Adhyaya 48

Verse 1

व्यास उवाच । शृणु सूत महाभाग यथा स्कंदेन भाषितः । महामहोत्सवः शंभोः पृच्छते कुंभसंभवे

व्यास उवाच—शृणु सूत महाभाग, यथा स्कन्देन भाषितम्। शम्भोर्महामहोत्सवः पृच्छ्यते कुम्भसम्भवे॥

Verse 2

स्कंद उवाच । निशामय महाप्राज्ञ शंभु प्रावेशिकीं कथाम् । त्रैलोक्यानंदजननीं महापातकतंकिनीम्

स्कन्द उवाच—निशामय, महाप्राज्ञ, शम्भोः प्रावेशिकीं पुण्यकथाम्। या त्रैलोक्यानन्दजननी, महापातकानां तङ्किनी च॥

Verse 3

मंदरादागतः शंभुश्चैत्रे दमनपर्वणि । प्राप्याप्यानंदगहनमितश्चेतश्चचार ह

मन्दरादागतः शम्भुश्चैत्रे दमनपर्वणि। प्राप्यानन्दगहनं तत्र यथेच्छं चचार ह॥

Verse 4

मोक्षलक्ष्मीविलासेथ प्रासादे सिद्धिमागते । देवो विरजसः पीठादंतर्गेहं विवेश ह

अथ मोक्षलक्ष्मीविलासे प्रासादे सिद्धिमागते। विरजसः पीठाद्देवोऽन्तर्गेहं विवेश ह॥

Verse 5

ऊर्जशुक्लप्रतिपदि बुधराधासमायुजि । चंद्रे सप्तमराशिस्थे शेषेषूच्चग्रहेषु च

ऊर्जशुक्लप्रतिपदि बुधराधासमायुक्ते। चन्द्रे सप्तमराशिस्थे शेषेषूच्चग्रहेषु च॥

Verse 6

वाद्यमानेषु वाद्येषु प्रसन्नासु हरित्सु च । ब्राह्मणानां श्रुतिरव न्यक्कृतान्यरवांतरे

वाद्यमानेषु वाद्येषु प्रसन्नासु हरित्सु च। ब्राह्मणानां श्रुतिरवो न्यक्कृतान्यरवान्तरम्॥

Verse 7

प्रतिशब्दित भूर्लोक भुवर्लोकांतराध्वनि । सर्वं प्रमुदितं चासीच्छंभोः प्रावेशिकोत्सवे

भूर्लोकभुवर्लोकयोर्मध्यवर्तिषु पथिषु प्रतिशब्दितेषु सर्वतो, शंभोः प्रावेशिकोत्सवे सर्वं जगत् प्रमुदितमभवत्।

Verse 8

चारणास्तु स्तुतिं कुर्युर्जर्हृषुर्देवतागणाः

चारणाः स्तुतिं चक्रुः, देवतागणाश्च हर्षोत्फुल्ला बभूवुः।

Verse 9

ववुर्गंधवहा वाता ववृषुः कुसुमैर्घनाः । सर्वे मंगलनेपथ्याः सर्वे मंगलभाषिणः

गन्धवहा वाताः ववुः, घनाः कुसुमैर्ववृषुः। सर्वे मङ्गलनेपथ्याः, सर्वे मङ्गलभाषिणश्च बभूवुः।

Verse 10

स्थावरा जंगमाः सर्वे जाता आनंदमेदुराः । सुरासुरेषु सर्वेषु गंधर्वेषूरगेषु च

स्थावराः जङ्गमाश्च सर्वेऽपि आनन्दमेदुराः अभवन्; सुरासुरेषु सर्वेषु गन्धर्वेषु उरगेषु च।

Verse 11

विद्याधरेषु साध्येषु किन्नरेषु नरेषु च । स्त्रीपुंजातेषु सर्वेषु रेजुश्चत्वार एव च

विद्याधरेषु साध्येषु किन्नरेषु नरेषु च; स्त्रीपुंजातेषु सर्वेषु सर्वत्र चतुर्विधं तेजो रेजे।

Verse 12

निष्प्रत्यूहं च नितरां पुरुषार्थाः पदेपदे । धूपधूमभरैर्व्योम यद्रक्तं तु तदा मुने

मुने, तदा पदेपदे निष्प्रत्यूहं नितरां पुरुषार्थाः सिद्धिं ययुः; धूपधूमभरैर्व्योम रक्ताभं बभूव।

