Adhyaya 11

Verse 1

अगस्त्य उवाच । षडास्य माधवाख्यानं श्रुतं मे पापनाशनम् । महिमापि श्रुतः श्रेयान्सम्यक्पंचनदस्य वै

अगस्त्य उवाच—षडास्यस्य माधवस्य च पापनाशनमाख्यानं मया श्रुतम्। पञ्चनदस्यापि सम्यक् श्रेयान् महिमा श्रुत एव॥

Verse 2

यदग्निबिंदुना पृच्छि माधवो दैत्यसूदनः । तस्योत्तरं समाख्याहि यथाख्यातं मधुद्विषा

यदग्निबिन्दुना पृष्टं माधवं दैत्यसूदनम्। तस्योत्तरं यथोक्तं मधुद्विषा समाख्याहि॥

Verse 3

स्कंद उवाच । शृण्वगस्त्य महर्षे त्वं कथ्यमानं मयाधुना । माधवेन यथाचक्षि मुनये चाग्निबिंदवे

स्कन्द उवाच—शृण्वगस्त्य महर्षे त्वं मया कथ्यमानमधुना। माधवेन यथोक्तं मुनयेऽग्निबिन्दवे॥

Verse 4

बिंदुमाधव उवाच । आदौ पादोदके तीर्थे विद्धि मामादिकेशवम् । अग्निबिंदो महाप्राज्ञ भक्तानां मुक्तिदायकम्

बिन्दुमाधव उवाच—आदौ पादोदकतीर्थे मां विद्ध्यादिकेशवम्। अग्निबिन्दो महाप्राज्ञ भक्तानां मुक्तिदायकम्॥

Verse 5

अविमुक्तेऽमृते क्षेत्रे येर्चयंत्यादिकेशवम् । तेऽमृतत्वं भजंत्येव सर्वदुःखविवर्जिताः

अविमुक्तेऽमृते क्षेत्रे येऽर्चयन्त्यादिकेशवम्। तेऽमृतत्वं भजन्त्येव सर्वदुःखविवर्जिताः॥

Verse 6

संगमेशं महालिंगं प्रतिष्ठाप्यादिकेशवः । दर्शनादघहं नृणां भुक्तिं मुक्तिं दिशेत्सदा

संगमेशं महालिङ्गं प्रतिष्ठाप्य आदिकेशवः। तद्दर्शनमात्रेण नृणामघहं नाशयन् भुक्तिं मुक्तिं च सदा दिशति॥

Verse 7

याम्यां पादोदकाच्छ्वेतद्वीपतीर्थं महत्तरम् । तत्राहं ज्ञानदो नृणां ज्ञानकेशवसंज्ञकः

याम्यदिशि पादोदकसमुद्भूतं श्वेतद्वीपतीर्थं महत्तरम्। तत्राहं ज्ञानदो नृणां ज्ञानकेशवसंज्ञकः॥

Verse 8

श्वेतद्वीपे नरः स्नात्वा ज्ञानकेशवसन्निधौ । न ज्ञानाद्भ्रश्यते क्वापि ज्ञानकेशवपूजनात्

श्वेतद्वीपे नरः स्नात्वा ज्ञानकेशवसन्निधौ। ज्ञानकेशवपूजनात् क्वापि न ज्ञानाद्भ्रश्यते॥

Verse 9

तार्क्ष्यकेशवनामाहं तार्क्ष्यतीर्थे नरोत्तमैः । पूजनीयः सदा भक्त्या तार्क्ष्य वत्ते प्रिया मम

तार्क्ष्यतीर्थेऽहं तार्क्ष्यकेशवनामकः। नरोत्तमैः सदा भक्त्या पूजनीयः, तत् तार्क्ष्यधाम मम प्रियम्॥

Verse 10

तत्रैव नारदे तीर्थेस्म्यहं नारदकेशवः । ब्रह्मविद्योपदेष्टा च तत्तीर्थाप्लुत वर्ष्मणाम्

तत्रैव नारदतीर्थेऽहं नारदकेशवः। तत्तीर्थाप्लुतवर्ष्मणां ब्रह्मविद्योपदेष्टा भवामि॥

Verse 11

प्रह्लादतीर्थं तत्रैव नाम्ना प्रह्लादकेशवः । भक्तैः समर्चनीयोहं महाभक्ति समृद्धये

तत्रैव प्रह्लादतीर्थं नाम; तत्राहं प्रह्लादकेशव इति ख्यातः। महाभक्तेः समृद्ध्यर्थं भक्तैः सम्यक् समर्चनीयः अहम्॥

Verse 12

तीर्थेंऽबरीषे तत्राहं नाम्नैवादित्यकेशवः । पातकध्वांतनिचयं ध्वंसयामीक्षणादपि

अम्बरीषतीर्थे तत्राहं नाम्नैव आदित्यकेशवः। पातकध्वान्तनिचयं ध्वंसयामि दर्शनमात्रेणापि॥

Verse 13

दत्तात्रेयेश्वराद्याम्यामहमादिगदाधरः । हरामि तत्र भक्तानां संसारगदसंचयम्

दत्तात्रेयेश्वरात् दक्षिणेऽहं आदिगदाधरः। तत्र भक्तानां संसारगदसञ्चयं हराम्यहम्॥

Verse 14

तत्रैव भार्गवे तीर्थे भृगुकेशव नामतः । काशीनिवासिनः पुंसो बिभर्मि च मनोरथैः

तत्रैव भार्गवतीर्थे भृगुकेशव इति नामतः। काशीनिवासिनं पुंसं मनोरथैः सह बिभर्म्यहम्॥

