

Verse 53

गोचरीक्रियतेस्माभिर्यथा स सुकृतैकभूः । प्रातरेव तव प्रेयान्रत्नेशादिष्ट इष्टकृत्

अस्माभिः तथा गोचरीक्रियते यथा स सुकृतैकभूः तव गोचरं यायात्; प्रातरेव तव प्रेयान् रत्नेशादिष्टः इष्टकृत् भविष्यति।

Verse 54

यातास्वस्मासु हृष्टासु भवती शयगौरवात् । अहो रत्नेश्वरं लिंगं प्रत्यक्षीकृतवत्यसि

अस्मासु हृष्टासु यातासु, भवती शयगौरवात् अवशिष्टा; अहो! रत्नेश्वरं लिङ्गं त्वया प्रत्यक्षीकृतम्।

Verse 55

अहोभाग्योदयो नृणामहो पुण्यसमुच्छ्रयः । एकस्यैव भवेत्सिद्धिर्यदेकत्रापि तिष्ठताम्

अहो भाग्योदयः नृणाम्, अहो पुण्यसमुच्छ्रयः! एकस्यैव भवेत् सिद्धिः, यदेकत्रापि तिष्ठताम्।

Verse 56

सत्यं वदंति नासत्यं दैवप्राधान्यवादिनः । दैवमेव फलेदेकं नोद्यमो नापरं बलम्

दैवप्राधान्यवादिनः सत्यं वदन्ति नासत्यम्—दैवमेवैकं फलेति; नोद्यमो बलं नाप्यन्यत्।

Verse 57

भवत्या अपि चास्माकमेक एव हि चोद्यमः । परं दैवं फलत्येकं यथा तव न नः पुरः

भवत्या अपि चास्माकं चोद्यम एक एव; परं दैवमेवैकं फलति—यथा तव, न नः पुरः।

Verse 58

लोकानां व्यवहारोयमालिप्रोक्तप्रसंगतः । परं मनोरथावाप्तिस्तव या सैव नः स्फुटम्

एष लोकव्यवहारः सख्यालापप्रसङ्गतः; परं तव मनोरथावाप्तिरेव नः स्फुटं दृश्यते।

Verse 59

इति संव्याहरंतीनामनंतोध्वाऽतितुच्छवत् । क्षणात्तासां व्यतिक्रांतः प्राप्ताश्च स्वंस्वमालयम्

इति संव्याहरन्तीनां रात्रिरनन्ता अपि तुच्छवदतीता; क्षणात् व्यतिक्रान्ता, स्वस्वमालयं प्राप्ताश्च।

Verse 60

अथ प्रातः समुत्थाय पुनरेकत्र संगताः । सा च मौनवती ताभिः परिभुक्तेव लक्षिता

अथ प्रातः समुत्थाय पुनरेकत्र संगताः; सा च मौनवती ताभिः परिभुक्तेव लक्षिता।

Verse 61

तूष्णीं प्राप्याथ काशीं सा स्नात्वा मंदाकिनीजले । सखीभिः सहितापश्यल्लिंगं रत्नेश्वरं मम

तूष्णीं काशीं प्राप्य सा मंदाकिनीजले स्नात्वा, सखीभिः सह मम रत्नेश्वरलिङ्गं ददर्श।

Verse 62

निर्वर्त्य नियमं साथ लज्जामुकुलितेक्षणा । निर्बंधेन वयस्याभिः परिपृष्टा जगाद ह

नियमं निर्वर्त्य सा लज्जामुकुलितेक्षणा, वयस्याभिः निर्बन्धेन परिपृष्टा जगाद ह।

Verse 63

रत्नावल्युवाच । अथ रत्नेश यात्रायाः प्रयातासु स्वमंदिरम् । भवतीषु स्मरंत्येव तद्रत्नेशवचोऽमृतम्

रत्नावल्युवाच—रत्नेशयात्रायाः पश्चात् भवतीषु स्वमन्दिरं प्रयातासु, तस्य रत्नेशवचोऽमृतं पुनः पुनः स्मराम्येव।

Verse 64

सविशेषांगसंस्काराऽविशं संवेशमंदिरम् । निद्रादरिद्रनयना तद्विलोकनलालसा

सविशेषाङ्गसंस्कारां कृत्वा संवेशमन्दिरम् अविशम्; निद्रादरिद्रनयना तद्विलोकनलालसा।