Verse 13

नाद्यापि नीलिमानंतं परित्यजति कर्हिचित् । नीराजनाय ये दीपास्तदा सर्वे प्रबोधिताः

तदापि नीलिमानन्तं कर्हिचित् न परित्यजति; नीराजनाय ये दीपास्ते सर्वे तदा प्रबोधिताः।

Verse 14

तेषां ज्योतींषि खेद्यापि राजंते तारकाच्छलात् । प्रतिसौधं पताकाश्च नानाकारा विचित्रिताः

तेषां ज्योतींषि खेद्यापि तारकाच्छलात् इव राजन्ते; प्रतिसौधं नानाकाराः विचित्रिताः पताकाश्च समुत्थिताः।

Verse 15

रम्यध्वजप्रभाधौता रेजुः प्रति शिवालयम् । क्वचिद्गायंति गीतज्ञाः क्वचिन्नृत्यंति नर्तकाः

रम्यध्वजप्रभाधौता प्रति शिवालयं पन्थानः रेजुः; क्वचिद् गीतज्ञा गायन्ति, क्वचिन्नर्तकाः नृत्यन्ति।

Verse 16

चतुर्विधानि वाद्यानि वाद्यंते च क्वचित्क्वचित् । प्रत्यध्वं चंदनरसच्छटा पिच्छिलभूमयः

क्वचित्क्वचित् चतुर्विधानि वाद्यानि वाद्यन्ते; प्रत्यध्वं चन्दनरसच्छटाभिः पिच्छिलभूमयः अभवन्।

Verse 17

हरित श्वेत मांजिष्ठ नील पीत बहुप्रभाः । प्रत्यंगणं शुभाकारा रंगमालाश्चकाशिरे

हरित-श्वेत-माञ्जिष्ठ-नील-पीतादि-बहुवर्णप्रभाः शुभाकृतयः रंगमालाः प्रत्यङ्गणं सर्वान्तःपुरं च शोभया चकाशिरे।

Verse 18

रत्नकुट्टिमभूभागा गोपुराग्रेषु रेजिरे । सुधोज्ज्वला हर्म्यमालाः सौधनामप्रपेदिरे

रत्नकुट्टिम-भूभागाः गोपुराग्रेषु रेजिरे; सुधोज्ज्वला हर्म्यमालाः खलु ‘सौध’नाम प्रपेदिरे।

Verse 19

अचेतनान्यपि तदा चेतनानीव संबभुः । यानि कानीह कीर्त्यंते मंगलानि घटोद्भव

अचेतनान्यपि तदा चेतनानीव संबभुः, यानि कानीह कीर्त्यन्ते मङ्गलानि, घटोद्भव।

Verse 20

तेषामेव हि सर्वेषां तत्तु जन्मदिवाभवत् । आगत्य देवदेवोथ मुक्तिमंडपमाविशत्

तेषामेव हि सर्वेषां तत्तु जन्मदिवाभवत्; आगत्य देवदेवोऽथ मुक्तिमण्डपमाविशत्।

Verse 21

अथाभिषिक्तश्चतुराननेन महर्षिवृंदैः सह देवदेवः । शुभासनस्थः सहितो भवान्या कुमारवृंदैः परितो वृतश्च

अथ चतुराननेन महर्षिवृन्दैः सह देवदेवोऽभिषिक्तः; शुभासनस्थः भवान्या सहितः, कुमारवृन्दैः परितो वृतश्च।

Verse 22

रत्नैरसंख्यैर्बहुभिर्दुकूलैर्माल्यैर्विचित्रैर्लसदिष्टगंधैः । अपूपुजन्देवगणा महेशं तदा मुदाते च महोरग्रेंद्राः

रत्नैरसंख्यैर्बहुभिर्दुकूलैर्माल्यैर्विचित्रैर्लसदिष्टगन्धैः । देवगणा महेशं तदा मुदिता अपूजयन्; महोरगेन्द्राश्च तत्र हृष्टा बभूवुः ॥

Verse 23

रत्नाकरैश्चापि गिरींद्रव्यैर्यथा स्वमन्यैरपि पुण्यधीभिः । संपूजितः कुंभज तत्र शंभुर्नीराजितो मातृगणैरथेशः

रत्नाकरैश्च गिरीन्द्रद्रव्यैः स्वमन्यैरपि पुण्यधीभिः । तत्र शಂಭुः कुंभज संपूजितो, मातೃगणैश्चाथेशೋ নीराजিতः ॥

