Adhyaya 24

Verse 1

स्कंद उवाच । शृणु वातापि संहर्तः काश्यां पातकतंकिनी । पद्मकल्पे तु या वृत्ता दमनस्य द्विजन्मनः

स्कन्द उवाच— शृणु, वातापिसंहर्तः; काश्यां पातकनाशिनीमिमां कथां शृणु। पद्मकल्पे यदभवत्, द्विजन्मनो दमनस्य वृत्तान्तः।

Verse 2

भारद्वाजस्य तनयो दमनो नाम नामतः । कृतमौंजीविधिः सोथ विद्याजातं प्रगृह्य च

भारद्वाजस्य तनयो दमन इति नामतः। कृतमौञ्जीविधिः सोऽथ विद्याजातं प्रगृह्य च॥

Verse 3

संसारदुःखबहुलं जीवितं चापि चंचलम् । विज्ञाय दमनो विद्वान्निर्जगाम गृहान्निजात्

संसारदुःखबहुलं जीवितं चापि चञ्चलम्। विज्ञाय दमनः विद्वान् निर्जगाम गृहान्निजात्॥

Verse 4

कांचिद्दिशं समालंब्य निर्वेदं परमं गतः । प्रत्याश्रमं प्रतिनगं प्रत्यब्धि प्रतिकाननम्

काञ्चिद्दिशं समालम्ब्य निर्वेदं परमं गतः। प्रत्याश्रमं प्रतिनगं प्रत्यब्धि प्रतिकाननम्॥

Verse 5

प्रतितीर्थं प्रतिनदि स बभ्राम तपोयुतः । यावंत्यायतनानीह तिष्ठंति परितो भुवम्

प्रतितीर्थं प्रतिनदीं स बभ्राम तपोयुतः। यावन्त्यायतनानीह तिष्ठन्ति परितो भुवम्॥

Verse 6

अध्युवास स तावंति संयतेंद्रियमानसः । परं न मनसः स्थैर्यं क्वापि प्रापि च तेन वै

अध्युवास स तावन्ति तीर्थानि संयतेन्द्रियमानसः। तथापि न मनसः पूर्णं स्थैर्यं क्वापि लेभे सः॥

Verse 7

मनोरथोपदेष्टा च कुत्रचित्क्वापि नेक्षितः । कदाचिद्दैवयोगात्स दमनो नाम तापसः

मनोरथोपदेष्टारं कुत्रचित्क्वापि नापश्यत्। कदाचिद्दैवयोगेन दमनो नाम तापसः॥

Verse 8

रेवातटे निरैक्षिष्ट तीर्थं चामरकंटकम् । महदायतनं पुण्यमोंकारस्यापि तत्र वै

रेवातटे निरैक्षिष्ट तीर्थमामरकण्टकम्। महदायतनं पुण्यमोंकारस्यापि तत्र वै॥

Verse 9

दृष्ट्वा हृष्टमना आसीच्चेतः स्थैर्यमवाप ह । अथ पाशुपतांस्तत्र स निरीक्ष्य तपोधनान्

दृष्ट्वा हृष्टमना आसीच्चेतः स्थैर्यमवाप ह। अथ पाशुपतान् तत्र स निरीक्ष्य तपोधनान्॥

Verse 10

विभूतिभूषिततनून्कृतलिंगसमर्चनान् । विहितप्राणयात्रांश्च कृतागमविचारणान्

विभूतिभूषिततनून् कृतलिङ्गसमर्चनान्। विहितप्राणयात्रांश्च कृतागमविचारणान्॥

Verse 11

स्वस्थोपविष्टान्स्वपुरोरग्रतोऽचलमानसान् । प्रणम्योपाविशत्तत्र तदाचार्यस्य सन्निधौ

स्वस्थोपविष्टान् स्वपुरोऽग्रतोऽचलमानसान् दृष्ट्वा स प्रथमं प्रणम्य, तदाचार्यस्य सन्निधौ तत्रोपाविशत्।

Verse 12

प्रबद्धहस्तयुगलः प्रणमतरकंधरः । अथ पाशुपताचार्यो गर्गो नाम महामुनिः

प्रबद्धहस्तयुगलः प्रणतारकन्धरः स्थितः; अथ पाशुपताचार्यो गर्गो नाम महामुनिः।

Verse 13

वार्धकेन समाक्रांतस्तपसा कृशविग्रहः । शंभोराराधनेनिष्ठः श्रेष्ठः सर्वतपस्विषु

वार्धकेन समाक्रान्तः तपसा कृशविग्रहः; शम्भोराराधने निष्ठः श्रेष्ठः सर्वतपस्विषु।

Verse 14

पप्रच्छ दमनं चेति कस्त्वं कस्मादिहागतः । तरुणोपि विरक्तोसि कुतस्तद्वद सत्तम

स दमनं पप्रच्छ—“कस्त्वं, कस्मादिहागतः? तरुणोऽपि विरक्तोऽसि; कुतस्तद्? वद सत्तम।”