Verse 65

बलात्स्वप्नदशां प्राप्ता भाविनोर्थस्य गौरवात् । आत्मविस्मरणे हेतू ततो मे द्वौ बभूवतुः

भाविनोऽर्थस्य गौरवात् बलात् स्वप्नदशां प्राप्ता; आत्मविस्मरणहेतू मे ततो द्वौ बभूवतुः।

Verse 66

तंद्री तदंगसंस्पर्शौ मम बोधापहारकौ । तंद्र्या परवशा चासं ततस्तत्स्पर्शनेन च

तन्द्री च तदङ्गसंस्पर्शश्च मम बोधं जहारतुः। तन्द्र्याः परवशा भूत्वा पुनस्तत्स्पर्शनेन च स्ववशत्वं नालभे॥

Verse 67

न जाने त्वथ किं वृत्तं काहं क्वाहं स चाथ कः । तं निर्जिगमिषुं सख्यो यावद्धर्तुं प्रसारितः

न जाने तदा किं वृत्तं—कोऽहं क्वाहं स च कः। स निर्जिगमिषुं सख्यः, यावद्धर्तुं मया करः प्रसारितः॥

Verse 68

दोः कंकणेन रिपुणा क्वणितं तावदुत्कटम् । महता सिंजितेनाहं तेनाल्पपरिबोधिता

दोःकङ्कणेन रिपुणा क्वणितं तावदुत्कटम्। महता सिञ्जितेनाहं तेनाल्पपरिबोधिता॥

Verse 69

सुखसंतानपीयूष ह्रदे परिनिमज्य वै । क्षणेन तद्वियोगाग्निकीलासु पतिता बलात्

सुखसन्तानपीयूषह्रदे परिनिमज्य वै। क्षणेन तद्वियोगाग्निकीळासु पतिता बलात्॥

Verse 70

किंकुलीयः स नो वेद्मि किंदेशीयः किमाख्यकः । दुनोति नितरां सख्यस्तद्विश्लेषानलो महान्

किं कुलीयः स नो वेद्मि किं देशीयः किमाख्यकः। दुनोति नितरां सख्यस्तद्विश्लेषानलो महान्॥

Verse 71

अनल्पोत्कलितं चेतः पुनस्तत्संगमाशया । प्राणानां मे यियासूनामेकमेव महौषधम्

अनल्पोत्कलितं मे चेतः पुनः पुनस्तत्सङ्गमाशया । यियासूनां प्राणानां मे सा आशैव महौषधम् ॥

Verse 72

वयस्या निशिभुक्तस्य तस्यैव पुनरीक्षणम् । भवतीनामधीनं च तत्पुनर्दर्शनं मम

वयस्याः! निशिभुक्तस्य तस्यैव पुनरीक्षणम् । भवतीनामधीनं च तत्पुनर्दर्शनं मम ॥

Verse 73

काऽलीकमालयो वक्ति स्निग्धमुग्धेसखीजने । तद्दर्शनेन स्थास्यंति प्राणा यास्यंति चान्यथा

काऽलीकमिति मालयो वक्ति स्निग्धमुग्धसखीजने । तद्दर्शनेन स्थास्यन्ति प्राणा यास्यन्ति चान्यथा ॥

Verse 74

दशम्यवस्था सन्नह्येद्बाधितुं माधुना भृशम् । इति तस्या गिरः श्रुत्वा दूनाया नितरां च ताः

दशम्यवस्था सन्नह्येद्बाधितुं माधुना भृशम् । इति तस्या गिरः श्रुत्वा दूनाया नितरां च ताः ॥

Verse 75

प्रवेपमानहृदयाः प्रोचुर्वीक्ष्य परस्परम्

प्रवेपमानहृदयाः परस्परं निरीक्ष्य ते प्रोचुः ॥

Verse 76

सख्य ऊचुः । यस्य ग्रामो न नो नाम नान्वयो नापि बुध्यते । स कथं प्राप्यते भद्रे क उपायो विधीयताम्

सख्य ऊचुः—भद्रे, यस्य न ग्रामो विदितो न नाम नान्वयोऽपि बुध्यते; स कथं प्राप्यते? उपायोऽत्र विधीयताम्।

Verse 77

इति रत्नावली श्रुत्वा ससंदेहां च तद्गिरम् । वयस्यास्तदवाप्तौ मे यूयं कुंठि मुमूर्छ ह

इति तद्गिरं श्रुत्वा रत्नावली ससन्देहा वयस्याः प्रत्युवाच—मम तदवाप्तौ यूयं कुंठिता इव; इत्युक्त्वा सा मूर्छामगात्।

