Adhyaya 44

Verse 1

स्कंद उवाच । अन्यान्यपि च लिंगानि कथयामि महामुने । अमृतेशमुखादीनि यन्नामाप्यमृतप्रदम्

स्कन्द उवाच—महामुने, अन्यान्यपि लिङ्गानि कथयामि; अमृतेशमुखादीनि, येषां नामापि अमृतप्रदं मोक्षरूपम्।

Verse 2

पुरा सनारु नामासीन्मुनिरत्र गृहाश्रमी । ब्रह्मयज्ञरतो नित्यं नित्यं चातिथिदैवतः

पुरा अत्र सनारुर्नाम मुनिर्गृहाश्रमी आसीत्; स नित्यं ब्रह्मयज्ञरतो नित्यं चातिथीन् देववत् मन्यते स्म।

Verse 3

लिंगपूजारतो नित्यं नित्यं तीर्थाप्रतिग्रही । तस्यर्षेरभवत्पुत्रः सनारोरुपजंघनिः

स नित्यं लिङ्गपूजारतः, नित्यं तीर्थप्रसादप्रतिग्रही च; तस्य सनारोर्मुनेः पुत्रः उपजङ्घनिरिति नाम्ना जातः।

Verse 4

स कदाचिद्गतोरण्यं तत्र दष्टः पृदाकुना । अथ तत्स वयोभिश्च स आनीतः स्वमाश्रमम्

स कदाचिद् वनं गतः; तत्र विषधरपृदाकुना दष्टः। अथ स स्ववयोभिः सह स्वमाश्रमं प्रति नीतः।

Verse 5

सनारुणा समुच्छ्वस्य नीतः स उपजंघनिः । महाश्मशानभूभागं स्वर्गद्वारसमीपतः

सनारुः क्लेशेन समुच्छ्वस्य उपजंघनिं नीतवान्। स महाश्मशानभूमिभागं स्वर्गद्वारसमीपतः प्रापयामास।

Verse 6

तत्रासीच्छ्रीफलाकारं लिंगमेकं सुगुप्तवत् । निधाय तत्र तं यावच्छवं संचिंतयेत्सुधीः

तत्र श्रीफलाकारं लिङ्गमेकं सुगुप्तवत् आसीत्। तत्र तं निधाय सुधीः शवं इव तावत् तं संचिन्तयेत्।

Verse 7

सर्पदष्टस्य संस्कारः कथं भवति चेति वै । तावत्स जीवन्नुत्तस्थौ सुप्तवच्चौपजंघनिः

‘सर्पदष्टस्य संस्कारः कथं भवति?’ इति स चिन्तयन्। तावत् उपजंघनिः सुप्तवत् जीवन् उत्तस्थौ।

Verse 8

अथ तं वीक्ष्य स मुनिः सनारुरुपजंघनिम् । पुनः प्राणितसंपन्नं विस्मयं प्राप्तवान्परम्

अथ तं वीक्ष्य मुनिः सनारुः उपजंघनिं पुनः प्राणितसंपन्नं दृष्ट्वा परं विस्मयं प्राप्तवान्।

Verse 9

प्राणितव्येऽत्र को हेतुर्मच्छिशोरुपजंघनेः । क्षेत्राद्बहिरहिर्यं हि दष्टा नैषीत्परासु ताम्

प्राणितव्येऽत्र को हेतुः, मच्छिशोरुपजङ्घनेऽहिदष्टस्यापि? क्षेत्राद्बहिरहिर्दष्ट्वा नूनं तां परासुं नयेत्।

Verse 10

इति यावत्स संधत्ते धियं तज्जीवितैकिकाम् । तावत्पिपीलिका त्वेका मृतं क्वापि पिपीलिकम्

इति यावत्स धियं संधत्ते तज्जीवितैकिकाम्, तावत्पिपीलिका त्वेका क्वापि मृतं पिपीलिकमानिनाय।