Verse 24

संतोष्य सर्वान्प्रथमं मुनींद्रान्स्वैस्वैर्हृदिस्थैश्च चिराभिलाषैः । ब्रह्माणमाभाष्य शिवोथ विष्णुं जगाद सर्वामरवृंदवंद्यः

संतोष्य सर्वान्प्रथमं मुनीन्द्रान् स्वैः स्वैर्हृदिस्थैश्चिराभिलाषैः । ब्रह्माणमाभाष्य शिवोऽथ विष्णुं जगाद सर्वामरवृन्दवन्द्यः ॥

Verse 25

इतो निषीदेति समानपूर्वं त्वं मे समस्तप्रभुतैकहेतुः । दूरेपि तिष्ठन्निकटस्त्वमेव त्वत्तो न कश्चिन्मम कार्यकर्ता

इतो निषीदेति समानपूर्वं त्वं मे समस्तप्रभुतैकहेतुः । दूरेऽपि तिष्ठन्निकटस्त्वमेव त्वत्तो न कश्चिन्मम कार्यकर्ता ॥

Verse 26

त्वया दिवोदास नरेंद्रवर्यः सदूपदेशैश्च तथोपदिष्टः । यथा स सिद्धिं परमामवाप समीहितं मे निखिलं च सिद्धम्

त्वया दिवोदासो नरेन्द्रवर्यः सदूपदेशैस्तथोपदिष्टः । यथा स सिद्धिं परमामवाप, समीहितं मे निखिलं च सिद्धम् ॥

Verse 27

विष्णो वरं ब्रूहि य ईप्सितस्ते नादेयमत्रास्ति किमप्यहो ते । इदं मयाऽनंदवनं यदाप्तं हेतुस्तु तत्रत्वमसौ गणेशः

हे विष्णो, यदभीष्टं वरं ब्रूहि; अत्र ते किमपि नादेयं नास्ति। यदिदं मया प्राप्तम् आनन्दवनं, तस्य हेतुः त्वमेव तत्र, स गणेशश्च।

Verse 28

जगुर्गंधर्वनिकरा ननृतुश्चाप्सरोगणाः

गन्धर्वनिकरा जगुः, अप्सरोगणाश्च ननृतुः।

Verse 29

श्रुत्वेति वाक्यं जगदीशितुश्च प्रोवाच विष्णुर्वरदं महेशम् । यदि प्रसन्नोसि पिनाकपाणे तदा पदाद्दूरमहं न ते स्याम्

जगदीशितुर्वाक्यं श्रुत्वा विष्णुर्वरदं महेशं प्रोवाच— यदि प्रसन्नोऽसि पिनाकपाणे, तदा ते पादाद् दूरमहं न स्याम्।

Verse 30

श्रुत्वेति वाक्यं मधुसूदनस्य जगाद तुष्टो नितरां पुरारिः । सदा मुरारे मम सन्निधौ त्वं तिष्ठस्व निर्वाणरमाश्रयेत्र

मधुसूदनस्य वाक्यं श्रुत्वा नितरां तुष्टः पुरारिर्जगाद— सदा मुरारे मम सन्निधौ त्वं तिष्ठस्व; अत्र निर्वाणरमाश्रये।

Verse 31

आदावनाराध्य भवंतमत्र यो मां भजिष्यत्यपि भक्तियुक्तः । समीहितं तस्य न सेत्स्यति ध्रुवं परात्परान्मेंबुज चक्रपाणे

हे परात्पर पद्मचक्रपाणे! अत्रादौ त्वामनाराध्य यो मां भक्तियुक्तोऽपि भजिष्यति, तस्य समीहितं ध्रुवं न सेत्स्यति।

Verse 32

सर्वत्र सौख्यं मम मुक्तिमंडपे संतिष्ठमानस्य भवेदिहाच्युत । न तत्तु कैलासगिरौ सुनिर्मले न भक्तचेतस्यपि निश्चलश्रियि

अच्युत, मम मुक्तिमण्डपे संतिष्ठमानस्य सर्वत्रैव सौख्यं भवति। किन्तु तद् न कैलासगिरौऽपि सुनिर्मले, निश्चलश्रियि स्थिरभक्तचेतसामपि।

Verse 33

निमेषमात्रं स्थिरचित्तवृत्तयस्तिष्ठंति ये दक्षिणमंडपेत्र मे । अनन्यभावा अपि गाढमानसा न ते पुनर्गर्भदशामुपासते