Verse 78

इत्यर्धोक्तेन सा बाला यूयं कुंठितशक्तयः । यद्वक्तव्यं त्विति तया यूयं कुंठीति भाषितम्

इत्यर्धोक्त्या सा बाला ‘यूयं कुंठितशक्तयः’ इवाभिप्रायं दर्शयामास; यद्वक्तव्यं तद् ‘यूयं कुंठी’ इति तया भाषितम्।

Verse 79

ततस्तास्त्वरिताः सख्यः परितापोपहारकान् । बहुशः शीतलोपायान्व्यधुर्मोहप्रशांतये

ततः सख्यस्त्वरिताः परितापोपहारकान् बहुशः शीतलोपायान् व्यधुः, तस्या मोहप्रशान्तये।

Verse 80

व्यपैति न यदा मूर्छा तत्तच्छीतोपचारतः । तस्यास्तदैकयानीतं रत्नेशस्नपनोदकम्

यदा सा मूर्छा तत्तच्छीतोपचारतोऽपि न व्यपैति, तदा तस्यै तत्क्षणाद् आनीतं रत्नेशस्नपनोदकम्।

Verse 81

तदुक्षणात्क्षणादेव तन्मूर्छा विरराम ह । सुप्तोत्थितेव सावादीन्मुहुः शिवशिवेति च

तदुक्षणात्क्षणादेव सा मूर्छा विरराम ह। सुप्तोत्थितेव सा वाक्यं प्रावदन्मुहुरेव च— “शिव शिव” इति॥

Verse 82

स्कदं उवाच । श्रद्धावतां स्वभक्तानामुपसर्गे महत्यपि । नोपायांतरमस्त्येव विनेश चरणोदकम्

स्कन्द उवाच— श्रद्धावतां स्वभक्तानामुपसर्गे महत्यपि। नोपायान्तरमस्त्येव विना ईशचरणोदकम्॥

Verse 83

ये व्याधयोपि दुःसाध्या बहिरंतः शरीरगाः । श्रद्धयेशोदकस्पर्शात्ते नश्यंत्येव नान्यथा

ये व्याधयोऽपि दुःसाध्या बहिरन्तः शरीरगाः। श्रद्धया ईशोदकस्पर्शात्ते नश्यन्त्येव नान्यथा॥

Verse 84

सेवितं येन सततं भगवच्चरणोदकम् । तं बाह्याभ्यंतरशुचिं नोपसर्पति दुर्गतिः

सेवितं येन सततं भगवच्चरणोदकम्। तं बाह्याभ्यन्तरशुचिं नोपसर्पति दुर्गतिः॥

Verse 85

आधिभौतिकतापं च तापं वाप्याधिदैविकम् । आध्यात्मिकं तथा तापं हरेच्छ्रीचरणोदकम्

आधिभौतिकतापं च तापं वाप्याधिदैविकम्। आध्यात्मिकं तथा तापं हरेच्छ्रीचरणोदकम्॥

Verse 86

व्यपेतसंज्वरा चाथ गंधर्वतनया मुने । उचितज्ञेति होवाच ताः सखीः स्रिग्धधो रधीः

व्यपेतसंज्वरा सा गन्धर्वतनया मुने । स्निग्धचित्ता सखीः प्राह— “यूयं युक्तं विजानथ” ॥

Verse 87

रत्नावल्युवाच । शशिलेखेनंगलेखे चित्रलेखे मदीहितं । यूयं कुंठितसामर्थ्याः कुतो वस्ताः कलाः क्व वा

रत्नावल्युवाच । शशिलेखे नङ्गलेखे चित्रलेखे मदीहितम् । यूयं कुंठितसामर्थ्याः कुत्र वः कलाः क्व वा ॥

Verse 88

मत्प्रियप्राप्तये सम्यगुपायोऽस्ति मयेक्षितः । रत्नेश्वरानुग्रहतोऽनुतिष्ठत हि तं हिताः

मत्प्रियप्राप्तये सम्यगुपायो मया दृष्टः । रत्नेश्वरानुग्रहतोऽनुतिष्ठत तं हिताः ॥

Verse 89

शशिलेखेभिलषितप्राप्त्यै लेखांस्त्वमालिख । संलिखानंगलेखे त्वं यूनः सर्वावनीचरान्

शशिलेखेऽभिलषितप्राप्त्यै लेखान् त्वमालिख । संलिख नङ्गलेखे त्वं यूनः सर्वावनीचरान् ॥

