Adhyaya 8

Verse 1

अगस्त्य उवाच । किं चकार हरः स्कंद मंदराद्रिगतस्तदा । विलंबमालंबयति तस्मिन्नपि गजानने

अगस्त्य उवाच— हे स्कन्द, तदा मन्दराद्रिं गतः हरः किं चकार? तस्मिन्नपि गजानने विलम्बमालम्बयति सति।

Verse 2

स्कंद उवाच । शृण्वगस्त्य कथां पुण्यां कथ्यमानां मयाधुना । वाराणस्येकविषयामशेषाघौघनाशिनीम्

स्कन्द उवाच— शृणु अगस्त्य, मया इदानीं कथ्यमानां पुण्यां कथां; वाराणसी-एकविषयाम्, अशेषाघौघनाशिनीम्।

Verse 3

करींद्रवदने तत्र क्षेत्रवर्येऽविमुक्तके । विलंबभाजित्र्यक्षेण प्रैक्षिक्षिप्रमधोक्षजः

तत्राविमुक्तके क्षेत्रवर्ये करीन्द्रवदने विलम्बभाजि सति, अधोक्षजः शीघ्रं त्र्यक्षं महेश्वरं प्रति प्रैक्षत।

Verse 4

प्रोक्तोथ बहुशश्चेति बहुमानपुरःसरम् । तथा त्वमपि माकार्षीर्यथा प्राक्प्रस्थितैः कृतम्

बहुशः प्रोक्तमेवेत्युक्त्वा बहुमानपुरःसरम्। तथा त्वमपि मा कार्षीः, यथा प्राक्प्रस्थितैः कृतम्॥

Verse 5

श्रीविष्णुरुवाच । उद्यमः प्राणिभिः कार्यो यथाबुद्धि बलाबलम् । परं फलंति कर्माणि त्वदधीनानि शंकर

श्रीविष्णुरुवाच—उद्यमः प्राणिभिः कार्यो यथाबुद्धि बलाबलम्। परं फलन्ति कर्माणि त्वदधीनानि शंकर॥

Verse 6

अचेतनानि कर्माणि स्वतंत्राः प्राणिनोपि न । त्वं च तत्कर्मणां साक्षी त्वं च प्राणिप्रवर्तकः

अचेतनानि कर्माणि, स्वतंत्राः प्राणिनोऽपि न। त्वं च तत्कर्मणां साक्षी, त्वं च प्राणिप्रवर्तकः॥

Verse 7

किंतु त्वत्पादभक्तानां तादृशी जायते मतिः । यया त्वमेव कथयेः साध्वनेनत्वनुष्ठितम्

किंतु त्वत्पादभक्तानां तादृशी जायते मतिः। यया त्वमेव कथयेः—साध्वनेनत्वनुष्ठितम्॥

Verse 8

यत्किंचिदिह वै कर्मस्तोकं वाऽस्तोकमेव वा । तत्सिद्ध्यत्येव गिरिश त्वत्पादस्मृत्यनुष्ठितम्

यत्किञ्चिदिह वै कर्म स्तोकं वाऽस्तोकमेव वा । तत्सिद्ध्यत्येव गिरिश त्वत्पादस्मृत्यनुष्ठितम् ॥

Verse 9

सुसिद्धमपि वै कार्यं सुबुद्ध्यापि स्वनुष्ठितम् । अत्वत्पदस्मृतिकृतं विनश्यत्येव तत्क्षणात्

सुसिद्धमपि वै कार्यं सुबुद्ध्यापि स्वनुष्ठितम् । अत्वत्पदस्मृतिकृतं विनश्यत्येव तत्क्षणात् ॥

Verse 10

शंभुना प्रेषितेनाद्य सूद्यमः क्रियते मया । त्वद्भक्तिसंपत्तिमतां संपन्नप्राय एव नः

शंभुना प्रेषितेनाद्य सूद्यमः क्रियते मया । त्वद्भक्तिसंपत्तिमतां संपन्नप्राय एव नः ॥

Verse 11

अतीव यदसाध्यं स्यात्स्वबुद्धिबलपौरुषैः । तत्कार्यं हि सुसिद्धं स्यात्त्वदनुध्यानतः शिव

अतीव यदसाध्यं स्यात्स्वबुद्धिबलपौरुषैः । तत्कार्यं हि सुसिद्धं स्यात्त्वदनुध्यानतः शिव ॥

Verse 12

यांति प्रदक्षिणीकृत्य ये भवंतं भवं विभो । भवंति तेषां कार्याणि पुरोभूतानि ते भयात्

यान्ति प्रदक्षिणीकृत्य ये भवन्तं भवं विभो । भवन्ति तेषां कार्याणि पुरोभूतानि ते भयात् ॥

Verse 13

जातं विद्धि महादेव कार्यमेतत्सुनिश्चितम् । काशीप्रावेशिकश्चिंत्य शुभलग्नोदयः परम्

जातं विद्धि महादेव, कार्यमेतत् सुसुनिश्चितम्। काशीप्रवेशिकं चिन्त्यं, शुभलग्नोदयः परम्॥

Verse 14

अथवा काशिसंप्राप्तौ न चिंत्यं हि शुभाशुभम् । तदैव हि शुभः कालो यदैवाप्येत काशिका

अथवा काशिसंप्राप्तौ न चिन्त्यं हि शुभाशुभम्। तदैव हि शुभः कालो यदैवाप्येत काशिका॥