ये मे दक्षिणमण्डपेऽत्र निमेषमात्रं स्थिरचित्तवृत्तयः तिष्ठन्ति, अनन्यभावा गाढमानसाश्च; ते पुनर्गर्भदशाम् नोपासते।

Verse 34

संस्नाय ये चक्रसरस्यगाधे समस्ततीर्थैक शिरोविभूषणे । क्षणं विशंतीह निरीहमानसा निरेनसस्ते मम पार्षदा हि

ये चक्रसरसि गाधे संस्नाय, समस्ततीर्थैकशिरोविभूषणे, क्षणमिह निरीहमानसा विशन्ति; ते निरेनसः सन्तो मम पार्षदा एव भवन्ति।

Verse 35

स्मरंति ये मामपवर्गमंडपे किंचिद्यथाशक्ति ददत्यपि स्वम् । शृण्वंति पुण्याश्च कथाः क्षणं स्थिरास्ते कोटिगोदानफलं भजंति

ये मुक्तिमण्डपे माम् स्मरन्ति, यथाशक्ति किंचिदपि स्वं ददति, पुण्याः कथाः शृण्वन्ति च क्षणं स्थिराः; ते कोटिगोदानफलं भजन्ति।

Verse 36

उपेंद्रतप्तानि तपांसि तैश्चिरं स्नाता हि ते चाखिलतीर्थसार्थकैः । स्नात्वेह ये वै मणिकर्णिका ह्रदे समासते मुक्तिजनाश्रयेक्षणम्

उपेन्द्रतप्तानि तपांसि तैश्चिरं तप्तानीव; अखिलतीर्थसार्थकैः स्नाताः इव च ते। ये वै मणिकर्णिकाह्रदे स्नात्वेह मुक्तिजनाश्रये क्षणं समासते, ते तद् पुण्यप्रभावं प्राप्नुवन्ति।

Verse 37

तीर्थानि संतीह पदेपदे हरे तुला क्व तेषां मणिकर्णिकायाः । कतीहनो संति शुभाश्च मंडपाः परंपरोमुक्तिरमाश्रयोयम्

तीर्थानि संतीह पदेपदे हरे, तुला क्व तेषां मणिकर्णिकायाः। कतीहनोऽपि संति शुभाश्च मण्डपाः; परम्परोन्मुक्तिरमाश्रयोऽयम्॥

Verse 38

कैवल्यमंडपस्यास्य भविष्ये द्वापरे हरे । लोके ख्यातिर्भवित्रीयमेष कुक्कुटमंडपः

कैवल्यमण्डपस्यास्य भविष्ये द्वापरे हरे। लोके ख्यातिर्भवित्रीयमेष कुक्कुटमण्डपः॥

Verse 39

हरिरुवाच । भालनेत्रसमाख्याहि कथं निर्वाणमंडपः । तथा ख्यातिमसौ गंता यथा देवेन भाषितम्

हरिरुवाच। भालनेत्रसमाख्याहि कथं निर्वाणमण्डपः। तथा ख्यातिमसौ गन्ता यथा देवेन भाषितम्॥

Verse 40

देवदेव उवाच । महानंदो द्विजो नाम भविष्योत्र चतुर्भुज । अग्रवेदीसमाचारस्त्यक्ततीर्थप्रतिग्रहः

देवदेव उवाच। महानन्दो द्विजो नाम भविष्य्योऽत्र चतुर्भुज। अग्रवेदीसमाचारस्त्यक्ततीर्थप्रतिग्रहः॥

Verse 41

अदांभिकोऽक्रूरमनाः सदैवातिथिवल्लभः । अथ यौवनमासाद्य पितर्युपरते स हि

अदाम्भिकोऽक्रूरमनाः सदैवातिथिवल्लभः। अथ यौवनमासाद्य पितर्युपरते स हि॥

Verse 42

विषमेषु शरैस्तीव्रैः कारितस्त्वपदे पदम् । जहार कस्यचिद्भार्या मैत्रीं कृत्वा तु तेन वै

विषमेषु प्रसङ्गेषु तीक्ष्णशरैः समाहतः सः पदे पदेऽपदे नीतः। ततः कस्यचिद् नरस्य मैत्रीं कृत्वा तस्य भार्याम् अपाहरत्॥

Verse 43

तया च प्रेरितोऽपेयं पपौ चापि विमोहितः । अभक्ष्यभक्षणरुचिरभून्मदनमोहितः

तया प्रेरितः सः पेयम् अयोग्यं पपौ, विमोहितश्च प्रकाशमपि। मदनमोहितः सन् अभक्ष्यभक्षणे रुचिं लेभे॥