Verse 90

चित्रगे चित्रलेखे त्वं पातालतलशायिनः । किंचिदाविर्भवच्चारु तारुण्यालंकृतींल्लिख

चित्रगे चित्रलेखे त्वं पातालतलशायिनः । किंचिदाविर्भवच्चारुतारुण्यालङ्कृतीन् लिख ॥

Verse 91

अथाकण्येति ताः सख्यस्तच्चातुर्यं प्रवर्ण्य च । लिलिखुः क्रमशः सख्यो यूनो यौवन शेवधीन्

अथ “आकण्ये” इति ताः सख्यः तच्चातुर्यं प्रशंस्य च । क्रमशः सख्यः यूनः यौवनशेवधीन् अलिलिखन् ॥

Verse 92

निर्यत्कौमारलक्ष्मीकान्पुंवत्त्व श्रीसमावृतान् । प्रातःसंध्येव गंधर्वी नृपाद्यांस्तानवैक्षत

निर्गत्कौमारलक्ष्मीकान् पुंवत्त्वश्रीसमावृतान् । प्रातःसन्ध्येव गन्धर्वी नृपाद्यांस्तानवैक्षत ॥

Verse 93

सर्वान्सुरनिकायान्सा व्यलोकत शुभेक्षणा । न चांचल्यं जहावक्ष्णोस्तेषु स्वर्लोकवासिषु

सर्वान् सुरनिकायान् सा व्यलोकत शुभेक्षणा । न चाञ्चल्यं जहावक्ष्णोस्तेषु स्वर्लोकवासिषु ॥

Verse 94

ततो मध्यमलोकस्थान्मुनिराजकुमारकान् । विलोक्यापि न सा प्रीतिं क्वाप्याप प्रेमनिर्भरा

ततो मध्यमलोकस्थान् मुनिराजकुमारकान् । विलोक्यापि न सा प्रीतिं क्वाप्याप प्रेमनिर्भरा ॥

Verse 95

अथ रत्नावली बाला कर्णाभ्यर्णविलोचना । दृशौ व्यापारयामास बलिसद्मयुवस्वपि

अथ रत्नावली बाला कर्णाभ्यर्णविलोचना । दृशौ व्यापारयामास बलिसद्मयुवस्वपि ॥

Verse 96

दितिजान्दनुजान्वीक्ष्य सा गंधर्वी कुमारकान् । रतिं बबंध न क्वापि तापिता मान्मथैः शरैः

दितिजदानवयूनः कुमारकान् विलोक्य सा गन्धर्वी कन्या । मान्मथशरैः संतप्ता रतौ मनो बबन्ध, न क्वापि शान्तिमवाप ॥

Verse 97

सुधाकर करस्पृष्टाप्यतिदूनांगयष्टिका । पश्यंती नागयूनः सा किंचिदुच्छ्वसिताऽभवत्

सुधाकरकरस्पृष्टेवातिदूना अङ्गयष्टिका । नागयूनः पश्यन्ती सा किंचिदुच्छ्वसिताऽभवत् ॥

Verse 98

भोगिनस्तान्विलोक्यापि चित्रंचित्रगतानथ । मनात्संभुक्तभोगेव क्षणमासीत्कुमारिका

भोगिनस्तान् विलोक्यापि चित्रं चित्रगतं यथा । मनसा संभुक्तभोगेव क्षणमासीत् कुमारिका ॥

Verse 99

यूनः प्रत्येकमद्राक्षीदशेषाञ्छेष वंशजान् । तक्षकान्वयगांस्तद्वदथ वासुकिगोत्रजान्

यूनः प्रत्येकमद्राक्षीदशेषान् शेषवंशजान् । तक्षकान्वयगांश्चैव तथा वासुकिगोत्रजान् ॥

Verse 100

पुलीकानंत कर्कोट भद्रसंतानगानपि । दृष्ट्वा नागकुमारांस्ताञ्छंखचूडमथैक्षत

पुलीकानन्तकर्कोटभद्रसन्तानगानपि । दृष्ट्वा नागकुमारांस्तान् शङ्खचूडमथैक्षत ॥

Verse 110

एतस्यावगतं सर्वं देशनामान्वयादिकम् । मा विषीदालिसुलभस्त्वेष रत्नेश्वरार्पितः

एतस्य देशनामगोत्रादिकं सर्वमवगतं भवति। मा विषीद; भक्त्या सुलभोऽयं रत्नेश्वराय समर्पितः॥