Verse 15

वामनाख्येमहातीर्थे मनःप्रार्थितदे शुभे । पूज्योहं शुभमिच्छद्भिर्नाम्ना वामनकेशवः

वामनाख्ये महातीर्थे शुभे मनःप्रार्थितदे। शुभमिच्छद्भिर्भक्तैः पूज्योऽहं नाम्ना वामनकेशवः॥

Verse 16

नरनारायणे तीर्थे नरनारायणात्मकम् । भक्ताः समर्च्य मां स्युर्वै नरनारायणात्मकाः

नरनारायणतीर्थेऽहं नरनारायणात्मकः स्थितः। तत्र भक्त्या समर्च्य मां भक्ताः खलु नरनारायणस्वभावा भवन्ति॥

Verse 17

तीर्थे यज्ञवराहाख्ये यज्ञवाराहसंज्ञकः । नरैः समर्चनीयोहं सर्वयज्ञफलेप्सुभिः

यज्ञवराहाख्ये तीर्थेऽहं यज्ञवाराहसंज्ञितः। सर्वयज्ञफलार्थिभिर्नरैः समर्चनीय एव हि॥

Verse 18

विदारनरसिंहोहं काशीविघ्नविदारणः । तन्नाम्नि तीर्थे संसेव्यस्तीर्थोपद्रवशांतये

विदारणनरसिंहोऽहं काशीविघ्नविदारणः। तन्नाम्नि तीर्थे संसेव्यस्तीर्थोपद्रवशान्तये॥

Verse 19

गोपीगोविंदतीर्थे तु गोपीगोविंदसंज्ञकम् । समर्च्य मां नरो भक्त्या मम मायां न संस्पृशेत्

गोपीगोविन्दतीर्थे तु गोपीगोविन्दसंज्ञकः। भक्त्या समर्च्य मां नरो मम मायां न संस्पृशेत्॥

Verse 20

मुने लक्ष्मीनृसिंहोस्मि तीर्थे तन्नाम्नि पावने । दिशामि भक्तियुक्तेभ्यः सदानैः श्रेयसीं श्रियम्

मुने! लक्ष्मीनृसिंहोऽस्मि तन्नाम्नि पावने तीर्थे। भक्तियुक्तेभ्यः सदानैः सह श्रेयसीं श्रियं ददामि॥

Verse 21

शेषमाधवनामाहं शेषतीर्थेऽघहारिणि । विश्राणयाम्यशेषाश्च विशेषान्भक्तचिंतितान्

शेषतीर्थेऽघहारिणि अहं शेषमाधवनाम; तत्र भक्तचिन्तितान् विशेषान् वरान् अशेषतः विश्राणयामि।

Verse 22

शंखमाधवतीर्थे च स्नात्वा मां शंखमाधवम् । शंखोदकेन संस्नाप्य भवेच्छंखनिधेः पतिः

शंखमाधवतीर्थे स्नात्वा मां शंखमाधवं शंखोदकेन संस्नाप्य, शंखनिधेः पतिरिव निधीश्वरो भवेत्।

Verse 23

हयग्रीवे महातीर्थे मां हयग्रीवकेशवम् । प्रणम्य प्राप्नुयान्नूनं तद्विष्णोः परमंपदम्

हयग्रीवमहातीर्थे मां हयग्रीवकेशवं प्रणम्य, नूनं स विष्णोः तद् परमं पदं प्राप्नुयात्।

Verse 24

भीष्मकेशवनामाहं वृद्धकालेशपश्चिमे । उपसर्गान्हरे भीष्मान्सेवितो भक्तियुक्तितः

वृद्धकालेशपश्चिमे अहं भीष्मकेशवनाम; भक्तियुक्तितः सेवितोऽहं भीष्मान् उपसर्गान् हरे।

Verse 25

निर्वाणकेशवश्चाहं भक्तनिर्वाणसूचकः । लोलार्कादुत्तरेभागे लोलत्वं चेतसो हरे

अहं निर्वाणकेशवश्च, भक्तनिर्वाणसूचकः; लोलार्कादुत्तरे भागे चेतसो लोलत्वं हरे।

Verse 26

वंद्यस्त्रिलोकसुंदर्या याम्यां यो मां समर्चयेत् । काश्यां ख्यातं त्रिभुवनकेशवं न स गर्भभाक्

याम्यदिशि मां त्रिलोकसुन्दर्यापि वन्द्यं यः समर्चयेत्। काश्यां ख्यातं त्रिभुवनकेशवं स न पुनर्गर्भभाक्॥

Verse 27

ज्ञानवाप्याः पुरोभागे विद्धि मां ज्ञानमाधवम् । तत्र मां भक्तितोभ्यर्च्य ज्ञानं प्राप्नोति शाश्वतम्

ज्ञानवाप्याः पुरोभागे मां ज्ञानमाधवं विद्धि। तत्र मां भक्तितः पूज्य शाश्वतं ज्ञानमाप्नुयात्॥

Verse 28

श्वेतमाधवसंज्ञोहं विशालाक्ष्याः समीपतः । श्वेतद्वीपेश्वरं रूपं कुर्यां भक्त्या समर्चितः

विशालाक्ष्याः समीपेऽहं श्वेतमाधवसंज्ञकः। भक्त्या समर्चितोऽहं श्वेतद्वीपेश्वररूपं धारयामि॥

Verse 29

उदग्दशाश्वमेधान्मां प्रयागाख्यं च माधवम् । प्रयागतीर्थे सुस्नातो दृष्ट्वा पापैः प्रमुच्यते

उदग्दिशि दशाश्वमेधात् परं मां प्रयागाख्यं माधवं विद्धि। प्रयागतीर्थे सुस्नातो मां दृष्ट्वा पापैः प्रमुच्यते॥