Verse 15

शंभुं प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्य च पुनःपुनः । प्रतस्थेऽथ सलक्ष्मीको मंदराद्गरुडध्वजः

शम्भुं प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्य च पुनःपुनः। प्रतस्थेऽथ सलक्ष्मीको मन्दराद् गरुडध्वजः॥

Verse 16

दृशोरतिथितां नीत्वा विष्णुर्वाराणसीं ततः । पुंडरीकाक्ष इत्याख्यां सफलीकृतवान्मुदा

दृशोरतिथितां नीत्वा विष्णुर्वाराणसीं ततः। पुण्डरीकाक्ष इत्याख्यां सफलीकृतवान् मुदा॥

Verse 17

गंगावरणयोर्विष्णुः संभेदे स्वच्छमानसः । प्रक्षाल्य पाणिचरणं सचैलः स्नातवानथ

गङ्गावरणयोर्विष्णुः सम्भेदे स्वच्छमानसः। प्रक्षाल्य पाणिचरणं सचैलः स्नातवानथ॥

Verse 18

तदाप्रभृति तत्तीर्थं पादोदकमितीरितम् । पादौ यदादौ शुभदौ क्षालितौ पीतवाससा

तदाप्रभृति तत्तीर्थं “पादोदक”मिति विख्यातं बभूव; यतः प्रारम्भ एव पीतवाससा विष्णुना शुभौ पादौ तत्र प्रक्षालितौ।

Verse 19

तत्र पादोदके तीर्थे ये स्नास्यंतीह मानवाः । तेषां विनश्यति क्षिप्रं पापं सप्तभवार्जितम्

तत्र पादोदके तीर्थे ये मानवाः स्नास्यन्तीह, तेषां सप्तभवार्जितं पापं क्षिप्रमेव विनश्यति।

Verse 20

तत्र श्राद्धं नरः कृत्वा दत्त्वा चैव तिलोदकम् । सप्तसप्त तथा सप्त स्ववंश्यांस्तारयिष्यति

तत्र श्राद्धं नरः कृत्वा तिलोदकं च दत्त्वा, स्ववंश्यान् सप्तसप्त तथा सप्त तारयिष्यति।

Verse 21

गयायां यादृशी तृप्तिर्लभ्यते प्रपितामहैः । तीर्थे पादोदके काश्यां तादृशी लभ्यते ध्रुवम्

गयायां यादृशी तृप्तिः प्रपितामहैर्लभ्यते, काश्यां पादोदके तीर्थे तादृशी तृप्तिर्ध्रुवं लभ्यते।

Verse 22

कृतपादोदक स्नानं पीतपादोदकोदकम् । दत्तपादोदपानीयं नरं न निरयः स्पृशेत्

यः पादोदके स्नात्वा पीतपादोदकोदकः, पादोदपानीयं च दत्तवान्—तं नरं निरयो न स्पृशेत्।

Verse 23

विष्णुपादोदके तीर्थे प्राश्य पादोदकं सकृत् । जातुचिज्जननीस्तन्यं न पिबेदिति निश्चितम्

विष्णुपादोदकतीर्थे सकृदेव पादोदकं प्राश्य, पुनर्जातुचिदपि जननीस्तन्यं न पिबेदिति निश्चयः।

Verse 24

सचक्र शालग्रामस्य शंखेन स्नापितस्य च । अद्भिः पादोदकस्यांबु पिबन्नमृततां व्रजेत्

सचक्रशालग्रामस्य शंखेन स्नापितस्य च यदद्भिः पादोदकस्याम्बु पिबन्, स अमृतत्वं व्रजेत्।

Verse 25

विष्णुपादोदके तीर्थे विष्णुपादोदकं पिबेत् । यदि तत्सुधया किं नु बहुकालीनयातया

विष्णुपादोदकतीर्थे विष्णुपादोदकं पिबेत्; यदि तदेव सुधा, बहुकालीनयातया किम्?

Verse 26

काश्यां पादोदके तीर्थे यैः कृता नोदकक्रियाः । जन्मैव विफलं तेषां जलबुद्बुद सश्रियाम्

काश्यां पादोदकतीर्थे यैर्नोदकक्रियाः कृताः, तेषां जन्मैव विफलं—जलबुद्बुदसदृशश्रियाम्।

Verse 27

कृतनित्यक्रियो विष्णुः सलक्ष्मीकः सकाश्यपिः । उपसंहृत्य तां मूर्तिं त्रैलोक्यव्यापिनीं तथा

कृतनित्यक्रियो विष्णुः सलक्ष्मीकः सकाश्यपिः, त्रैलोक्यव्यापिनीं तां मूर्तिमुपसंहृत्य तदा।

Verse 28

विधाय दार्षदीं मूर्तिं स्वहस्तेनादिकेशवः । स्वयं संपूजयामास सर्वसिद्धिसमृद्धिदाम्

स्वहस्तेन दार्षदीं मूर्तिं विधाय आदिकेशवः । तामेव स्वयं संपूजयामास सर्वसिद्धिसमृद्धिदाम् ॥

Verse 29

आदिकेशवनाम्नीं तां श्रीमूर्तिं पारमेश्वरीम् । संपूज्य मर्त्यो वैकुंठं मन्यते स्वगृहांगणम्