Verse 11

आनिनाय च तत्रैव सोप्य नन्निर्गतस्ततः । अथ विज्ञाय स मुनिस्तत्त्वं जीवितसूचितम्

आनिनाय च तत्रैव, सोऽपि नानिर्गतस्ततः। अथ विज्ञाय स मुनिस्तत्त्वं जीवितसूचितम्।

Verse 12

मृदु हस्ततलेनैव यावत्खनति वै मुनिः । तावच्छ्रीफलमात्रं हि लिंगं तेन समीक्षितम्

मृदुहस्ततलेनैव यावत्खनति वै मुनिः। तावच्छ्रीफलमात्रं हि लिङ्गं तेन समीक्षितम्।

Verse 13

सनारुणाथ तल्लिंगं तेन तत्र समर्चितम् । चिरकालीन लिंगस्य कृतं नामापि सान्वयम्

सार्घ्यारुणाद्यैस्तल्लिङ्गं तेन तत्र समर्चितम्। चिरकालीनलिङ्गस्य कृतं नामापि सान्वयम्।

Verse 14

अमृतेश्वरनामेदं लिंगमानंदकानने । एतल्लिंगस्य संस्पर्शादमृतत्वं लभेद्ध्रुवम्

आनन्दकाननेऽस्मिन् लिङ्गम् अमृतेश्वरनामधेयम्। अस्य लिङ्गस्य संस्पर्शमात्रेण ध्रुवम् अमृतत्वं लभते।

Verse 15

अमृतेशं समभ्यर्च्य जीवत्पुत्रः स वै मुनिः । स्वास्पदं समनुप्राप्तो दृष्टआश्चर्यवज्जनैः

अमृतेशं सम्यगभ्यर्च्य स मुनिः जीवत्पुत्रः सन्। स्वास्पदं समनुप्राप्तो जनैः आश्चर्यवद्दृष्टः।

Verse 16

तदाप्रभृति तल्लिंगममृतेशं मुनीश्वर । काश्यां सिद्धिप्रदं नृणां कलौ गुप्तं भवेत्पुनः

तदाप्रभृति मुनीश्वर काश्यां नृणां सिद्धिप्रदम्। तल्लिङ्गम् अमृतेशाख्यं कलौ पुनर्गुप्तं भवेत्।

Verse 18

अमृतेश समं लिंगं नास्ति क्वापि महीतले । तल्लिंगं शंभुना तिष्ये कृतं गुप्तं प्रयत्नतः

अमृतेशसमं लिङ्गं न क्वापि महीतले विद्यते। तल्लिङ्गं शम्भुना तिष्ये युगे प्रयत्नतः गुप्तं कृतम्।

Verse 19

अमृतेश्वर नामापि ये काश्यां परिगृह्णते । न तेषामुपसर्गोत्थं भयं क्वापि भविष्यति

ये काश्यां ‘अमृतेश्वर’ नामापि परिगृह्णन्ति। तेषां क्वापि उपसर्गोत्थं भयं कदापि न भविष्यति।

Verse 20

मुनेऽन्यच्च महालिंगं करुणेश्वरसंज्ञितम् । मोक्षद्वार समीपे तु मोक्षद्वारेश्वराग्रतः

मुने, अन्यच्च महालिङ्गं करुणेश्वरसंज्ञितम्। मोक्षद्वारसमीपे तु मोक्षद्वारेश्वराग्रतः स्थितम्॥

Verse 21

दर्शनात्तस्य लिंगस्य महाकारुणिकस्य वै । न क्षेत्रान्निर्गमो जातु बहिर्भवति कस्यचित्

तस्य लिङ्गस्य दर्शनात् महाकारुणिकस्य वै। न क्षेत्रान्निर्गमो जातु बहिर्भवति कस्यचित्॥

Verse 22

स्नातव्यं मणिकर्ण्यां च द्रष्टव्यः करुणेश्वरः । क्षेत्रोपसर्गजा भीतिर्हातव्या परया मुदा

स्नातव्यं मणिकर्ण्यां च द्रष्टव्यः करुणेश्वरः। क्षेत्रोपसर्गजा भीतिः हातव्या परया मुदा॥

Verse 23

सोमवासरमासाद्य एकभक्तव्रतं चरेत् । यष्टव्यः करुणापुष्पैर्व्रतिना करुणेश्वरः

सोमवासरमासाद्य एकभक्तव्रतं चरेत्। यष्टव्यः करुणापुष्पैः व्रतिना करुणेश्वरः॥

Verse 24

तेन व्रतेन संतुष्टः करुणेशः कदाचन । न तं क्षेत्राद्बहिः कुर्यात्तस्मात्कार्यं व्रतं त्विदम्

तेन व्रतेन संतुष्टः करुणेशः कदाचन। न तं क्षेत्राद्बहिः कुर्यात् तस्मात् कार्यं व्रतं त्विदम्॥