Verse 44

वैष्णवान्धनिनो दृष्ट्वा क्षणं वैष्णववेषभृत् । शैवान्निंदति मूढात्मा नरकत्राणकारणम्

धनिनो वैष्णवान् दृष्ट्वा क्षणमात्रं वैष्णववेषं बिभ्रत्। स मूढात्मा शैवान् निन्दति, नरकमेव त्राणकारणमिव मन्यते॥

Verse 45

शिवभक्तान्समालोक्य किंचिच्च परिदित्सुकान् । गर्हयेद्वैष्णवान्सर्वाञ्शैवलिंगोपजीवकः

शिवभक्तान् समालोक्य किंचिदपि परिदित्सुकान्। शैवलिङ्गोपजीवकः सन् स सर्वान् वैष्णवान् गर्हयेत्॥

Verse 46

इति पाखंडधर्मज्ञः संध्यास्नानपराङ्मुखः । विशालतिलकः स्रग्वी शुद्धधौतांबरोज्वलः

इति पाखण्डधर्मज्ञः सः सन्ध्यास्नानपराङ्मुखः। विशालतिलकधारी स्रग्वी शुद्धधौताम्बरोज्ज्वलः॥

Verse 47

शिखी चोपग्रहकरः सर्वेभ्योऽसत्प्रतिग्रही । तस्यापत्यद्वयं जातमुन्मत्तपथवर्तिनः

शिखी चोपग्रहकरः सर्वेभ्योऽसत्प्रतिग्रही । तस्यापत्यद्वयं जातमुन्मत्तपथवर्तिनः ॥

Verse 48

एवं तस्य प्रवृत्तस्य कश्चित्पर्वतदेशतः । समागमिष्यति धनी तीर्थयात्रार्थसिद्धये

एवं तस्य प्रवृत्तस्य कश्चित्पर्वतदेशतः । समागमिष्यति धनी तीर्थयात्रार्थसिद्धये ॥

Verse 49

स्नात्वा स चक्रसरसि कथयिष्यति चेति वै । अहमस्ति धनोदित्सुर्जात्या चांडालसत्तमः

स्नात्वा स चक्रसरसि कथयिष्यति चेति वै । अहमस्ति धनोदित्सुर्जात्या चाण्डालसत्तमः ॥

Verse 50

अस्ति कश्चित्प्रतिग्राही यस्मै दद्यामहं धनम् । इति तस्य वचः श्रुत्वा कैश्चिच्चांगुलिसंज्ञया

अस्ति कश्चित्प्रतिग्राही यस्मै दद्यामहं धनम् । इति तस्य वचः श्रुत्वा कैश्चिच्चाङ्गुलिसंज्ञया ॥

Verse 51

उद्दिष्ट उपविष्टोसौ यो जपेद्ध्यानमुद्रया । एष प्रतिग्रहं त्वत्तो ग्रहीष्यति न चेतरः

उद्दिष्ट उपविष्टोऽसौ यो जपेद्ध्यानमुद्रया । एष प्रतिग्रहं त्वत्तो ग्रहीष्यति न चेतरः ॥

Verse 52

इति तेषां वचः श्रुत्वा स गत्वा तत्समीपतः । दंडवत्प्रणिपत्याथ तं बभाषे तदांत्यजः

इति तेषां वचः श्रुत्वा स तस्य समीपं जगाम ह। दण्डवत् प्रणिपत्याथ तमुवाच स चाण्डालः॥

Verse 53

मामुद्धर महाविप्र तीर्थं मे सफलीकुरु । किंचिद्वस्त्वस्ति मे तत्त्वं गृहाणानुग्रहं कुरु

मामुद्धर महाविप्र तीर्थं मे सफलीकुरु। किञ्चिद्वस्तु ममास्तीह गृहाणानुग्रहं कुरु॥

Verse 54

अथाक्षमालिकां कर्णे कृत्वा ध्यानं विसृज्य च । कियद्धनं तवास्तीह पप्रच्छ करसंज्ञया

अथाक्षमालिकां कर्णे कृत्वा ध्यानं विसृज्य च। कियद्धनं तवास्तीह पप्रच्छ करसंज्ञया॥

Verse 55

तस्य संज्ञां स वै बुद्ध्वा प्रोवाचाति प्रहृष्टवत् । संतृप्तिर्यावता ते स्यात्तावद्दास्यामि नान्यथा