आदिकेशवनाम्नीं तां श्रीमूर्तिं पारमेश्वरीम् । संपूज्य मर्त्यो वैकुण्ठं मन्यते स्वगृहाङ्गणम् ॥

Verse 30

श्वेतद्वीप इति ख्यातं तत्स्थानं काशिसीमनि । श्वेतद्वीपे वसंत्येव नरास्तन्मूर्तिसेवकाः

काशिसीमनि तत्स्थानं श्वेतद्वीप इति श्रुतम् । श्वेतद्वीपे वसन्त्येव नरास्तन्मूर्तिसेवकाः ॥

Verse 31

क्षीराब्धिसंज्ञं तत्रान्यत्तीर्थं केशवतोग्रतः । कृतोदकक्रियस्तत्र वसेत्क्षीराब्धिरोधसि

तत्र केशवतोग्रतः क्षीराब्धिसंज्ञं परं तीर्थम् । तत्रोदकक्रियां कृत्वा वसेत्क्षीराब्धिरोधसि ॥

Verse 32

तत्र श्राद्धं नरः कृत्वा गां दत्त्वा च पयस्विनीम् । यथोक्तसर्वाभरणां क्षीरोदे वासयेत्पितॄन्

तत्र श्राद्धं नरः कृत्वा गां दत्त्वा च पयस्विनीम् । यथोक्तसर्वाभरणां क्षीरोदे वासयेत्पितॄन् ॥

Verse 33

एकोत्तरशतं वंश्यान्नवेत्पायस कर्दमम् । क्षीरोदरोधः पुण्यात्मा भक्त्या तत्रैकधेनुदः

क्षीरोदतटे पुण्यात्मा भक्त्या यत्रैकधेनुं ददाति, तस्य वंशे एकोत्तरशतं पितॄन् तर्पयति; पायस-हविर्वत् तृप्तिं जनयति।

Verse 34

बह्वीश्च नैचिकीर्दत्त्वा श्रद्धयात्र सदक्षिणाः । शय्योत्तरांश्च प्रत्येकं पितॄंस्तत्र सुवासयेत्

तत्र श्रद्धया सदक्षिणा बह्वीर्नैचिकीर्दत्त्वा, शय्यादीन् चोत्तरदानैः सह प्रदाय, प्रत्येकं पितॄन् तस्मिन् पुण्यलोके सुवासयेत्।

Verse 35

क्षीरोदाद्दक्षिणे तत्र शंखतीर्थमनुत्तमम् । तत्रापि संतर्प्यपितॄन्विष्णुलोकेमहीयते

क्षीरोदस्य दक्षिणे तत्र शंखतीर्थमनुत्तमम्; तत्रापि पितॄन् संतर्प्य जनो विष्णुलोके महीयते।

Verse 36

तद्याम्यां चक्रतीर्थं च पितॄणामपि दुर्लभम् । तत्रापि विहितश्राद्धो मुच्यते पैतृकादृणात्

तस्य दक्षिणे चक्रतीर्थं पितॄणामपि दुर्लभम्; तत्र विहितं श्राद्धं कृत्वा जनः पैतृकादृणात् मुच्यते।

Verse 37

तत्संन्निधौ गदातीर्थं विष्वगाधिनिबर्हणम् । तारणं च पितॄणां वै कारणं चैनसां क्षये

तत्संनिधौ गदातीर्थं विष्वगाधिनिबर्हणम्; पितॄणां तारणं वै, पापक्षयस्य च कारणम्।

Verse 38

पद्मतीर्थं तदग्रे तु तत्र स्नात्वा नरोत्तमः । पितॄन्संतर्प्य विधिना पद्मयानेव हीयते

तदग्रे पद्मतीर्थं विद्यते। तत्र स्नात्वा नरोत्तमः विधिवत् पितॄन् सन्तर्प्य पद्मयानेनैव इव प्रस्थितो भवति।

Verse 39

तत्रैव च महालक्ष्म्यास्तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । स्वयं यत्र महालक्ष्मीः स्नाता त्रैलोक्यहर्षदा

तत्रैव महालक्ष्म्याः तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्। यत्र स्वयं महालक्ष्मी स्नाता, त्रैलोक्यहर्षदायिनी।

Verse 40

तत्र तीर्थे कृतस्नानो दत्त्वा रत्नानि कांचनम् । पट्टांबराणि विप्रेभ्यो न लक्ष्म्या परिहीयते

तस्मिन् तीर्थे कृतस्नानः रत्नानि काञ्चनं च दत्त्वा, पट्टाम्बराणि विप्रेभ्यः प्रदाय, स लक्ष्म्या कदाचित् न परिहीयते।

Verse 41

यत्रयत्र हि जायेत तत्रतत्र समृद्धिमान् । पितरोपि हि सुश्रीकास्तस्य स्युस्तीर्थगौरवात्

यत्र यत्र हि जायेत तत्र तत्र समृद्धिमान् भवति। तस्य पितरः अपि तीर्थगौरवात् सुश्रीकाः स्युः।

Verse 42

तत्रास्ति हि महालक्ष्म्या मूर्तिस्त्रैलोक्यवंदिता । तां प्रणम्य नरो भक्त्या न रोगी जायते क्वचित्

तत्र महालक्ष्म्याः मूर्तिः त्रैलोक्यवन्दिता अस्ति। तां भक्त्या प्रणम्य नरो न कदाचित् रोगी जायते।