Verse 25

तत्पत्रैस्तत्फलैर्वापि संपूज्यः करुणेश्वरः । यो न जानाति तल्लिंगं सम्यग्ज्ञानविवर्जितः

तत्पत्रैस्तत्फलैर्वापि करुणेश्वरः सम्यक् संपूज्यः। यस्तु तल्लिङ्गं न जानाति स सम्यग्ज्ञानविवर्जितः॥

Verse 26

तेनार्च्यः करुणावृक्षो देवेशः प्रीयतामिति । यो वर्षं सोमवारस्य व्रतं कुर्यादिति द्विजः

तैरेवोपहारैः करुणावृक्षोऽर्च्यः—‘देवेशः प्रीयताम्’ इति। द्विजो वदति—यः संवत्सरं सोमव्रतं कुर्यात्…॥

Verse 27

प्रसन्नः करुणेशोत्र तस्य दास्यति वांछितम् । द्रष्टव्यः करुणेशोत्र काश्यां यत्नेन मानवैः

अत्र करुणेशः प्रसन्नो भवन् तस्मै वाञ्छितं दास्यति। तस्मात् काश्यां मानवैः करुणेशो यत्नेन द्रष्टव्यः॥

Verse 28

इति ते करुणेशस्य महिमोक्तो महत्तरः । यं श्रुत्वा नोपसर्गोत्थं भयं काश्यां भविष्यति

इति ते करुणेशस्य महिमाऽतिमहत्तरः प्रोक्तः। यं श्रुत्वा काश्यां नोपसर्गोत्थं भयं भविष्यति॥

Verse 29

मोक्षद्वारेश्वरं चैव स्वर्गद्वोरेश्वरं तथा । उभौ काश्यां नरो दृष्ट्वा स्वर्गं मोक्षं च विंदति

मोक्षद्वारेश्वरं चैव स्वर्गद्वारेश्वरं तथा। उभौ काश्यां नरो दृष्ट्वा स्वर्गं मोक्षं च विन्दति॥

Verse 30

ज्योतीरूपेश्वरं लिंगं काश्यामन्यत्प्रकाशते । तस्य संपूजनाद्भक्ता ज्योतीरूपा भवंति हि

काश्यां ज्योतीरूपेश्वरं नाम लिङ्गमन्यत्प्रकाशते । तस्य संपूजनाद्भक्ताः ज्योतीरूपा भवन्ति हि ॥

Verse 31

चक्रपुष्करिणी तीरे ज्योतीरूपेश्वरं परम् । समभ्यर्च्याप्नुयान्मर्त्यो ज्योतीरूपं न संशयः

चक्रपुष्करिणीतीरे ज्योतीरूपेश्वरं परम् । समभ्यर्च्याप्नुयान्मर्त्यो ज्योतीरूपं न संशयः ॥

Verse 32

यदा भागीरथी गंगा तत्र प्राप्ता सरिद्वरा । तदारभ्यार्चयेन्नित्यं तल्लिंगं स्वर्धुनी मुदा

यदा भागीरथी गङ्गा तत्र प्राप्ता सरिद्वरा । तदारभ्यार्चयेन्नित्यं तल्लिङ्गं स्वर्धुनी मुदा ॥

Verse 33

पुरा विष्णौ तपत्यत्र तल्लिंगं स्वयमेव हि । तत्राविरासीत्तेजस्वि तेन क्षेत्रमिदं शुभम्

पुरा विष्णौ तपत्यत्र तल्लिङ्गं स्वयमेव हि । तत्राविरासीत्तेजस्वि तेन क्षेत्रमिदं शुभम् ॥

Verse 34

चक्रपुष्करिणी तीरे ज्योतीरूपेश्वरं तदा । दूरस्थोपीह यो ध्यायेत्तस्य सिद्धिरदूरतः

चक्रपुष्करिणीतीरे ज्योतीरूपेश्वरं तदा । दूरस्थोऽपीह यो ध्यायेत्तस्य सिद्धिरदूरतः ॥

Verse 35

एतेष्वपि च लिंगेषु चतुर्दशसु सत्तम । लिंगाष्टकं महावीर्यं कर्मबीजदवानलम्

एतेष्वपि चतुर्दशसु लिङ्गेषु, हे सत्तम, लिङ्गाष्टकं महावीर्यं कर्मबीजदवानलवत्।

Verse 36

ओंकारादीनि लिंगानि यान्युक्तानि चतुर्दश । तथा दक्षेश्वरादीनि लिंगान्यष्टौ महांति च