Verse 15

इति प्रणयपूर्वं स निशम्य दमनोऽब्रवीत् । भगोः पाशुपताचार्य सर्वज्ञाराधनप्रिय

इति प्रणयपूर्वं स निशम्य दमनः अब्रवीत्—“भगवन् पाशुपताचार्य, सर्वज्ञाराधनप्रिय।”

Verse 16

कथयामि यथार्थं ते निजचेतोविचेष्टितम् । अहं ब्राह्मणदायादो वेदशास्त्रकृतश्रमः

कथयामि ते यथार्थं स्वनिजचेतोविचेष्टितम्। अहं ब्राह्मणदायादो वेदशास्त्राध्ययने कृतश्रमः॥

Verse 17

संसारासारतां ज्ञात्वा वानप्रस्थमशिश्रियम् । अनेनैव शरीरेण महासिद्धिमभीप्सता

संसारस्यासारतां ज्ञात्वा वानप्रस्थाश्रममाश्रितवान्। अनेनैव शरीरेण महासिद्धिमभीप्समानः॥

Verse 18

स्नातं बहुषु तीर्थेषु मंत्रा जप्तास्तु कोटिशः । देवताः सेविता बह्व्यो हवनं च कृतं बहु

बहुषु तीर्थेषु स्नातं मया, मन्त्राः कोटिशो जप्ताः। बह्व्यो देवताः सेविताः, बहु हवनं च कृतम्॥

Verse 19

शुश्रूषिताश्च गुरवो बहवो बह्वनेहसम् । महाश्मशानेषु निशा भूयस्योप्यतिवाहिताः

बहवो गुरवः शुश्रूषिता मया बह्वनेहसम्। महाश्मशानेषु च निशा भूयस्योऽप्यतिवाहिताः॥

Verse 20

शिखराणि गिरींद्राणां मया चाध्युषितान्यहो । दिव्यौषधि सहस्राणि मया संसाधितान्यपि

गिरीन्द्राणां शिखराणि मया चाध्युषितान्यहो। दिव्यौषधिसहस्राणि मया संसाधितान्यपि॥

Verse 21

रसायनानि बहुशः सेवितानि मया पुनः । महासाहसमालंब्य सिद्धाध्युषितकंदराः

रसायनानि बहुशः पुनः पुनर्मया सेवितानि; महासाहसमालम्ब्य सिद्धाध्युषितकन्दरासु गुहासु च मया प्रविष्टम्।

Verse 22

मया प्रविष्टा बहुशः कृतांतवदनोपमाः । तपश्चापि महत्तप्तं बहुभिर्नियमैर्यमैः

मया बहुशः प्रविष्टाः कृतान्तवदनोपमाः स्थानाḥ; बहुभिर्नियमैर्यमैश्च समर्थितं महत्तपश्च मया तप्तम्।

Verse 23

परं किंचित्क्वचिन्नैक्षि सिद्ध्यंकुरमपि प्रभो । इदानीं त्वामनुप्राप्य महीं पर्यटता मया

परं प्रभो, क्वचिदपि मया सिद्ध्यङ्कुरोऽपि न दृष्टः; इदानीं तु त्वामनुप्राप्य महीं पर्यटता मया आशा समुत्थिता।

Verse 24

मनसः स्थैर्यमापन्नमिव संप्राप्तसिद्धिना । अवश्यं त्वन्मुखांभोजाद्यद्वचो निःसरिष्यति

मम मनसः स्थैर्यमिव संप्राप्तसिद्धिना जातम्; अवश्यं त्वन्मुखाम्भोजाद् यद्वचो निःसरिष्यति तत् फलप्रदम्।

Verse 25

तेनैव महती सिद्धिर्भवित्री मम नान्यथा । तद्ब्रूहि सूपदेशं च कथं सिद्धिर्भवेन्मम

तेनैव मम महती सिद्धिर्भवित्री नान्यथा; अतः सूपदेशं ब्रूहि—कथं मम सिद्धिर्भवेत्।

Verse 26

अनेनैव शरीरेण पार्थिवेन प्रथीयसी । दमनस्य निशम्येति गर्गाचार्यो वचस्तदा

दमनस्य वचः श्रुत्वा गर्गाचार्यस्तदा वदत्—अनेनैव पार्थिवेन देहेन त्वं नूनं प्रथां यास्यसि, सिद्धिं च प्राप्स्यसि।

Verse 27

प्रत्यक्षदृष्टं प्रोवाच महदाश्चर्यमुत्तमम् । सर्वेषां शृण्वतां तत्र शिष्याणां स्थिरचेतसाम् । मुमुक्षूणां धृतवतां महापाशुपतं व्रतम्