Verse 43

नभस्य बहुलाष्टम्यां कृत्वा जागरणं निशि । समभ्यर्च्य महालक्ष्मीं व्रती व्रतफलं लभेत्

नभस्य बहुलाष्टम्यां निशि जागरणं कृत्वा महालक्ष्मीं समभ्यर्च्य व्रती व्रतस्य सम्यक्फलं लभते।

Verse 44

तार्क्ष्य तीर्थं हि तत्रास्ति तार्क्ष्यकेशवसन्निधौ । तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या संसाराहिं न पश्यति

तत्र तार्क्ष्यकेशवसन्निधौ तार्क्ष्यतीर्थं हि विद्यते। तत्र भक्त्या स्नात्वा नरो संसाराहिं पुनर्न पश्यति।

Verse 45

तदग्रे नारदं तीर्थं महापातकनाशनम् । ब्रह्मविद्योपदेशं च प्राप्तवान्यत्र नारदः

तदग्रे नारदतीर्थं महापातकनाशनम्। यत्र नारदः ब्रह्मविद्योपदेशं प्राप्तवान्।

Verse 46

तत्र स्नातो नरः सम्यग्ब्रह्मविद्यामवाप्नुयात् । केशवात्तेन तत्रोक्तः काश्यां नारदकेशवः

तत्र सम्यक् स्नातो नरः ब्रह्मविद्यामवाप्नुयात्। तेन काश्यां तत्रोक्तः केशवो नारदकेशव इति।

Verse 47

अर्चयित्वा नरो भक्त्या देवं नारदकेशवम् । जनन्या जठरं पीठमध्यास्ते न कदाचन

भक्त्या नारदकेशवं देवं समर्च्य नरो जनन्या जठरे पीठमध्यास्ते न कदाचन।

Verse 48

प्रह्लादतीर्थं तस्याग्रे यत्र प्रह्लादकेशवः । तत्र श्राद्धादिकं कृत्वा विप्णुलोके महीयते

तस्याग्रे प्रह्लादतीर्थं यत्र प्रह्लादकेशवः सन्निहितः। तत्र श्राद्धादिकं कृत्वा नरः विष्णुलोके महीयते॥

Verse 49

आंबरीषमहातीर्थमघघ्नं तस्य सन्निधौ । तत्रौदकीं क्रियां कुर्वन्निष्कालुष्यं लभेन्नरः

तस्य सन्निधौ पापनाशनमघघ्नमाम्बरीषमहातीर्थं विद्यते। तत्रौदकीं क्रियां कुर्वन् नरः निष्कालुष्यं लभते॥

Verse 50

आदित्यकेशवः पूज्य आदिकेशव पूर्वतः । तस्य संदर्शनादेव मुच्यते चोच्चपातकैः

आदिकेशवस्य पूर्वदिशि स्थित आदित्यकेशवः पूज्यः। तस्य संदर्शनमात्रेणापि नरः घोरैः पातकैः प्रमुच्यते॥

Verse 51

दत्तात्रेयेश्वरं तीर्थं तत्रैवादिगदाधरः । पितॄन्संतर्प्य तत्रैव ज्ञानयोगमवाप्नुयात्

तत्र दत्तात्रेयेश्वरतीर्थं विद्यते, तत्रैवादिगदाधरः। तत्र पितॄन् संतर्प्य नरः ज्ञानयोगमवाप्नुयात्॥

Verse 52

भृगुकेशवपूर्वेण तीर्थं वै भार्गवं परम् । तत्र स्नातो नरः प्राज्ञो भवेद्भार्गववत्सुधीः

भृगुकेशवस्य पूर्वे परमं भार्गवतीर्थं विद्यते। तत्र स्नातः प्राज्ञो नरः भार्गववत् सुसुधीर्भवेत्॥

Verse 53

तत्र वामनतीर्थं च प्राच्यां वामनकेशवात् । पूजयित्वा च तं विष्णुं वसेद्वामनसन्निधौ

तत्र प्राच्यां वामनकेशवात् वामनतीर्थं विद्यते। तं विष्णुं सम्यक् पूजयित्वा वामनसन्निधौ भक्त्या वसेत्॥

Verse 54

नरनारायणं तीर्थं नरनारायणात्पुरः । तत्र तीर्थे कृतस्नानो नरो नारायणो भवेत्

नरनारायणात् पुरो नरनारायणतीर्थं विद्यते। तत्र तीर्थे कृतस्नानो नरो नारायणतुल्यो भवेत्॥

Verse 55

यज्ञवाराह तीर्थं च तदग्रे पापनाशनम् । प्रतिमज्जनतस्तत्र राजसूय क्रतोः फलम्

तदग्रे पापनाशनं यज्ञवाराहतीर्थं च विद्यते। तत्र प्रतिमज्जनतः राजसूयक्रतोः फलं लभेत्॥

Verse 56

विदारनारसिंहाख्यं तत्र तीर्थं सुनिर्मलम् । स्नातो विदारयेत्तत्र पापं जन्मशतार्जितम्

तत्र विदारनारसिंहाख्यं सुनिर्मलं तीर्थं विद्यते। तत्र स्नातः जन्मशतार्जितं पापं विदारयेत्॥