Verse 30

प्रयागगमने पुंसां यत्फलं तपसि श्रुतम् । तत्फलं स्याद्दशगुणमत्र स्नात्वा ममाग्रतः

प्रयागगमने पुंसां यत्फलं तपसि श्रुतम्। तदेव फलमत्र मेऽग्रे स्नात्वा दशगुणं भवेत्॥

Verse 31

गंगायमुनयोः संगे यत्पुण्यं स्नानकारिणाम् । काश्यां मत्सन्निधावत्र तत्पुण्यं स्याद्दशोत्तरम्

गङ्गायमुनयोः सङ्गमे स्नानं कुर्वतां यत्पुण्यं भवति, तत्पुण्यं काश्यां मम सन्निधौ अत्र दशोत्तरं भवति।

Verse 32

दानानि राहुग्रस्तेर्के ददतां यत्फलं भवेत् । कुरुक्षेत्रे हि तत्काश्यामत्रैव स्याद्दशाधिकम्

राहुग्रस्तेऽर्के दानं ददतां यत्फलं भवेत्, तत्फलं कुरुक्षेत्रेऽपि काश्यामत्रैव दशाधिकं भवति।

Verse 33

गंगोत्तरवहा यत्र यमुना पूर्ववाहिनी । तत्संभेदं नरः प्राप्य मुच्यते ब्रह्महत्यया

यत्र गङ्गा उत्तरवाहिनी, यमुना च पूर्ववाहिनी; तयोः सम्भेदं प्राप्य नरः ब्रह्महत्यापापादपि मुच्यते।

Verse 34

वपनं तत्र कर्तव्यं पिंडदानं च भावतः । देयानि तत्र दानानि महाफलमभीप्सुना

तत्र वपनं कर्तव्यं, भावतः पिण्डदानं च; महाफलमभीप्सुना तत्र दानानि देयानि।

Verse 35

गुणाः प्रजापतिक्षेत्रे ये सर्वे समुदीरिताः । अविमुक्ते महाक्षेत्रेऽसंख्याताश्च भवंति हि

प्रजापतिक्षेत्रे ये सर्वे गुणाः समुदीरिताः, तेऽविमुक्ते महाक्षेत्रे नूनम् असंख्याता भवन्ति।

Verse 36

प्रयागेशं महालिंगं तत्र तिष्ठति कामदम् । तत्सान्निध्याच्च तत्तीर्थं कामदं परिकीर्तितम्

तत्र प्रयागेशाख्यं महालिङ्गं कामदं प्रतिष्ठितम्। तस्य सान्निध्यबलात् तत्तीर्थमपि ‘कामद’ इति प्रकीर्तितम्॥

Verse 37

काश्यां माघः प्रयागे यैर्न स्नातो मकरार्कगः । अरुणोदयमासाद्य तेषां निःश्रेयसं कुतः

माघे मकरार्कगे सति ये प्रयागेऽरुणोदयकाले स्नानं न कृतवन्तः। अरुणोदयमासाद्य तेषां निःश्रेयसं कुतः॥

Verse 38

काश्युद्भवे प्रयागे ये तपसि स्नांति संयताः । दशाश्वमेधजनितं फलं तेषां भवेद्ध्रुवम्

काश्युद्भवे प्रयागे ये संयतास्तपसि तीर्थे स्नान्ति। तेषां दशाश्वमेधजनितं फलं ध्रुवं भवति॥

Verse 39

प्रयागमाधवं भक्त्या प्रयागेशं च कामदम् । प्रयागे तपसि स्नात्वा येर्चयंत्यन्वहं सदा

प्रयागे तपसि तीर्थे स्नात्वा ये भक्त्या प्रयागमाधवं प्रयागेशं च कामदम्। अन्वहं सदा समर्चयन्ति॥

Verse 40

धनधान्यसुतर्द्धीस्ते लब्ध्वा भोगान्मनोरमान् । भुक्त्वेह परमानंदं परं मोक्षमवाप्नुयुः

ते धनधान्यसुतसमृद्धीं लब्ध्वा मनोहरान् भोगानिह भुञ्जते। इह परमानन्दं अनुभूय परं मोक्षमवाप्नुयुः॥

Verse 41

माघे सर्वाणि तीर्थानि प्रयागमवियांति हि । प्राच्युदीची प्रतीचीतो दक्षिणाधस्तथोर्ध्वतः

माघमासे सर्वाणि तीर्थानि नूनं प्रयागं समायान्ति—प्राच्युदीच्याः प्रतीच्याश्च दक्षिणात् अधस्तादूर्ध्वतश्च।

Verse 42

काशीस्थितानि तीर्थानि मुने यांति न कुत्रचित् । यदि यांति तदा यांति तीर्थत्रयमनुत्तमम्

काशीस्थितानि तीर्थानि, मुने, न कुत्रचिदपि यान्ति। यदि कदाचिद् यान्ति, तदा अनुत्तमं तीर्थत्रयमेव यान्ति।

Verse 43

आयांत्यूर्जे पंचनदे प्रातःप्रातर्ममांतिकम् । महाघौघप्रशमने महाश्रेयोविधायिनि

ऊर्जमासे पंचनदे प्रातःप्रातर् मम अन्तिकम् आयान्ति—महाघौघप्रशमने महाश्रेयोविधायिनि।

Verse 44

प्राप्य माघमघारिं च प्रयागेश समीपतः । प्रातःप्रयागे संस्नांति सर्वतीर्थानि मामनु

माघे समुपस्थिते—अघारिणि—प्रयागेशसमीपे, सर्वतीर्थानि मामनु प्रातःकाले प्रयागे संस्नान्ति।