Verse 120

कोसौ मत्स्वामिनो नाम रत्नेशस्य महेशितुः । लिंगराजस्य गृह्णाति कर्मबंधनभेदिनः

कोऽसौ मम स्वामिनो रत्नेशस्य महेशितुः। लिङ्गराजस्य नाम धारयति कर्मबन्धनभेदिनः॥

Verse 130

हृदि रत्नेश्वरं लिंगं यस्य सम्यग्विजृंभते । अलातदंडवत्तस्मिन्कालदंडोपि जायते

यस्य हृदि रत्नेश्वरलिङ्गं सम्यग्विजृम्भते। तस्मिन्कालदण्डोऽप्यलातदण्डवज्जायते॥

Verse 140

अकारण सखा कोसौ प्रांतरे समुपस्थितः । निजप्राणान्पणीकृत्य येन त्राता स्म बालिकाः

अकारणसखा कोऽसौ प्रान्तरे समुपस्थितः। निजप्राणान्पणीकृत्य येन त्राता स्म बालिकाः॥

Verse 150

आरभ्य बाल्यमप्येषा लिंगं रत्नेश्वराभिधम् । यांति पित्राप्यनुज्ञाता काश्यामर्चयितुं सदा

आरभ्य बाल्यादप्येषा रत्नेश्वराभिधं लिङ्गम्। पित्रानुज्ञाता काश्यां सदा गत्वार्चयितुं यायात्॥

Verse 160

निशम्येति स पुण्यात्मा नागराजकुमारकः । आश्वास्य ता भयत्रस्ताः प्रोवाचेदं च पुण्यधीः

इति श्रुत्वा स पुण्यात्मा नागराजकुमारकः । भयत्रस्ताः स्त्रियः सर्वाः समाश्वास्येदमब्रवीत् पुण्यधीः ॥

Verse 170

एषा मंदाकिनी नाम दीर्घिका पुण्यतोयभूः । यस्यां कृतोदका मर्त्या मर्त्यलोके विशंति न

एषा मन्दाकिनी नाम दीर्घिका पुण्यतोयभूः । यस्यां कृतोदका मर्त्या मर्त्यलोके पुनर्न न विशन्ति ॥

Verse 180

वृद्धकालेश्वरस्यैष प्रासादो रत्ननिर्मितः । प्रतिदर्शं वसेद्यत्र रात्रौ चंद्रः सतारकः

वृद्धकालेेश्वरस्यैष प्रासादो रत्ननिर्मितः । प्रतिदर्शं वसेद्यत्र रात्रौ चन्द्रः सतारकः ॥

Verse 190

अथ सा कथयामास दनुजापहृतेः कथाम् । रत्नेश्वरं वरावाप्तिं स्वप्नावस्थां विहाय च

अथ सा कथयामास दनुजापहृतेः कथाम् । रत्नेश्वरं वरावाप्तिं स्वप्नावस्थां विहाय च ॥

Verse 200

यावद्बहिः समागच्छेद्रम्याद्रत्नेशमंडपात । तावद्गंधर्वराजाय ताभिः स वसुभूतये

यावद्बहिः समागच्छेद्रम्याद्रत्नेशमण्डपात् । तावद्गन्धर्वराजाय ताभिः स वसुभूतये न्यवेद्यत ॥

Verse 210

विनिवेदितवृत्तांतो रत्नेशानुग्रहस्य च । उवास ताभिः ससुखं पितृभ्यामभिनंदितः

रत्नेशानुग्रहस्य समग्रं वृत्तान्तं विनिवेद्य सः पितृभ्यामभिनन्दितः ताभिः सह ससुखम् उवास।

Verse 220

मूर्तः षडाननस्तत्र तव पुत्रः सुमध्यमे । एतत्त्रयं नरो दृष्ट्वा न गर्भं प्रविशेदुमे

तत्र मूर्तिमान् षडाननः तव पुत्रः, सुमध्यमे। एतत् त्रयं दृष्ट्वा, उमे, नरो न पुनर्गर्भं प्रविशति।

Verse 225

इतिहासमिमं श्रुत्वा नारी वा पुरुषोपिवा । न जात्विष्टवियोगाग्नि तापेन परितप्यते

इमम् इतिहासं श्रुत्वा नारी वा पुरुषोऽपि वा, न जातु इष्टवियोगाग्नितापेन परितप्यते।