Verse 57

गोपिगोविंद तीर्थं च गोपिगोविंदपूर्वतः । स्नात्वा तत्र समभ्यर्च्य विष्णुं विष्णुप्रियो भवेत्

गोपिगोविंदपूर्वतः गोपिगोविंदतीर्थं च विद्यते। तत्र स्नात्वा समभ्यर्च्य विष्णुं विष्णुप्रियो भवेत्॥

Verse 58

तीर्थं लक्ष्मीनृसिंहाख्यं गोपिगोविंद दक्षिणे । न लक्ष्म्या त्यज्यते क्वापि तत्तीर्थं परिमज्जनात्

गोपिगोविन्दस्य दक्षिणे लक्ष्मीनृसिंहाख्यं तीर्थं विद्यते। तस्मिन् तीर्थे परिमज्जनात् लक्ष्मीः कदाचिदपि कुत्रापि न त्यजति।

Verse 59

तदग्रे शेषतीर्थं च शेषमाधवसन्निधौ । तर्पितानां पितॄणां च यत्र तृप्तिर्न शिष्यते

तस्याग्रे शेषमाधवसन्निधौ शेषतीर्थं च विद्यते। यत्र पितॄणां तर्पणं कृत्वा तेषां तृप्तिर्न कदाचिदपि क्षीयते।

Verse 60

शंखमाधवतीर्थं च तदवाच्यां सुनिर्मलम् । कृतोदको नरस्तत्र भवेत्पापोपि निर्मलः

तदवाच्यां सुनिर्मलं शङ्खमाधवतीर्थं च विद्यते। तत्र कृतोदको नरः पापवानपि सन् निर्मलो भवति।

Verse 61

तदग्रे च हयग्रीवं तीर्थं परमपावनम् । तत्र स्नात्वा हयग्रीवं केशवं परिपूज्य च

तदग्रे परमपावनं हयग्रीवतीर्थं विद्यते। तत्र स्नात्वा हयग्रीवरूपं केशवं सम्यक् परिपूजयेत्।

Verse 62

पिंडं च तत्र निर्वाप्य हयग्रीवस्य सन्निधौ । हायग्रीवीं श्रियं प्राप्य समुच्येत सपूर्वजः

तत्र हयग्रीवसन्निधौ पिण्डं निर्वाप्य, हयग्रीवप्रदत्तां श्रियं प्राप्य, सपूर्वजः समुच्येत।

Verse 63

स्कंद उवाच । प्रसंगतो मयैतानि तीर्थानि कथितानि ते । भूमौ तिलांतरायां यत्तत्र तीर्थान्यनेशः

स्कन्द उवाच—प्रसङ्गतः मयैतानि तीर्थानि ते कथितानि। भूमौ तिलान्तरायां यत्र, तत्र तीर्थानि अनन्तानि सन्ति, हे प्रभो।

Verse 64

पातालं गमितः पूर्वं हरिणा विक्रमैस्त्रिभिः । वृत्तवानपि वै वृत्रः सुत्राम्णा विनिसूदितः

पूर्वं हरिणा त्रिविक्रमैः पातालं प्राप्तम्। वृत्रोऽपि महाबलः सुत्राम्णा (इन्द्रेण) विनिसूदितः।

Verse 65

उद्दिष्टानां तु तीर्थानामेतेषां कलशोद्भव । नाममात्रमपि श्रुत्वा निष्पापो जायते नरः । इदानीं प्रस्तुतं विप्र शृणु वक्ष्यामि तेग्रतः । वैकुंठनाथो यच्चक्रे शंखचक्रगदाधरः

हे कलशोद्भव, एतेषां निर्दिष्टतीर्थानां नाममात्रमपि श्रुत्वा नरः निष्पापो जायते। इदानीं प्रस्तुतं, हे विप्र, शृणु—वक्ष्यामि ते अग्रतः यत् वैकुण्ठनाथः शङ्खचक्रगदाधरः कृतवान्।

Verse 66

तस्यां मूर्तौ समावेश्य कैशव्यामथ केशवः । शंभोः कार्ये कृतमना अंशांशांशेन निर्गतः

तस्यां कैशव्यां मूर्तौ समावेश्य केशवः। शम्भोः कार्ये कृतमना अंशांशांशेन निर्गतः।

Verse 67

अगस्त्य उवाच । अंशांशांशेन निश्चक्रे कुतो भोश्चक्रपाणिना । क्व निर्गतं च हरिणा प्राप्य काशीं षडानन

अगस्त्य उवाच—हे षडानन, चक्रपाणिना अंशांशांशेन कुतो निश्चक्रे? काशीं प्राप्य हरिणा च क्व निर्गतम्?