Verse 45

समासाद्य च मध्याह्नमभियांति च नित्यशः । संस्नातुं सर्वतीर्थानि मुक्तिदां मणिकर्णिकाम्

मध्याह्नं समासाद्य च सर्वतीर्थानि नित्यशः अभियांति—मुक्तिदां मणिकर्णिकां संस्नातुम्।

Verse 46

काश्यां रहस्यं परममेतत्ते कथितं मुने । यथा तीर्थत्रयीश्रेष्ठा स्वस्वकाले विशेषतः

काश्यां रहस्यं परममेतत्ते कथितं मुने । यथा तीर्थत्रयीश्रेष्ठा स्वस्वकाले विशेषतः ॥

Verse 47

अन्यद्रहस्यं वक्ष्यामि न वाच्यं यत्रकुत्रचित् । अभक्तेषु सदा गोप्यं न गोप्यं भक्तिमज्जने

अन्यद्रहस्यं वक्ष्यामि न वाच्यं यत्रकुत्रचित् । अभक्तेषु सदा गोप्यं न गोप्यं भक्तिमज्जने ॥

Verse 48

काश्यां सर्वाणि तीर्थानि एकैकादुत्तरोत्तरम् । महैनांसि प्रहंत्येव प्रसह्य निज तेजसा

काश्यां सर्वाणि तीर्थानि एकैकादुत्तरोत्तरम् । महैनांसि प्रहंत्येव प्रसह्य निज तेजसा ॥

Verse 49

एतदेव रहस्यं ते वाराणस्या उदीर्यते । उत्क्षिप्यैकांगुलिं तथ्यं श्रेष्ठैका मणिकर्णिका

एतदेव रहस्यं ते वाराणस्या उदीर्यते । उत्क्षिप्यैकांगुलिं तथ्यं श्रेष्ठैका मणिकर्णिका ॥

Verse 50

गर्जंति सर्वतीर्थानि स्वस्वधिष्ण्यगतान्यहो । केवलं बलमासाद्य सुमहन्माणिकर्णिकम्

गर्जंति सर्वतीर्थानि स्वस्वधिष्ण्यगतान्यहो । केवलं बलमासाद्य सुमहन्माणिकर्णिकम् ॥

Verse 51

पापानि पापिनां हत्वा महांत्यपि बहून्यपि । काशीतीर्थानि मध्याह्ने प्रायश्चित्तचिकीर्षया

पापिनां पापानि महान्त्यपि बहून्यपि हत्वा, प्रायश्चित्तचिकीर्षया मध्याह्ने काशीतीर्थानि समुपयान्ति।

Verse 52

पर्वस्वपर्वस्वपि वा नित्यं नियमवं त्यहो । निर्मलानि भवंत्येव विगाह्य मणिकर्णिकाम्

पर्वस्वपर्वस्वपि वा नित्यं नियमवान् यः, स मणिकर्णिकां विगाह्यैव निर्मलो भवत्येव।

Verse 53

विश्वेशो विश्वया सार्धं सदोपमणिकर्णिकम् । मध्यंदिनं समासाद्य संस्नाति प्रतिवासरम्

विश्वेशो विश्वया सार्धं सदोपमणिकर्णिकम्; मध्यंदिनं समासाद्य प्रतिवासरं तत्र संस्नाति।

Verse 54

वैकुंठादप्यहं नित्यं मध्याह्ने मणिकर्णिकाम् । विगाहे पद्मया सार्धं मुदा परमया मुने

वैकुण्ठादप्यहं नित्यं मध्याह्ने मणिकर्णिकां विगाहे; पद्मया सार्धं मुदा परमया, मुने।

Verse 55

सकृन्ममाख्यां गृणतां निर्हरन्यदघान्यहम् । हरिनामसमापन्नस्तद्बलान्माणिकर्णिकात्

सकृन्ममाख्यां गृणतां यदघान्यहं निर्हरामि; हरिनामसमापन्नस्तद्बलान्माणिकर्णिकात्।

Verse 56

सत्यलोकात्प्रतिदिनं हं सयानः पितामहः । माध्याह्निक विधानाय समायान्मणिकर्णिकाम्

सत्यलोकात् प्रतिदिनं हंसयानः पितामहः । माध्याह्निकविधानार्थं मणिकर्णिकाम् समायाति ॥

Verse 57

इंद्राद्या लोकपालाश्च मरीच्याद्या महर्षयः । माध्याह्निकीं क्रियां कर्तुं समीयुर्मणिकर्णिकाम्

इन्द्राद्या लोकपालाश्च मरीच्याद्या महर्षयः । माध्याह्निकीं क्रियां कर्तुं मणिकर्णिकाम् समीयुः ॥

Verse 58

शेषवासुकिमुख्याश्च नागा वै नागलोकतः । समायांतीह मध्याह्ने संस्नातुं मणिकर्णिकाम्

नागलोकात् शेषवासुकिमुख्याः नागा अपि । मध्याह्ने संस्नातुं मणिकर्णिकाम् इह समायान्ति ॥

Verse 59

चराचरेषु सर्वेषु यावंतश्च सचेतनाः । तावंतः स्नांति मध्याह्ने मणिकर्णी जलेमले

चराचरेषु सर्वेषु यावन्तः सचेतनाः । तावन्तो मध्याह्ने स्नान्ति मणिकर्णीजलेऽमले ॥

Verse 60

के माणिकर्णिकेयानां गुणानां सुगरीयसाम् । शक्ता वर्णयितुं विप्राऽसंख्येयानां मदादिभिः