ततः स प्रत्यक्षानुभवसिद्धं महदाश्चर्यमुत्तमं वचनं प्रोवाच; तत्र स्थिरचेतसः शिष्याः सर्वे शृण्वन्ति—मुमुक्षवो धृतव्रताः—महापाशुपतं व्रतम्।

Verse 28

गर्ग उवाच । अनेनैवेह देहेन यदि त्वं सिद्धिकामुकः । शृणुष्वावहितो भूत्वा तदा ते कथयाम्यहम्

गर्ग उवाच—अनेनैवेह देहेन यदि त्वं सिद्धिकामुकः, तर्हि आवहितः शृणुष्व; तदा तेऽहं सम्यक् कथयामि।

Verse 29

अविमुक्ते महाक्षेत्रे सर्वसिद्धिप्रदे सताम् । धर्मार्थकाममोक्षाख्य रत्नानां परमाकरे

अविमुक्ते महाक्षेत्रे सर्वसिद्धिप्रदे सताम्, धर्मार्थकाममोक्षाख्यरत्नानां परमाकरोऽस्ति।

Verse 30

समाश्रितानां जंतूनां सर्वेषां सर्वकर्मणाम् । शलभानां प्रदीपाभे तमःस्तोम महाद्विपि

समाश्रितानां सर्वेषां जन्तूनां सर्वकर्मणाम्, अविमुक्तं शलभानां प्रदीपाभं; तमःस्तोममहाद्विपिरिव नाशयति।

Verse 31

कर्मभूरुह दावाग्नौ संसाराब्ध्यौर्वशोचिपि । निर्वाणलक्ष्मी क्षीराब्धौ सुखसंकेतसद्मनि

हे काशी! कर्मभूरुहस्य दावाग्निरिव, संसाराब्धेः और्वाग्निरिव; निर्वाणलक्ष्म्या आश्रयभूते क्षीराब्धौ इव, मोक्षसुखसंकेतसद्मनि त्वयि नमः।

Verse 32

दीर्घनिद्रा प्रसुप्तानां परमोद्बोधदायिनि । यातायातश्रमापन्नप्राणिमार्गमहीरुहि

दीर्घनिद्रया प्रसुप्तानां परमोद्बोधदायिनि काशि! यातायातश्रमापन्नप्राणिनां मार्गे महीरुह इव छायां ददासि।

Verse 33

अनेकजन्मजनित महापापाद्रिवज्रिणि । नामोच्चारकृतां पुंसां महाश्रेयो विधायिनि

अनेकजन्मजनितमहापापाद्रिवज्रिणि काशि! तव नामोच्चारणमात्रेणापि पुंसां महाश्रेयः विधत्ते।

Verse 34

विश्वेशितुः परेधाम्नि सीम्नि स्वर्गापवर्गयोः । स्वर्धुनी लोलकल्लोला नित्यक्षालित भूतले

विश्वेशितुः परे धाम्नि स्वर्गापवर्गयोः सीम्नि, स्वर्धुन्या लोलकल्लोलैः नित्यम् अक्षालितं भूतलं तत्र।

Verse 35

एवंविधे महाक्षेत्रे सर्वदुःखौघहारिणि । प्रत्यक्षं मम यद्वृत्तं तद्ब्रवीमि महामते

एवंविधे महाक्षेत्रे सर्वदुःखौघहारिणि, हे महामते! मम प्रत्यक्षं यद्वृत्तं तदिदानीं ब्रवीमि।

Verse 36

यत्र कालभयं नास्ति यत्र नास्त्येनसो भयम् । तत्क्षेत्रमहिमानं कः सम्यग्वर्णयितुं क्षमः

यत्र कालभयं नास्ति यत्र च नास्त्येनसो भयम् । तस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यं सम्यग्वक्तुं कः क्षमः ॥

Verse 37

तीर्थानि यानि लोकेस्मिञ्जंतूनामघहान्यहो । तानि सर्वाणि शुद्ध्यर्थं काशीमायांति नित्यशः

तीर्थानि यानि लोकेऽस्मिञ्जन्तूनामघहान्यहो । तानि सर्वाणि शुद्ध्यर्थं काशीमायान्ति नित्यशः ॥

Verse 38

अपि काश्यां वसेद्यस्तु सर्वाशी सर्वविक्रयी । स यां गतिं लभेन्मर्त्यो यज्ञैर्दानैर्न सान्यतः

अपि काश्यां वसेद्यस्तु सर्वाशी सर्वविक्रयी । स यां गतिं लभेन्मर्त्यो यज्ञैर्दानैर्न सान्यतः ॥