Verse 68

स्कंद उवाच । सामस्त्येन यदर्थं न निर्गतं विष्णुना मुने । ब्रुवे तत्कारणमिति क्षणमात्रं निशामय

स्कन्द उवाच— मुने, विष्णुना सामस्त्येन यदर्थं न निर्गतम्, तस्य कारणं ब्रवीमि; क्षणमात्रं निशामय।

Verse 69

संप्राप्य पुण्यसंभारैः प्राज्ञो वाराणसीं पुरीम् । न त्यजेत्सर्वभावेन महालाभैरपीरितः

पुण्यसंभारैः संप्राप्य वाराणसीं पुरीं प्राज्ञः; महालाभैरपि ईरितः सन्, सर्वभावेन तां न त्यजेत्।

Verse 70

अतः प्रतिकृतिः स्वीया तत्र काश्यां मुरारिणा । प्रतितस्थे कलशजस्तोकांशेन च निर्गतम्

अतः काश्यां मुरारिणा स्वीयाऽऽकृतिः प्रतिकृतिः प्रतितस्थे; कलशजस्तु स्तोकांशेन च निर्गतम्।

Verse 71

किंचित्काश्या उदीच्यां च गत्वा देवेन चक्रिणा । स्वस्थित्यै कल्पितं स्थानं धर्मक्षेत्रमितीरितम्

किंचित् काश्या उदीच्यां गत्वा चक्रिणा देवेन; स्वस्थित्यै कल्पितं स्थानं धर्मक्षेत्रमिति कीर्तितम्।

Verse 72

ततस्तु सौगतं रूपं शिश्राय श्रीपतिः स्वयम् । अतीव सुंदरतरं त्रैलोक्यस्यापिमोहनम्

ततः श्रीपतिः स्वयम् सौगतं रूपं शिश्राय; अतीव सुन्दरतरं त्रैलोक्यस्यापि मोहनम्।

Verse 73

श्रीः परिव्राजिका जाता नितरां सुभगाकृतिः । यामालोक्य जगत्सर्वं चित्रन्यस्तमिवास्थितम्

श्रीः परिव्राजिका जाता नितरां सुभगाकृतिः। तामालोक्य जगत्सर्वं चित्रन्यस्तमिवास्थितम्॥

Verse 74

विश्वयोनिं जगद्धात्रीं न्यस्तहस्ताग्रपुस्तकाम् । गरुत्मानपि तच्छिष्यो जातो लोकोत्तराकृतिः

विश्वयोनिं जगद्धात्रीं न्यस्तहस्ताग्रपुस्तकाम्। गरुत्मानपि तच्छिष्यो जातो लोकोत्तराकृतिः॥

Verse 75

अत्यद्भुत महाप्राज्ञो निःस्पृहः सर्ववस्तुषु । गुरुशुश्रूषणपरो न्यस्तहस्ताग्रपुस्तकः

अत्यद्भुतो महाप्राज्ञो निःस्पृहः सर्ववस्तुषु। गुरुशुश्रूषणपरो न्यस्तहस्ताग्रपुस्तकः॥

Verse 76

अपृच्छत्परमं धर्मं संसारविनिमोचकम् । आचार्यवर्यं सौम्यास्यं प्रसन्नात्मानमुत्तमम्

अपृच्छत्परमं धर्मं संसारविनिमोचकम्। आचार्यवर्यं सौम्यास्यं प्रसन्नात्मानमुत्तमम्॥

Verse 77

धर्मार्थशास्त्रकुशलं ज्ञानविज्ञानशालिनम् । सुस्वरं सुपदव्यक्ति सुस्निग्धमृदुभाषिणम्

धर्मार्थशास्त्रकुशलं ज्ञानविज्ञानशालिनम्। सुस्वरं सुपदव्यक्ति सुस्निग्धमृदुभाषिणम्॥

Verse 78

स्तंभनोच्चाटनाकृष्टि वशीकर्मादिकोविदम् । व्याख्यानसमयाकृष्ट पक्षिरोमांचकारिणम्

स्तम्भनोच्चाटनाकृष्टिवशीकर्मादिषु कोविदं, व्याख्यानकाले समाकृष्टं पक्षिणामपि रोमाञ्चकारिणम्।

Verse 79

पीततद्गीतपीयूष मृगपूगैरुपासितम् । महामोदभराक्रांत वातचांचल्यहारिणम्

पीततद्गीतपीयूषैर्मृगपूगैरुपासितं, महामोदभराक्रान्तं वातचाञ्चल्यहारिणम्।

Verse 80

वृक्षैरपि पतत्पुष्पच्छलैःकृतसमर्चनम् । ततःप्रोवाच पुण्यात्मा पुण्यकीर्तिः स सौगतः

वृक्षैरपि पतत्पुष्पच्छलेन कृतसमर्चनम्; ततः पुण्यात्मा पुण्यकीर्तिः स सौगतः प्रोवाच।

Verse 81

शिष्यं विनयकीर्तिं तं महाविनयभूषणम्

शिष्यं विनयकीर्तिं तं महाविनयभूषणम्।

Verse 82

रत्नाकरे रत्नसंख्या संख्याविद्भिरपीष्यते । लिंगप्रतिष्ठा पुण्यस्य न तु संख्येति लिख्यते

रत्नाकरे रत्नसंख्या संख्याविद्भिरपीष्यते; लिङ्गप्रतिष्ठापुण्यस्य न तु संख्या लिख्यते।

Verse 83

अनादिसिद्धः संसारः कर्तृकर्मविवर्जितः । स्वयं प्रादुर्भवेदेष स्वयमेव विलीयते

अनादिसिद्धः संसारः कर्तृकर्मविवर्जितः। स्वयमेवायं प्रादुर्भवति स्वयमेव च विलीयते॥

Verse 84

ब्रह्मादिस्तंबपर्यंतं यावद्देहनिबंधनम् । आत्मैवैकेश्वरस्तत्र न द्वितीयस्तदीशिता

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं यावद्देहनिबन्धनम्। आत्मैवैकेश्वरस्तत्र न द्वितीयस्तदीशिता॥