के मणिकर्णिकेयानां गुणानां सुगभीर्यसाम् । वर्णने शक्ताः विप्राः, असंख्येयानां महिमादिभिः ॥

Verse 61

चीर्णान्युग्राण्यरण्येषु तैस्तपांसि तपोधनैः । यैरियं हि समासादि मुक्तिभूर्मणिकर्णिका

तपोधनैः कैश्चिदरण्येषु घोराणि तपांसि चीर्णानि; तैरेव हि मुक्तिभूः सा मणिकर्णिका समासादिता।

Verse 62

विश्राणितमहादानास्त एव नरपुंगवाः । चरमे वयसि प्राप्ता यैरेषा मणिकर्णिका

विश्राणितमहादानास्त एव नरपुङ्गवाः; चरमे वयसि यैरेषा मणिकर्णिका प्राप्ता।

Verse 63

चीर्णसर्वव्रतास्ते तु यथोक्तविधिना ध्रुवम् । यैः स्वतल्पीकृता माणिकर्णिकेयी स्थली मृदुः

यथोक्तविधिना सर्वव्रतानि चीर्णवन्तस्ते ध्रुवम्; यैर्मणिकर्णिकेयी मृदुस्थली स्वतल्पीकृता।

Verse 64

त एव धन्या मर्त्येस्मिन्सर्वक्रतुषु दीक्षिताः । त्यक्त्वा पुण्यार्जितां लक्ष्मीमैक्षियैर्मणिकर्णिका

त एव धन्याः मर्त्यलोके सर्वक्रतुषु दीक्षिताः; पुण्यार्जितां लक्ष्मीम् त्यक्त्वा यैर्मणिकर्णिका ईक्ष्यते।

Verse 65

कृता नानाविधा धर्मा इष्टापूर्तास्तु तैर्नृभिः । वार्धकं समनुप्राप्य प्रापि यैर्मणिकर्णिका

नानाविधा धर्माः तैर्नृभिरिष्टापूर्तादयः कृताḥ; वार्धकं समनुप्राप्य यैर्मणिकर्णिका प्रापिता।

Verse 66

रत्नानि सदुकूलानि कांचनं गजवाजिनः । देयाः प्राज्ञेन यत्नेन सदोपमणिकर्णिकम्

उपमणिकर्णिकायां प्राज्ञः प्रयत्नतः रत्नानि सदुकूलानि काञ्चनं गजवाजिनश्च दानं दद्यात्।

Verse 67

पुण्येनोपार्जितं द्रव्यमत्यल्पमपि यैर्नरैः । दत्तं तदक्षयं नित्यं मुनेधिमणिकणिंकम्

पुण्येनोपार्जितं द्रव्यमत्यल्पमपि यैर्नरैः दत्तं तन्मुने उपमणिकर्णिकायामक्षयं नित्यं भवति।

Verse 68

कुर्याद्यथोक्तमप्येकं प्राणायामं नरोत्तमः । यस्तेन विहितो नूनं षडंगो योग उत्तमः

यथोक्तमेकमपि प्राणायामं नरोत्तमः कुर्यात्; तेनैव नूनं षडङ्गो योग उत्तमः सिद्ध्यति।

Verse 69

जप्त्वैकामपि गायत्रीं संप्राप्य मणिकर्णिकाम् । लभेदयुतगायत्रीजपनस्य फलं स्फुटम्

मणिकर्णिकां संप्राप्यैकामपि गायत्रीं जप्त्वा, अयुतगायत्रीजपनस्य फलं स्फुटं लभेत।

Verse 70

एकामप्याहुतिं प्राज्ञो दत्त्वोपमणिकर्णिकम् । यावज्जीवाग्निहोत्रस्य लभेदविकलं फलम्

उपमणिकर्णिकायां प्राज्ञ एकामप्याहुतिं दत्त्वा, यावज्जीवाग्निहोत्रस्याविकलं फलं लभेत।

Verse 71

इति श्रुत्वा हरेर्वाक्यमग्निबिंदुर्महातपाः । प्रणिपत्य महाभक्त्या पुनः पप्रच्छ माधवम्

इति हरेर्वाक्यं श्रुत्वा महातपाः अग्निबिन्दुः महाभक्त्या प्रणिपत्य पुनर्माधवं पप्रच्छ।

Verse 72

अग्निबिंदुरुवाच । विष्णो कियत्परीमाणा पुण्यैषा मणिकर्णिका । ब्रूहि मे पुंङरीकाक्ष नत्वत्तस्तत्त्ववित्परः

अग्निबिन्दुरुवाच— विष्णो, कियत्परीमाणा पुण्यैषा मणिकर्णिका? ब्रूहि मे पुंङरीकाक्ष; न त्वत्तस्तत्त्ववित्परः।

Verse 73

श्रीविष्णुरुवाच । आगंगा केशवादा च हरिश्चंद्रस्य मंडपात् । आमध्याद्देवसरितः स्वर्द्वारान्मणिकर्णिका

श्रीविष्णुरुवाच— आगङ्गा-केशवादाच हरिश्चन्द्रस्य मण्डपात्। देवसरितो मध्यात् स्वर्द्वारान्मणिकर्णिका॥

Verse 74

स्थूलमेतत्परीमाणं सूक्ष्मं च प्रवदामि ते । हरिश्चंद्रस्य तीर्थाग्रे हरिश्चंद्रविनायकः

एतत् स्थूलं परिमाणं; सूक्ष्मं च ते प्रवदामि। हरिश्चन्द्रस्य तीर्थाग्रे हरिश्चन्द्रविनायकः स्थितः।