Verse 39

रागबीजसमुद्भूतः संसारविटपो महान् । दीर्घस्वाप कुठारेण च्छिन्नः काश्यां न वर्धते

रागबीजसमुद्भूतः संसारविटपो महान् । दीर्घस्वापकुठारेण छिन्नः काश्यां न वर्धते ॥

Verse 40

सर्वेषामूषराणां तु काशी परम ऊषरः । वप्तुर्बीजमिदं तस्मिन्नुप्तं नैव प्ररोहति

सर्वेषामूषराणां तु काशी परम ऊषरः । वप्तुर्बीजमिदं तस्मिन्नुप्तं नैव प्ररोहति ॥

Verse 41

स्मरिष्यंतीह ये काशीमवश्यं तेपि साधवः । तेप्यघौघ विनिर्मुक्ता यास्यंति गतिमुत्तमाम्

येऽत्र काशीं स्मरिष्यन्ति निश्चयेन, तेऽपि साधवः स्युः। तेऽप्यघौघविनिर्मुक्ता यास्यन्ति गतिमुत्तमाम्॥

Verse 42

विभूतिः सर्वलोकानां सत्यादीनां सुभंगुरा । अभंगुरा विमुक्तस्य सा तु लभ्या शिवाज्ञया

सत्यादिलोकानां सर्वलोकानां विभूतिः सुभङ्गुरा। विमुक्तस्य तु सा विभूतिरभङ्गुरा शिवाज्ञयैव लभ्यते॥

Verse 43

कृमिकीटपतंगानामविमुक्ते तनुत्यजाम् । विभूतिर्दृश्यते या सा क्वास्ति ब्रह्मांडमंडले

अविमुक्ते तनुत्यजां कृमिकीटपतङ्गानां या विभूतिः प्रदृश्यते। सा विभूतिः क्वान्या ब्रह्माण्डमण्डले विद्यते॥

Verse 44

वाराणसी यदा प्राप्ता कदाचित्कालपर्ययात् । स उपायो विधातव्यो येन नो निष्क्रमो बहिः

वाराणसीं यदा प्राप्ता कदाचित्कालपर्ययात्। स उपायो विधातव्यो येन नो निष्क्रमो बहिः॥

Verse 45

पूर्वतो मणिकर्णीशो ब्रह्मेशो दक्षिणे स्थितः । पश्चिमे चैव गोकर्णो भारभूतस्तथोत्तरे

पूर्वतो मणिकर्णीशो ब्रह्मेशो दक्षिणे स्थितः। पश्चिमे चैव गोकर्णो भारभूतस्तथोत्तरे॥

Verse 46

इत्येतदुत्तमं क्षेत्रमविमुक्ते महाफलम् । मणिकर्णी ह्रदे स्नात्वा दृष्ट्वा विश्वेश्वरंविभुम्

इत्येतदुत्तमं क्षेत्रम् अविमुक्तं महाफलम्। मणिकर्णीह्रदे स्नात्वा दृष्ट्वा विश्वेश्वरं विभुम्॥

Verse 47

क्षेत्रं प्रदक्षिणीकृत्य राजसूयफलं लभेत् । तत्र श्राद्धप्रदातुश्च मुच्यंते प्रपितामहाः

क्षेत्रं प्रदक्षिणीकृत्य राजसूयफलं लभेत्। तत्र श्राद्धप्रदातुश्च मुच्यन्ते प्रपितामहाः॥

Verse 48

अविमुक्त समं क्षेत्रमपि ब्रह्मांडगोलके । न विद्यते क्वचित्सत्यं सत्यं साधकसिद्धिदम्

अविमुक्तसमं क्षेत्रम् अपि ब्रह्माण्डगोलके। न विद्यते क्वचित् सत्यं सत्यं साधकसिद्धिदम्॥

Verse 49

रक्षंति सततं क्षेत्रं यत्र पाशासिपाणयः । महापारिषदा उग्राः क्रूरेभ्योऽक्रूरबुद्धयः

रक्षन्ति सततं क्षेत्रं यत्र पाशासिपाणयः। महापारिषदा उग्राः क्रूरेभ्योऽक्रूरबुद्धयः॥

Verse 50

प्राग्द्वारमट्टहासश्च गणकोटिपरीवृतः । रक्षेदहर्निशं क्षेत्रं दुर्वृत्तेभ्यो विभीषणः

प्राग्द्वारेऽट्टहासश्च गणकोटिपरीवृतः। रक्षेदहर्निशं क्षेत्रं दुर्वृत्तेभ्यो विभीषणः॥

Verse 51

तथैव भूतधात्रीशः क्षेत्रदक्षिणरक्षकः । गोकर्णः पश्चिमद्वारं पाति कोटिगणावृतः

तथैव भूतधात्रीशः क्षेत्रस्य दक्षिणदिशि रक्षकः स्थितः। कोटिगणावृतो गोकर्णः पश्चिमद्वारं पालयति॥

Verse 52

उदग्द्वारं तथा रक्षेद्घंटाकर्णो महागणः । ऐशंकोणं छागवक्त्रो भीषणो वह्निदिग्दलम्

उदग्द्वारं तथा घण्टाकर्णो महागणः रक्षति। ऐशंकोणे भीषणः छागवक्त्रो वह्निदिग्दलं पालयति॥