Verse 85

यद्ब्रह्मविष्णुरुद्राद्यास्तथाख्या देहिनामिमाः । आख्या यथास्मदादीनां पुण्यकीर्त्यादिरुच्यते

यद्ब्रह्मविष्णुरुद्राद्यास्तथाख्या देहिनामिमाः। आख्या यथास्मदादीनां पुण्यकीर्त्यादिरुच्यते॥

Verse 86

देहो यथा स्मदादीनां स्वकालेन विलीयते । ब्रह्मादि मशकांतानां स्वकालाल्लीयते तथा

देहो यथा स्मदादीनां स्वकालेन विलीयते। ब्रह्मादिमशकान्तानां स्वकालाल्लीयते तथा॥

Verse 87

विचार्यमाणे देहेस्मिन्नकिंचिदधिकं क्वचित् । आहारो मैथुनं निद्रा भयं सर्वत्र यत्समम्

विचार्यमाणे देहेऽस्मिन्नकिञ्चिदधिकं क्वचित्। आहारो मैथुनं निद्रा भयं सर्वत्र यत्समम्॥

Verse 88

निजाहारपरीमाणं प्राप्य सर्वोपि देहभृत् । सदृशीमेव संतृप्तिं प्राप्नुयान्नाधिकेतराम्

निजाहारपरिमाणं प्राप्य सर्वेऽपि देहभृतः । तदनुरूपामेव संतृप्तिं प्राप्नुयुर्नाधिकां क्वचित् ॥

Verse 89

यथा वितृषिताः स्याम पीत्वा पेयं मुदा वयम् । तृषितास्तु तथान्येपि न विशेषोल्पकोधिकः

यथा वयं मुदा पेयं पीत्वा वितृषिता भवेम । तथा तृषितका अन्ये न विशेषोऽल्पकोऽधिकः ॥

Verse 90

संतु नार्यः सहस्राणि रूपलावण्यभूमयः । परं निधुवने काले ह्येकैवेहोपयुज्यते

सन्तु नार्यः सहस्राणि रूपलावण्यभूषिताः । परं निधुवने काले ह्येकैवेहोपयुज्यते ॥

Verse 91

अश्वाः परः शताः संतु संत्वनेकेप्यनेकषाः । अधिरोहे तथाप्येको न द्वितीयस्तथात्मनः

अश्वाः परः शताः सन्तु सन्त्वनेकेऽप्यनेकधा । अधिरोहे तथाप्येको न द्वितीयस्तथात्मनः ॥

Verse 92

पर्यंकशायिनां स्वापे सुखं यदुपपद्यते । तदेव सौख्यं निद्रायामिह भूशायिनामपि

पर्यङ्कशायिनां स्वापे सुखं यदुपपद्यते । तदेव सौख्यं निद्रायामिह भूशायिनामपि ॥

Verse 93

यथैव मरणाद्भीतिरस्मदादि वपुष्मताम् । ब्रह्मादिकीटकांतानां तथा मरणतो भयम्

यथैव अस्मदादिवपुष्मतां मरणाद्भीतिः, तथैव ब्रह्मादिकीटकान्तानां सर्वेषां मरणतो भयम् अस्ति।

Verse 94

सर्वेतनुभृतस्तुल्या यदि बुद्ध्या विचार्यते । इदं निश्चित्य केनापि नो हिंस्यः कोपि कुत्रचित्

यदि बुद्ध्या विचार्यते तर्हि सर्वे तनुभृतः तुल्याः। इदं निश्चित्य केनापि कुत्रचित् कस्यापि हिंसा न कर्तव्या।

Verse 95

धर्मो जीवदया तुल्यो न क्वापि जगतीतले । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्या जीवदया नृभिः

जगतीतले जीवदयासमः धर्मो न क्वापि। तस्मात् नृभिः सर्वप्रयत्नेन जीवदया कार्या।

Verse 96

एकस्मिन्रक्षिते जीवे त्रैलोक्यं रक्षितं भवेत् । घातिते घातितं तद्वत्तस्माद्रक्षेन्न घातयेत्

एकस्मिन् जीवे रक्षिते त्रैलोक्यं रक्षितं भवेत्; घातिते तद्वत् त्रैलोक्यं घातितं भवेत्। तस्मात् रक्षेत्, न घातयेत्।

Verse 97

अहिंसा परमो धर्म इहोक्तः पूर्वसूरिभिः । तस्मान्न हिंसा कर्तव्या नरैर्नरकभीरुभिः

अहिंसा परमो धर्मः इति पूर्वसूरिभिः इह उक्तम्। तस्मात् नरकभीरुभिः नरैः हिंसा कदापि न कर्तव्या।

Verse 98

न हिंसा सदृशं पापं त्रैलोक्ये सचराचरे । हिंसको नरकं गच्छेत्स्वर्गं गच्छेदहिंसकः

त्रैलोक्ये सचराचरे हिंसासदृशं पापं नास्ति। हिंसकः नरकं याति, अहिंसकः स्वर्गं गच्छति॥

Verse 99

संति दानान्यनेकानि किं तैस्तुच्छ फलप्रदैः । अभीति दानसदृशं परमेकमपीह न

दानान्यनेकानि सन्ति, तुच्छफलप्रदानि तैः किं? इह अभयदानसदृशं परमं दानं एकमपि न॥

Verse 100

इह चत्वारि दानानि प्रोक्तानि परमर्षिभिः । विचार्य नानाशास्त्राणि शर्मणेत्र परत्र च