Verse 75

सीमाविनायकश्चात्र मणिकर्णी ह्रदोत्तरे । सीमाविनायकं भक्त्या पूजयित्वा नरोत्तमः

अत्र सीमाविनायकश्च मणिकर्णीह्रदोत्तरे। सीमाविनायकं भक्त्या पूजयित्वा नरोत्तमः…

Verse 76

मोदकैः सोपचारैश्च प्राप्नुयान्मणिकर्णिकाम् । हरिश्चंद्रे महातीर्थे तर्पयेयुः पितामहान्

मोदकैः सोपचारैश्च सम्यगर्घ्यादिभिः सह । मणिकर्णिकां गच्छेत्; हरिश्चन्द्रमहातीर्थे पितॄन् तर्पयेत्॥

Verse 77

शतं समाःसु तृप्ताः स्युः प्रयच्छंति च वांच्छितम् । हरिश्चंद्रे महातीर्थे स्नात्वा श्रद्धान्वितो नरः

शतं समाः पितरस्तृप्ताः स्युः, वाञ्छितं च प्रयच्छन्ति । हरिश्चन्द्रमहातीर्थे स्नात्वा श्रद्धान्वितो नरः॥

Verse 78

हरिश्चंद्रेश्वरं नत्वा न सत्यात्परिहीयते । ततः पर्वततीर्थं च पर्वतेश्वर संनिधौ

हरिश्चन्द्रेश्वरं नत्वा सत्याद् न परिहीयते । ततः पर्वततीर्थं स्यात् पर्वतेश्वरसन्निधौ॥

Verse 79

अधिष्ठानं महामेरोर्महापातकनाशनम् । तत्र स्नात्वार्चयित्वेशं किंचिद्दत्त्वा स्वशक्तितः

महामेरोरधिष्ठानं महापातकनाशनम् । तत्र स्नात्वार्चयित्वेशं किञ्चिद्दत्त्वा स्वशक्तितः॥

Verse 80

अध्यास्य मेरुशिखरं दिव्यान्भोगान्समश्नुते । कंबलाश्वतरं तीर्थं पर्वतेश्वर दक्षिणे

मेरुशिखरमध्यास्य दिव्यान् भोगान् समश्नुते । कंबलाश्वतरं तीर्थं पर्वतेश्वरदक्षिणे॥

Verse 81

कंबलाश्वतरेशं च तत्तीर्थात्पश्चिमे शुभम् । तस्मिंस्तीर्थे कृतस्नानस्तल्लिंगं यः समर्चयेत्

तत्तीर्थात् पश्चिमे शुभं कंबलाश्वतरेशं नाम लिङ्गं विद्यते। यः तस्मिंस्तीर्थे कृतस्नानः सन् तल्लिङ्गं विधिवत् समर्चयेत्—

Verse 82

अपि तस्य कुले जाता गीतज्ञाः स्युः श्रियान्विताः । चक्रपुष्करिणी तत्र योनिचक्र निवारिणी

तस्यापि कुले जाता जनाः गीतज्ञाः श्रियान्विताश्च भवन्ति। तत्रैव चक्रपुष्करिणी नाम तीर्थं योनिचक्रनिवारिणी।

Verse 83

संसारचक्रे गहने यत्र स्नातो विशेन्नना । चक्रपुष्करिणी तीर्थ ममाधिष्ठानमुत्तमम्

संसारचक्रस्य गहने दुर्गमे मार्गे यत्र स्नातः सन् नूनं विशेत् (मोक्षपथे)। चक्रपुष्करिणीतीर्थं ममाधिष्ठानमुत्तमम्।

Verse 84

समाः परार्धसंख्यातास्तत्र तप्तं महातपः । तत्र प्रत्यक्षतां यातो मम विश्वेश्वरः परः

परार्धसंख्याता समाः तत्र महातपः तप्तम्। तत्र मम परो विश्वेश्वरः प्रत्यक्षतां यातः।

Verse 85

तत्र लब्धं मयैश्वर्यमविनाशि महत्तरम् । चक्रपुष्करिणी चैव ख्याताभून्मणिकर्णिका

तत्र मया महत्तरम् अविनाशि ऐश्वर्यं लब्धम्। सा चक्रपुष्करिणी चैव मणिकर्णिका इति ख्याताभूत्।

Verse 86

द्रवरूपं परित्यज्य ललनारूपधारिणी । प्रत्यक्षरूपिणी तत्र मयैक्षि मणिकर्णिका

द्रवरूपं परित्यज्य कन्यारूपं समास्थिता । प्रत्यक्षरूपिणी तत्र मया दृष्टा मणिकर्णिका ॥

Verse 87

तस्या रूपं प्रवक्ष्यामि भक्तानां शुभदं परम् । यद्रूपध्यानतः पुंभिराषण्मासं त्रिसंध्यतः

तस्या रूपं प्रवक्ष्यामि भक्तानां शुभदं परम् । यद्-ध्यानात् षण्मासं त्रिसन्ध्यं सिद्धिमाप्नुयात् ॥

Verse 88

प्रत्यक्षरूपिणी देवी दृश्यते मणिकर्णिका । चतुर्भुजा विशालाक्षी स्फुरद्भालविलोचना

प्रत्यक्षरूपिणी देवी दृश्यते मणिकर्णिका । चतुर्भुजा विशालाक्षी स्फुरद्भालविलोचना ॥

Verse 89

पश्चिमाभिमुखी नित्यं प्रबद्धकरसंपुटा । इंदीवरवतीं मालां दधती दक्षिणे करे

पश्चिमाभिमुखी नित्यं प्रबद्धकरसंपुटा । इन्दीवरवतीं मालां दधती दक्षिणे करे ॥

Verse 90

वरोद्यते करे सव्ये मातुलुंग फलं शुभम् । कुमारीरूपिणी नित्यं नित्यं द्वादशवार्षिकी