ओंकारादीनि यानि चतुर्दश लिङ्गानि प्रोक्तानि; तथा दक्षेश्वरादीनि महान्ति लिङ्गान्यष्टौ च।

Verse 37

अमृतेश्वर संस्पर्शान्मृता जीवंति तत्क्षणात् । अमृतत्वं भजंतेऽत्र जीवंतः स्पर्शमात्रतः

अमृतेश्वरस्य संस्पर्शात् मृताः क्षणेनैव जीवन्ति; जीवन्तोऽपि अत्र स्पर्शमात्रेणामृतत्वं भजन्ते।

Verse 38

षदत्रिंशत्तत्त्वरूपोसौ लिगेष्वेषु सदाशिवः । अस्मिन्क्षेत्रे वसन्नित्यं तारकं ज्ञानमादिशेत्

एषु लिङ्गेषु सदाशिवः षट्त्रिंशत्तत्त्वस्वरूपोऽवस्थितः; अस्मिन्क्षेत्रे नित्यं वसन् तारकं ज्ञानमादिशति।

Verse 39

क्षेत्रस्य तत्त्वमेतद्धि षट्त्रिंशल्लिंगरूप्यहो । एतेषां भजनात्पुंसां न भवेद्दुर्गतिः क्वचित्

अस्य क्षेत्रस्य तत्त्वमेतत्—षट्त्रिंशल्लिङ्गरूप्यहो; एतेषां भजनात् पुंसां कदाचिदपि दुर्गतिः न भवति।

Verse 40

मुने रहस्यभूतानि र्लिगान्येतानि निश्चितम् । एतल्लिंगप्रभावाच्च मुक्तिरत्र सुनिश्चिता

मुने, एतानि लिङ्गानि रहस्यभूतानि निश्चयेन; एतल्लिङ्गप्रभावात् काश्यामत्र मोक्षः सुनिश्चितः।

Verse 41

मोक्षक्षेत्रमिंदं काशी लिंगैरेतैर्मेहामते । एतान्यन्यानि सिद्धानि संभवंति युगेयुगे

एषा काशी मोक्षक्षेत्रं, महामते, एतैर्लिङ्गैः; एतादृशानि चान्यानि सिद्धानि युगे युगे सम्भवन्ति।

Verse 42

आनंदकाननं शंभोः क्षेत्रमेतदनादिमत् । अत्र संस्थितिमापन्ना मुक्ता एव न संशयः

एतद् आनन्दकाननं शम्भोः क्षेत्रमनादिमत्; अत्र संस्थितिं प्राप्य मुक्ता एव, न संशयः।

Verse 43

योगसिद्धिरिहास्त्येव तपःसिद्धिरिहैव हि । व्रतसिद्धिर्मंत्रसिद्धिस्तीर्थसिद्धिः सुनिश्चितम्

इहैव योगसिद्धिः, इहैव तपःसिद्धिः; व्रतसिद्धिर्मन्त्रसिद्धिस्तीर्थसिद्धिश्च निश्चितम्।

Verse 44

सिद्ध्यष्टकं तु यत्प्रोक्तमणिमादि महत्तरम् । तज्जन्मभूमिरेषैव शंभोरानंदवाटिका

यत् प्रोक्तं सिद्ध्यष्टकं महत्तरम् अणिमादि, तस्य जन्मभूमिरेषैव—शम्भोरानन्दवाटिका।

Verse 45

निर्वाणलक्ष्म्याः सदनमेतदानंदकाननम् । एतत्प्राप्य न मोक्तव्यं पुण्यैः संसारभीरुणा

निर्वाणलक्ष्म्याः सदनमेतदानन्दकाननम् । एतत्प्राप्य न मोक्तव्यं पुण्यैः संसारभीरुणा ॥

Verse 46

अयमेव महालाभ इदमेव परं तपः । एतदेव महत्पुण्यं लब्धा वाराणसीह यत्

अयमेव महालाभ इदमेव परं तपः । एतदेव महत्पुण्यं लब्धा वाराणसीह यत् ॥

Verse 47

अवश्यं जन्मिनो मृत्युर्यत्र कुत्र भविष्यति । कर्मानुसारिणी लभ्या गतिः पश्चाच्छुभाशुभा