इह परमर्षिभिः नानाशास्त्रविचार्य, इह परत्र च शर्मणि चत्वारि दानानि प्रोक्तानि॥

Verse 110

वृक्षांश्छित्त्वा पशून्हत्वा कृत्वा रुधिरकर्दमम । दग्ध्वा वह्नौ तिलाज्यादि चित्रं स्वर्गोऽभिलप्यते

वृक्षान् छित्त्वा पशून् हत्वा रुधिरकर्दमं कृत्वा, वह्नौ तिलाज्यादि दग्ध्वा—चित्रं स्वर्गोऽभिलप्यते॥

Verse 120

मुधा जातिविकल्पोयं लोकेषु परिकल्प्यते । मानुष्ये सति सामान्ये कोधमः कोथ चोत्तमः

मुधा जातिविकल्पोऽयं लोकेषु परिकल्प्यते। मानुष्ये सति सामान्ये कोऽधमः कोऽत्र चोत्तमः॥

Verse 130

वंध्यानां चापि वंध्यात्वं सा परिव्राजिकाहरत् । तैस्तैश्च कार्मणोपायैरसौ भाग्यवतीः स्त्रियः

सा परिव्राजिकाऽपि वन्ध्यानां वन्ध्यात्वमपाहरत्; तैस्तैः कार्मणोपायैः स्त्रीर्भाग्यवतीरिव व्यधात्।

Verse 140

विलोक्य तं समायातं दूरादुत्कंठितो नृपः । मेने भवेद्गुरुरयं युक्तो मदुपदेशने

दूरादागच्छन्तं तं विलोक्य नृपोऽत्यूत्कण्ठितः; ‘अयं गुरुः स्यात्, मदुपदेशने युक्तः’ इति मेने।

Verse 150

अधुना गुरुरेधित्वं मम भाग्योदयागतः । राज्यं तु प्रकरोम्येवं न्यक्कृतांतकसाध्वसम्

अधुना मम भाग्योदयेन गुरुमहिमा जीवनं प्राप्तः; एवं राज्यं करिष्यामि, यमभयं न्यक्कृत्य।

Verse 160

विरिंचिं सारथिं कृत्वा कृत्वा विष्णुं च पत्त्रिणम् । रथचक्रे पुष्पवंतौ प्रतोदं प्रणवात्मकम्

विरिञ्चिं सारथिं कृत्वा विष्णुं च पत्त्रिणं कृत्वा; पुष्पवन्तौ रथचक्रौ, प्रतोदः प्रणवात्मकः।

Verse 170

इदानीं दिश मे तात कर्मनिर्मूलनक्षमम् । उपायं त्वमुपायज्ञ येन निर्वृतिमाप्नुयाम्

इदानीं दिश मे तात कर्मनिर्मूलनक्षमम् उपायम्; त्वं उपायज्ञो येनाहं निर्वृतिं मोक्षमाप्नुयाम्।

Verse 180

संख्यास्ति यावती देहे देहिनो रोमसंभवा । तावतोप्यपराधा वै यांति लिंग प्रतिष्ठया

यावन्ति देहिनो देहे रोमाणि रोमसंभवानि, तावन्त एवापराधाः शिवलिङ्गप्रतिष्ठया नश्यन्ति।

Verse 190

अहो उदर्क एतस्य न कैश्चित्प्रतिपद्यते । अस्माकमपि यद्दूरमदवीयस्तदस्य यत्

अहो, एतस्योदरकं परिणामं न कश्चित् सम्यक् प्रतिपद्यते; अस्माकमपि यद्दूरं, तदस्यातिदूरतरमेव।

Verse 200

विलोक्य काशीं परितो मायाद्विजवपुर्हरिः । भूयोभूयो विचार्यापि किमत्रातीव पावनम्

मायया द्विजवपुः कृत्वा हरिः काशीं परितो विलोक्य, भूयो भूयो विचार्य, ‘किमत्रात्यन्तं पावनम्’ इति मेने।

Verse 210

अभिषिच्य महाबुद्धिः पौराञ्जानपदानपि । प्रसादीकृत्य पुण्यात्मा पुनः काशीमगान्नृपः

महाबुद्धिर्नृपः अभिषेकं कृत्वा पौराञ्जानपदानपि प्रसादीकृत्य, पुण्यात्मा पुनः काशीमगात्।

Verse 220

दिव्यैर्दुकूलनेपथ्यैरलंचक्रे मुदान्वितैः । त्रिनेत्रीकृतसद्भाल श्यामीकृतशिरोधरम्

दिव्यैर्दुकूलनेपथ्यैर् मुदान्वितैः तमलञ्चक्रे; सद्भालं त्रिनेत्रीचिह्नेन कृत्वा, शिरोधरं श्यामीकृतवान्।

Verse 229

अस्याख्यानस्य पठनाद्विष्णोरिव मनोरथाः । संपूर्णतां गमिष्यंति शंभोश्चिंतितकारिणः

अस्याख्यानस्य पठनात् विष्णोरिव मनोरथाः सिद्धिं यान्ति; शम्भुः चिन्तितार्थप्रदः, तेन सर्वेऽपि कामाः सम्पूर्णतां गच्छन्ति।