वरोद्यते करे सव्ये मातुलुङ्गफलं शुभम् । कुमारीरूपिणी नित्यं नित्यं द्वादशवार्षिकी ॥

Verse 91

शुद्धस्फटिककांतिश्च सुनील स्निग्धमूर्द्धजा । जितप्रवालमाणिक्य रमणीय रदच्छदा

शुद्धस्फटिकसदृशी कान्तिरस्याः; सुनीलाः स्निग्धाः केशाः शिरसि विराजन्ते। प्रवालमाणिक्ययोः प्रभामपि जयन्ति तस्याः रमणीयाः रदच्छदाः (ओष्ठाः)।

Verse 92

प्रत्यग्रकेतकीपुष्पलसद्धम्मिल्ल मस्तका । सर्वांग मुक्ताभरणा चंद्रकांत्यंशुकावृता

प्रत्यग्रकेतकीपुष्पैः शोभमानधम्मिल्लयुक्तं मस्तकं यस्याः। सर्वाङ्गे मुक्ताभरणैः विभूषिता, चन्द्रकान्तिसदृशांशुकैः आवृता सा।

Verse 93

पुंडरीकमयीं मालां सश्रीकां बिभ्रती हृदि । ध्यातव्यानेन रूपेण मुमुक्षुभिरहर्निशम्

हृदि श्रीमत्पुण्डरीकमयीं मालां बिभ्रती सा। मुमुक्षुभिः अहर्निशं एनेनैव रूपेण ध्यातव्या।

Verse 94

निर्वाणलक्ष्मीभवनं श्रीमतीमणिकर्णिका । मंत्रं तस्याश्च वक्ष्यामि भक्तकल्पद्रुमाभिधम् । यस्यावर्तनतः सिद्ध्येदपि सिद्ध्यष्टकं नृणाम्

निर्वाणलक्ष्मीभवनं श्रीमती मणिकर्णिका। तस्याश्च मन्त्रं वक्ष्यामि भक्तकल्पद्रुमाभिधम्; यस्य आवर्तनतः नृणां सिद्ध्यष्टकमपि सिद्ध्येत्।

Verse 95

वाग्भवमायालक्ष्मीमदनप्रणवान्वदेत्पूर्वम् । भांत्यं बिंदूपेतं मणिपदमथ कर्णिके सहृत्प्रणवपुटः

पूर्वं वाग्भवमायालक्ष्मीमदनबीजानि प्रणवेन सह उच्चरेत्। ततः बिन्दुयुक्तं ‘भां’ वदेत्, अनन्तरं ‘मणि’ पदम्; पश्चात् ‘कर्णिके’ इति, हृत्प्रणवपुटेन समावृतम्।

Verse 96

मंत्रःसुरद्रुमसमः समस्तसुखसंततिप्रदो जप्यः । तिथिभिः परिमितवर्णः परमपदं दिशति निशितधियाम्

मन्त्रः सुरद्रुमसमोऽयं समस्तसुखसंततिप्रदः जपनीयः। तिथिपरिमितवर्णः स निशितधियाम् परमपदं दिशति॥

Verse 97

तारस्तारतृतीयो बिंद्वंतोमणिपदं ततः कर्णिके । प्रणवात्मिपदं केन म इति मनुसंख्यवर्णमनुः

तारतारतृतीयसंयुक्तो बिन्द्वन्तः; ततः कर्णिकास्थं मणिपदं भवति। प्रणवात्मकोऽयं मन्त्रः ‘केन’ इति पदेन ‘म’ इति च युक्तः, मनुसंख्यवर्णमयः॥

Verse 98

अयं मंत्रोऽनिशं जप्यः पुंभिर्मुक्तिमभीप्सुभिः । होमो दशांशकः कार्यः श्रद्धाबद्धादरैर्नृभिः

अयं मन्त्रोऽनिशं जप्यः पुंभिर्मुक्तिमभीप्सुभिः। जपदशांशको होमः श्रद्धाबद्धादरैर्नरैः कार्यः॥

Verse 99

परिप्लुतैः पुंडरीकैर्गव्येन हविषास्फुटैः । सशर्करेण मेधावी सक्षौद्रेण सदाशुचिः

परिप्लुतैः पुण्डरीकैः गव्येन हविषा स्फुटैः। सशर्करेण सक्षौद्रेण मेधावी सदाशुचिः होमं कुर्यात्॥

Verse 100

त्रिलक्षमंत्र जप्येन मृतो देशांतरेष्वपि । अवश्यं मुक्तिमाप्नोति मंत्रस्यास्य प्रभावतः

त्रिलक्षमन्त्रजपेन देशान्तरेष्वपि मृतः। अवश्यं मुक्तिमाप्नोति मन्त्रस्यास्य प्रभावतः॥

Verse 110

पूजयित्वा पशुपतिमुपोषणपरायणाः । पशुपाशैर्न बध्यंते दर्शे विहितपारणाः

पशुपतिं सम्यक् पूजयित्वा ये उपोषणपरायणाः सन्ति, ते पशुपाशैर्न कदाचिदपि बध्यन्ते; दर्शदिने विधिवत् पारणां कृत्वा पाशविमुक्ता भवन्ति।

Verse 120

तत्राभ्याशे स्कंदतीर्थं तत्राप्लुत्य नरोत्तमः । दृष्ट्वा षडाननं चैव जह्यात्षाट्कौशिकीं तनुम्