अवश्यं जन्मिनो मृत्युर्यत्र कुत्र भविष्यति । कर्मानुसारिणी लभ्या गतिः पश्चाच्छुभाशुभा ॥

Verse 48

मृत्युं विज्ञाय नियतं गतिकर्मानुसारिणीम् । अवश्यं काशिका सेव्या सर्वकर्मनिवारिणी

मृत्युं विज्ञाय नियतं गतिकर्मानुसारिणीम् । अवश्यं काशिका सेव्या सर्वकर्मनिवारिणी ॥

Verse 49

मानुष्यं प्राप्य यं मूढा निमेषमितजीवितम् । न सेवंते पुरीं काशीं ते मुष्टा मंदबुद्धयः

मानुष्यं प्राप्य यं मूढा निमेषमितजीवितम् । न सेवंते पुरीं काशीं ते मुष्टा मंदबुद्धयः ॥

Verse 50

दुर्लभं जन्म मानुष्यं दुर्लभा काशिकापुरी । उभयोः संगमासाद्य मुक्ता एव न संशयः

दुर्लभं मानुषं जन्म, दुर्लभा काशिकापुरी। उभयोः संगमं प्राप्य मुक्ताः स्युरेव न संशयः॥

Verse 51

क्व च तादृक्तपांसीह क्व तादृग्योग उत्तमः । यादृग्भिः प्राप्यते मुक्तिः काश्यां मोक्षोत्तमोत्तमः

क्व च तादृक्तपांसि स्युः क्व तादृग्योग उत्तमः। यादृशैः प्राप्यते मुक्तिः काश्यां मोक्षोत्तमोत्तमः॥

Verse 52

सत्यं सत्यं पुनः सत्यं सत्यपूर्वं पुनःपुनः । न काशी सदृशी मुक्त्यै भूमिरन्या महीतले

सत्यं सत्यं पुनः सत्यं सत्यपूर्वं पुनःपुनः। न काशी सदृशी मुक्त्यै भूमिरन्या महीतले॥

Verse 53

विश्वेशो मुक्तिदो नित्यं मुक्त्यै चोत्तरवाहिनी । आनंदकानने मुक्तिर्मुक्तिर्नान्यत्र कुत्रचित्

विश्वेशो मुक्तिदो नित्यं मुक्त्यै चोत्तरवाहिनी। आनन्दकानने मुक्तिर्मुक्तिर्नान्यत्र कुत्रचित्॥

Verse 54

एक एव हि विश्वेशो मुक्तिदो नान्य एव हि । स एव काशीं प्रापय्य मुक्तिं यच्छति नान्यतः

एक एव हि विश्वेशो मुक्तिदो नान्य एव हि। स एव काशीं प्रापय्य मुक्तिं यच्छति नान्यतः॥

Verse 55

सायुज्यमुक्तिरत्रैव सान्निध्यादिरथान्यतः । सुलभा सापि नो नूनं काश्यां मोक्षोस्ति हेलया

अत्रैव सायुज्यमुक्तिः; अन्यत्र तु सान्निध्यादयः फलविशेषाः। सा अपि नूनं सुलभा न; काश्यां तु मोक्षो हेलयैव लभ्यते।

Verse 56

स्कंद उवाच । शृण्वगस्त्य महाभाग भविष्यं कथयाम्यहम् । कृष्णद्वैपायनो व्यासोऽकथयद्यन्महद्वचः । निश्चिकेतुमनाः पश्चाद्यत्करिष्यति तच्छृणु

स्कन्द उवाच—शृण्वगस्त्य महाभाग, भविष्यं कथयाम्यहम्। कृष्णद्वैपायनो व्यासो यन्महद्वचोऽकथयत्, तत् शृणु; निश्चिकेतुमनाः पश्चात् यत् करिष्यति तदपि शृणु।

Verse 94

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंड उत्तरार्धेऽमृतेशादिलिंगप्रादुर्भावोनाम चतुर्नवतितमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीति-साहस्र्यां संहितायां, चतुर्थे संहिताखण्डे, काशीखण्डस्य उत्तरार्धे ‘अमृतेशादिलिङ्गप्रादुर्भावः’ नाम चतुर्नवतितमोऽध्यायः समाप्तः।