Verse 54

कालाक्षोरण भद्रस्तु कौलेयः कालकंपनः । एते पूर्वेण रक्षंति गंगापारे स्थिता गणाः

कालाक्षः ओरणभद्रः कौलेयः कालकम्पनः। एते गणाः गङ्गापारे स्थिताः पूर्वदिशं रक्षन्ति॥

Verse 55

वीरभद्रो नभश्चैव कर्दमालिप्तविग्रहः । स्थूलकर्णो महाबाहुरसिपारे व्यवस्थिताः

वीरभद्रः नभश्चैव कर्दमालिप्तविग्रहः। स्थूलकर्णो महाबाहुरसिपारे व्यवस्थिताः॥

Verse 56

विशालाक्षो महाभीमः कुंडोदरमहोदरौ । रक्षंति पश्चिमद्वारं देहलीदेशसंस्थिताः

विशालाक्षो महाभीमः कुण्डोदरमहोदरौ। देहलीदेशसंस्थिताः पश्चिमद्वारं रक्षन्ति॥

Verse 57

नंदिसेनश्च पंचालः खरपादकरंटकः । आनंदोगोपको बभ्रू रक्षंति वरणातटे

नन्दिसेनश्च पञ्चालः खरपादकरण्टकः । आनन्दोगोपको बभ्रू वरणातटं रक्षन्ति ॥

Verse 58

तस्मिन्क्षेत्रे महापुण्ये लिंगमोंकारसंज्ञकम् । तत्र सिद्धिं परां प्राप्ता देहेनानेन साधकाः

तस्मिन्क्षेत्रे महापुण्ये लिङ्गमोंकारसंज्ञकम् । तत्र सिद्धिं परां प्राप्ता देहेनानेन साधकाः ॥

Verse 59

कपिलश्चैव सावर्णिः श्रीकंठः पिगलोंशुमान् । एते पाशुपताः सिद्धास्तल्लिंगाराधनेन हि

कपिलश्चैव सावर्णिः श्रीकण्ठः पिगलोंशुमान् । एते पाशुपताः सिद्धास्तल्लिङ्गाराधनेन हि ॥

Verse 60

एकदा तस्य लिंगस्य कृत्वा पंचापिपूजनम् । नृत्यतः सहुडुत्कारं तस्मिंल्लिंगे लयं ययुः

एकदा तस्य लिङ्गस्य कृत्वा पञ्चापि पूजनम् । नृत्यतः सहुडुत्कारं तस्मिंल्लिङ्गे लयं ययुः ॥

Verse 61

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तत्र यद्वृत्तमद्भुतम् । निशामय महाबुद्धे दमन द्विजसत्तम

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तत्र यद्वृत्तमद्भुतम् । निशामय महाबुद्धे दमन द्विजसत्तम ॥

Verse 62

एका भेकी मुने तत्र चरंती लिंग सन्निधौ । प्रदक्षिणं सदा कुर्यान्निर्माल्याक्षतभक्षिणी

मुने, तत्र लिङ्गसन्निधौ एका भेकी विचरन्ती सदा प्रदक्षिणां करोति स्म; सा तु निर्माल्याक्षतभक्षिणी बभूव।

Verse 63

सा तत्र मृत्युं न प्राप शिवनिर्माल्यभक्षणात् । क्षेत्रादन्यत्र मरणं जातं तस्यास्तदेनसः

सा शिवनिर्माल्यभक्षणात् तत्र क्षेत्रे मृत्युं न प्राप; क्षेत्रादन्यत्र तु तदेनसैव तस्याः मरणं जातम्।

Verse 64

वरं विषमपिप्राश्यं शिवस्वं नैव भक्षयेत् । विषमेकाकिनं हंति थिवस्वं पुत्रपौवकम्

वरं विषं पिबेत्, न तु शिवस्वं भक्षयेत्। विषं हि एकाकिनं हन्ति; शिवस्वापहारस्तु पुत्रपौत्रैः सह विनाशयति।

Verse 65

शिवस्य परिपुष्टांगाः स्पर्शनीया न साधुभिः । तेन कर्मविपाकेन ततस्ते रौरवौकसः

ये शिवस्वेन परिपुष्टाङ्गाः, ते साधुभिः स्पर्शनीयाः न। तस्य कर्मविपाकेन ते ततः रौरवौकसः भवन्ति।

Verse 66

कश्चित्काकः समालोक्य मंडूकीं तामितस्ततः । पोप्लूयमानामादाय चंच्वा क्षेत्राद्बहिर्गतः

कश्चित् काकः तां मण्डूकीं समालोक्य, इतस्ततः पोप्लूयमानाम् आदाय चञ्च्वा, क्षेत्राद् बहिर्गतः।

Verse 67

वर्षाभ्वी तेन सा क्षिप्ता काकेन क्षेत्रबाह्यतः । अथ सा कालतो भेकी तत्रैव क्षेत्रसत्तमे