तत्राभ्याशे स्कन्दतीर्थं पवित्रं विद्यते; तत्र स्नात्वा नरोत्तमः षडाननं स्कन्दं दृष्ट्वा षाट्कौशिकीं तनुं परित्यजेत्।

Verse 130

योगक्षेमं सदा कुर्याद्भवानी काशिवासिनाम् । तस्माद्भवानी संसेव्या सततं काशिवासिभिः

भवानी काशिवासिनां योगक्षेमं सदा करोति; तस्मात् काशिवासिभिः भवानी सततं संसेव्या पूज्या च।

Verse 140

ज्ञानतीर्थं च तत्रैव ज्ञानदं सवर्दा नृणाम् । कृताभिषेकस्तत्तीर्थे दृष्ट्वा ज्ञानेश्वरं शिवम्

तत्रैव ज्ञानतीर्थं विद्यते, यत् नृणां सदा ज्ञानदं भवति। तत्तीर्थे कृताभिषेकः सन् ज्ञानेश्वरं शिवं दृष्ट्वा ज्ञानप्रसादं लभते।

Verse 150

पितामहेश्वरं लिंगं ब्रह्मनालोपरिस्थितम् । पूजयित्वा नरो भक्त्या ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्

ब्रह्मनालोपरिस्थितं पितामहेश्वरलिङ्गं यो नरो भक्त्या पूजयति, स ब्रह्मलोकमवाप्नोति।

Verse 160

तत्र भागीरथे तीर्थे श्राद्धं कृत्वा विधानतः । ब्राह्मणान्भोजयित्वा तु ब्रह्मलोके नयेत्पितॄन्

तत्र भागीरथतीर्थे विधिवत् श्राद्धं कृत्वा, ब्राह्मणान् भोजयित्वा च, पितॄन् ब्रह्मलोके नयेत्।

Verse 170

मार्कंडेयेश्वरात्प्राच्यां वसिष्ठेश्वर पूजनात् । निष्पापो जायते मर्त्यो महत्पुण्यमवाप्नुयात्

मार्कण्डेयेश्वरात् प्राच्यां वसिष्ठेश्वरस्य पूजनात् मर्त्यः निष्पापो जायते, महत् पुण्यमवाप्नुयात्।

Verse 180

दक्षिणेऽगस्त्यतीर्थाच्च तीर्थमस्त्यतिपावनम् । गंगाकेशवसंज्ञं च सर्वपातकनाशनम्

दक्षिणेऽगस्त्यतीर्थात् परं तीर्थमस्त्यतिपावनम्। गङ्गाकेशवसंज्ञं च सर्वपातकनाशनम्॥

Verse 190

प्रचंडनरसिंहोहं चंडभैरवपूर्वतः । प्रचंडमप्यघं कृत्वा निष्पाप्मा स्यात्तदर्चनात्

अहं प्रचण्डनरसिंहः चण्डभैरवपूर्वतः स्थितः। प्रचण्डमप्यघं कृत्वा तदर्चनात् निष्पाप्मा स्यात्॥

Verse 200

त्रिविक्रमोस्म्यहं काश्यामुदीच्यां च त्रिलोचनात् । ददामि पूजितो लक्ष्मीं हरामि वृजिनान्यपि

अहं काश्यां त्रिविक्रमः त्रिलोचनाद् उदीच्यां स्थितः। पूजितो लक्ष्मीं ददामि, वृजिनान्यपि हरामि॥

Verse 210

नारायणस्वरूपेण गणाश्चक्रगदोद्यताः । कुर्वंति रक्षां क्षेत्रस्य परितो नियुतानि षट्

नारायणस्वरूपेण शङ्खचक्रगदोद्यताः गणाः । क्षेत्रस्य परितः सर्वतो रक्षां कुर्वन्ति षट्-नियुतसंख्यकाः ॥

Verse 220

वामनः शंखचक्राब्जगदाभिरुपलक्षितः । लक्ष्मीवंतं जनं कुर्याद्गृहेपि परिधारितः

शङ्खचक्राब्जगदाभिरुपलक्षितो वामनः । गृहेऽपि परिधारितः सन् जनं लक्ष्मीवन्तं करोति ॥

Verse 230

वासुदेवश्च शंखारि गदाजलजभृत्सदा । शंखांबुज गदाचक्री ध्येयो नारायणो नृभिः

वासुदेवः सदा शङ्खारिगदाजलजभृत् । शङ्खाम्बुजगदाचक्री नारायणो नृभिर्ध्येयः ॥

Verse 240

प्रणम्य दूरादपिच संप्रहृष्टतनूरुहः । अभ्युत्थातुं मनश्चक्रे शंखचक्रगदाधरः

दूरादपि प्रणम्य सः संप्रहृष्टतनूरुहः । शङ्खचक्रगदाधरः प्रत्युत्थातुं मनश्चकार ॥

Verse 250

पठितव्यः प्रयत्नेन बिंदुमाधवसंभवः । श्रोतव्यः परया भक्त्या भुक्तिमुक्तिसमृद्धये

बिन्दुमाधवसम्बन्धोऽयं वृत्तान्तः प्रयत्नतः पठनीयः । परया भक्त्या श्रोतव्यश्च भुक्तिमुक्तिसमृद्धये ॥

Verse 251

संप्राप्ते वासरे विष्णो रात्रौ जागरणान्वितः । श्रुत्वाख्यानमिदं पुण्यं वैकुंठे वसतिं लभेत्

विष्णोः पावने वासरे संप्राप्ते यः रात्रौ जागरणं कृत्वा इदं पुण्यमाख्यानं श्रुणोति, स वैकुण्ठे वसतिं लभते।