वर्षाकाले तेन काकेन सा क्षेत्रबाह्यतः क्षिप्ता । अथ कालक्रमेण सा भेकी तत्रैव क्षेत्रसत्तमे न्यपतत् ॥

Verse 68

प्रदक्षिणीकरणतो लिंगस्यस्पर्शनादपि । पुण्यापुण्यवतीजाता कन्यापुष्पबटोर्गृहे

प्रदक्षिणाकरणात् लिङ्गस्पर्शनादपि च । पुण्यापുണ्यसमायुक्ता कन्या जाता कन्यापुष्पबटु-गृहे ॥

Verse 69

शुभावयवसंस्थाना शुभलक्षणलक्षिता । परं गृध्रमुखी जाता निर्माल्याक्षतभक्षणात्

शुभाङ्गसंस्थाना शुभलक्षणलक्षिता । तथापि गृध्रमुखी जाता निर्माल्याक्षतभक्षणात् ॥

Verse 70

सम्यग्गीतरहस्यज्ञा नितरां मधुरस्वरा । सप्तस्वरास्त्रयो ग्रामा मूर्च्छनास्त्वैकविंशतिः

सम्यग्गीतरहस्यज्ञा नितरां मधुरस्वरा । सप्तस्वरान् त्रयो ग्रामान् मूर्च्छनाः एकविंशतिं च वेत्ति स्म ॥

Verse 71

ताना एकोनपंचाश ताला एकोत्तरंशतम् । रागाः षडेव तेषां तु पंचपंचापि चांगनाः

तानाः एकोनपञ्चाशत् तालाः एकोत्तरशतम् । रागाः षडेव तेषां तु पंचपंचापि चाङ्गनाः ॥

Verse 72

षड्विंशद्रागरागिण्य इति रागि मुदावहाः । देशकाल विभेदेन पंचषष्टिस्तथा पराः

षड्विंशतिः प्रधानाः रागा रागिण्यश्च रसिकान् मुदं वहन्ति; देशकालभेदेन तु पञ्चषष्टिरपि परा भेदाः सन्ति।

Verse 73

यावंत एव तालाः स्यु रागास्तावंत एव हि । इति गीतोपनिषदा प्रत्यहं सा शुभव्रता

यावन्त एव तालाः स्युः तावन्त एव हि रागाः; इति गीतोपनिषदा उपदिष्टा सा शुभव्रता प्रत्यहं (अभ्यसेत्)।

Verse 74

माधवी मधुरालापा सदोंकारं समर्चयेत् । प्राप्याप्यनर्घ्यतारुण्यं सा तु पुष्पबटोः सुता

माधवी मधुरालापा सदैव ओंकारं समर्चयेत्; अनर्घ्यतारुण्यं प्राप्यापि सा पुष्पबटोः सुता तत्रैव भक्तिमती बभूव।

Verse 75

प्राग्जन्मवासनायोगादोंकारं बह्वमंस्त वै । स्वभाव चंचलं चेतस्तस्यास्तल्लिंग सेवनात्

प्राग्जन्मवासनायोगाद् ओंकारं बहु अमंस्त वै; स्वभावतः चञ्चलं चेतः तस्याः तल्लिङ्गसेवनात् स्थैर्यमगात्।

Verse 76

दमनस्थैर्यमगमद्योगेनेव महात्मनः । न दिवा बाधयांचक्रे क्षुत्तृण्निद्रा क्षपा सुताम्

दमनस्थैर्यमगमत् योगेनेव महात्मनः; दिवा क्षुत्तृण्निद्रा न तां बाधयामासुः, क्षपासुताम्।

Verse 77

अतंद्रितमना आसीत्सा तल्लिंग निरीक्षणे । अक्ष्णोर्निमेषा यावंतस्तस्या आसन्दिवानिशम्

अतन्द्रितमना सा तल्लिङ्गं निरन्तरं निरीक्षते स्म। अक्ष्णोर्निमेषा यावन्तः, तेऽपि तस्याः दिवानिशं अल्पमात्रा एवाभवन्, न हि सा तस्मात् व्यावर्तितुमैच्छत्॥

Verse 78

तावत्कालस्तया साध्व्या महान्विघ्नोऽनुमीयते । निमेषांतरितः कालो यो यो व्यथोंगतो मम । लिंगानवेक्षणात्तत्र प्रायश्चित्तं कथं भवेत

तस्मादेव सा साध्वी तावन्मात्रं कालमपि महाविघ्नमिव मन्यते स्म— ‘मम यः यः कालो निमेषान्तरितोऽपि लिङ्गानवेक्षणेन व्यथां गतः, तत्र प्रायश्चित्तं कथं स्यात्?’॥

Verse 79

इति संचितयंत्येव सेवां तत्याज नोंकृतेः । जलाभिलाषिणी सा तु लिंगनामामृतं पिबेत्

इति सञ्चिन्तयन्त्येव सा सेवां न कदाचन त्यजत्, ओङ्कृत्यर्थमपि न। जलाभिलाषिणी तु सा लिङ्गनामामृतमेव पिबेत्॥

Verse 80

नान्य द्दिदृक्षिणी तस्या अक्षिणी श्रुतिगे अपि । विहाय लिंगमोंकारं हृद्विहायः स्थितं सताम्

नान्यद् दिदृक्षिणी तस्याः अक्षिणी, श्रुतिगतेष्वपि नानाशब्देषु। सतां हृद्विहायः स्थितं लिङ्गमोंकारं कथं विहायेत्?॥

Verse 81

तस्याः शब्दग्रहौ नान्य शब्दग्रहणतत्परौ । अतीव निपुणौ जातौ तत्सन्माल्यकरौकरौ

तस्याः शब्दग्रहौ नान्यच्छब्दं गृह्णीतां, शब्दग्रहणतत्परौ एव। करौ च तस्याः अतीव निपुणौ जातौ, तस्मै सन्माल्यनिर्माणकारौ॥

Verse 82

नान्यत्र चरणौ तस्याश्चरतः सुखवांछया । त्यक्त्वोंकाराजिरक्षोणीं क्षुण्णां निर्वाणपद्मया

सा सुखवाञ्छया तस्याश्चरणौ नान्यत्र न्यधात्। ओंकाररेखाङ्कितां भूमिं त्यक्त्वा निर्वाणपद्मेव पादैः क्षुण्णामकरोत्॥

Verse 83

ओंकारं प्रणवं सारं परब्रह्मप्रकाशकम् । शब्दब्रह्मत्रयीरूपं नादबिंदुकलालयम्

ओंकारः प्रणवः सारः परब्रह्मप्रकाशकः। शब्दब्रह्मत्रयीरूपो नादबिन्दुकलालयः॥

Verse 84

सदक्षरं चादिरूपं विश्वरूपं परावरम् । वरं वरेण्यं वरदं शाश्वतं शांतमीश्वरम्

सदक्षरं चादिरूपं विश्वरूपं परावरम्। वरं वरेण्यं वरदं शाश्वतं शान्तमीश्वरम्॥

Verse 85

सर्वलोकैकजनकं सर्वलोकैकरक्षकम् । सर्वलोकैकसंहर्तृ सर्वलोकैकवंदितम्

सर्वलोकैकजनकं सर्वलोकैकरक्षकम्। सर्वलोकैकसंहर्तृ सर्वलोकैकवन्दितम्॥

Verse 86

आद्यंतरहितं नित्यं र्शिवं शंकरमव्ययम् । एकगुणत्रयातीतं भक्तस्वांतकृतास्पदम्

आद्यन्तरहितं नित्यं शिवं शङ्करमव्ययम्। एकं गुणत्रयातीतं भक्तस्वान्तकृतास्पदम्॥

Verse 87

निरुपाधिं निराकारं निर्विकारं निरंजनम् । निर्मलं निरहंकारं निष्प्रपंचं निजोदयम्

निरुपाधिं निराकारं निर्विकारं निरञ्जनम् । निर्मलं निरहंकारं निष्प्रपञ्चं निजोदयम् ॥

Verse 88

स्वात्माराममनंतं च सर्वगं सर्वदर्शिनम् । सर्वदं सर्वभोक्तारं सर्वं सर्वसुखास्पदम्

स्वात्माराममनन्तं च सर्वगं सर्वदर्शिनम् । सर्वदं सर्वभोक्तारं सर्वं सर्वसुखास्पदम् ॥

Verse 89

वागिंद्रियं तदीयं च प्रोच्चरत्तदहर्निशम् । नामांतरं न गृह्णाति क्वचिदन्यस्यकस्यचित्

वागिन्द्रियं तदीयं च प्रोच्चरत्तदहर्निशम् । नामान्तरं न गृह्णाति क्वचिदन्यस्यकस्यचित् ॥

Verse 90

एतन्नामाक्षररसं रसयंती दिवानिशम् । रसना नैव जानाति तस्या अन्यद्रसांतरम्

एतन्नामाक्षररसं रसयन्ती दिवानिशम् । रसना नैव जानाति तस्या अन्यद्रसान्तरेम् ॥

Verse 91

संमार्जनं रंगमालाः प्रासादं परितः सदा । विदध्यान्माधवी तत्र तथार्चा पात्रशोधनम्

संमार्जनं रङ्गमालाः प्रासादं परितः सदा । विदध्यान्माधवी तत्र तथार्चा पात्रशोधनम् ॥

Verse 92

तत्र पाशुपता ये वै प्रणवेशार्चने रताः । तांश्च शुश्रूषयेन्नित्यं पितृबुद्ध्याति भक्तितः

तत्र ये पाशुपता भक्ताः प्रणवेशार्चने रताः । तान् पितृबुद्ध्या परां भक्तिं कृत्वा नित्यं शुश्रूषयेत् ॥

Verse 93

वैशाखस्य चतुर्दश्यामेकदा सा तु माधवी । रात्रौ जागरणं कृत्वा दिवोपवसान्विता

वैशाखस्य चतुर्दश्यामेकदा सा तु माधवी । दिवोपवाससंयुक्ता रात्रौ जागरणं चकार ॥

Verse 94

यात्रामिलितभक्तेषु प्रातर्यातेषु सर्वतः । संमार्जनादिकं कृत्वा लिंगमभ्यर्च्य हर्षतः

यात्रासमागता भक्ताः प्रातः सर्वत्र निर्गताः । सा संमार्जनमादीनि कृत्वा लिङ्गमपूजयत् ॥

Verse 95

गायंती मधुरं गीतं नृत्यंती निजलीलया । ध्यायंती लिंगमोंकारं तत्र लिंगे लयं ययौ

मधुरं गीतमालप्य नृत्यं कृत्वा स्वलीलया । ओंकारलिङ्गं ध्यात्वा सा तस्मिन् लिङ्गे लयं ययौ ॥

Verse 96

अनेनैव शरीरेण पार्थिवेन महामतिः । अस्मदाचार्यमुख्यानां पश्यतां च तपस्विनाम्

अनेनैव शरीरेण पार्थिवेन महामतिः । अस्मदाचार्यवराणां तपस्विनां च पश्यताम् ॥

Verse 97

प्रादुर्बभूव यल्लिंगाज्ज्योतिर्जटिलितांबरम् । तत्र ज्योतिषि सा बाला ज्योतिर्मय्यपि साप्यभूत्

तस्माल्लिङ्गात् प्रादुर्बभूव ज्योतिः, यस्य जटिलिताम्बरं प्रकाशमयम्। तस्मिन् ज्योतिषि सा बाला अपि ज्योतिर्मयी बभूव॥

Verse 98

राधशुक्लचतुर्दश्यामद्यापि क्षेत्रवासिनः । तत्र यात्रां प्रकुर्वंति महोत्सवपुरःसराः

राधमासस्य शुक्लचतुर्दश्यामद्यापि क्षेत्रवासिनः। तत्र महोत्सवपुरःसराः यात्रां प्रकुर्वन्ति भक्तितः॥

Verse 99

तत्र जागरणं कृत्वा चतुर्दश्यामुपोषिताः । प्राप्नुवंति परं ज्ञानं यत्रकुत्रापि वै मृताः

तत्र जागरणं कृत्वा चतुर्दश्यामुपोषिताः। प्राप्नुवन्ति परं ज्ञानं यत्रकुत्रापि वै मृताः॥

Verse 100

ब्रह्मांडोदर मध्ये तु यानि तीर्थानि सर्वतः । तानि वैशाखभूतायामायांत्योंकृति दर्शने

ब्रह्माण्डोदरमध्ये तु यानि तीर्थानि सर्वतः। तानि वैशाखभूतायामायान्त्यॊङ्कृतिदर्शने॥

Verse 110

सर्वाण्यायतनान्याशु साब्धीनि स गिरीण्यपि । स नदीनि स तीर्थानि स द्वीपानि ययुस्ततः

सर्वाण्यायतनान्याशु साब्धीनि स गिरीण्यपि। स नदीनि स तीर्थानि स द्वीपानि ययुस्ततः॥

Verse 120

ये निंदंति महादेवं क्षेत्रं निंदंति येऽधियः । पुराणं ये च निंदंति ते संभाष्या न कुत्रचित्

ये महादेवं निन्दन्ति, ये च क्षेत्रं (काशीं) निन्दन्त्यधियः, ये च पुराणं निन्दन्ति—तेषां सह कुतोऽपि न संभाषणीयम्।

Verse 121

ओंकारसदृशं लिंगं न क्वचिज्जगतीतले । इति गौर्यै समाख्यातं देवदेवेन निश्चितम्

जगतीतले क्वचिदपि ओंकारसदृशं लिङ्गं नास्ति; इति देवदेवेन गौर्यै निश्चयेन समाख्यातम्।

Verse 122

इममध्यायमाकर्ण्य नरस्तद्गतमानसः । विमुक्तः सर्वपापेभ्यः शिवलोकमवाप्नुयात्

इममध्यायमाकर्ण्य तद्गतमानसो नरः सर्वपापेभ्यो विमुक्तः शिवलोकमवाप्नुयात्।

Verse 853

रक्षः काष्ठां शंकुकर्णो दृमिचंडो मरुद्दिशम् । इत्थं क्षेत्रं सदा पांति गणा एतेऽति भास्वराः

रक्षःकाष्ठां शंकुकर्णो रक्षति, मरुद्दिशं दृमिचण्डः; एवं एतेऽतिभास्वरा गणा क्षेत्रं सदा पान्ति।