तस्य संज्ञां स वै बुद्ध्वा प्रोवाचातिप्रहृष्टवत्। संतृप्तिर्यावता ते स्यात् तावद्दास्यामि नान्यथा॥

Verse 56

इति तद्वचनं श्रुत्वा त्यक्त्वा मौनमुवाच ह । सानंदः स महानंदो निःस्पृहोस्मि प्रतिग्रहे

इति तद्वचनं श्रुत्वा त्यक्त्वा मौनमुवाच ह। सानन्दः स महानन्दो निःस्पृहोऽस्मि प्रतिग्रहे॥

Verse 57

परं तेऽनुग्रहार्थं तु करिष्यामि प्रतिग्रहम् । किंच मे वचनं त्वं चेत्करिष्यस्युत्तमोत्तम

परं तव प्रसादार्थं प्रतिग्रहं करिष्येऽहम्। किंतु मम वचनं यदि करिष्यसि, हे उत्तमोत्तम, तदा युक्तं भवेत्॥

Verse 58

यावदस्त्यखिलं वित्तं तन्मध्ये न्यस्य कस्यचित् । न स्तोकमपि दातव्यं तदाऽदास्यामि नान्यथा

यावदस्ति तवाखिलं वित्तं तन्मध्ये एकत्र निक्षिप। न स्तोकमपि अन्यत्र दातव्यं; तदा दास्यामि प्रतिग्रहम्, नान्यथा॥

Verse 59

चांडाल उवाच । यावदस्ति मयानीतं विश्वेशप्रीतये वसु । तावत्तुभ्यं प्रदास्यामि विश्वेशस्त्वं यतो मम

चाण्डाल उवाच— यावदस्ति मया नीतं विश्वेशप्रीतये वसु। तावत् तुभ्यं प्रदास्यामि, विश्वेशोऽसि यतो मम॥

Verse 60

ये वसंतीह विश्वेश राजधान्यां द्विजोत्तम । क्षुद्राक्षुद्रा जंतुमात्रा विश्वेशां शास्त एव हि

ये वसन्तीह विश्वेशराजधान्यां द्विजोत्तम। क्षुद्राक्षुद्राः जन्तुमात्रा, विश्वेशः शास्त एव हि॥

Verse 61

परोद्धरणशीला ये ये परेच्छाप्रपूरकाः । परोपकृतिशीला ये विश्वेशां शास्त एव हि

परोद्धरणशीला ये ये परेच्छाप्रपूरकाः। परोपकृतिशीला ये, विश्वेशः शास्त एव हि॥

Verse 62

इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रहृष्टेंद्रियमानसः । उवाच पार्वतीयं तं सोऽग्रजन्मांत्यजं तदा

इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रहृष्टेन्द्रियमानसः । स द्विजोऽथ तदा पार्वतीयं तमन्त्यजं प्रत्युवाच ॥

Verse 64

विश्वेशः प्रीयतां चेति प्रोच्य यातो यथागतः । स च द्विजो द्विजैरन्यैर्धिक्कृतोपि वसन्निह

“विश्वेशः प्रीयताम्” इति प्रोच्य स यथागतः प्रतिययौ । स च द्विजोऽन्यैर्द्विजैर्धिक्कृतोऽपि तत्रैव न्यवसत् ॥

Verse 65

बहिर्निर्गतमात्रस्तु बहुभिः परिभूयते । चांडालब्राह्मणश्चैष चांडालात्त धनस्त्वसौ

बहिर्निर्गतमात्रस्तु बहुभिः परिभूयते । “चाण्डालब्राह्मणोऽयम्, चाण्डालाद्धनवान् चासौ” इति ॥

Verse 66

असावेव हि चांडालः सर्वलोकबहिष्कृतः । इत्थं तमनुधावंति थूत्कुर्वंतः परितो हरे

“असावेव हि चाण्डालः सर्वलोकबहिष्कृतः” इति । इत्थं तमनुधावन्ति थूत्कुर्वन्तः परितो, हे हरे ॥

Verse 67

स च तद्भयतो गेहात्काकभीतदिवांधवत् । न निःसरेत्क्वचिदपि लज्जाकृति नतास्यकः

स च तद्भयतो गेहात् काकभीत इवाऽन्धवत् । न निःसरेत् क्वचिदपि लज्जाकृतिनतास्यकः ॥

Verse 68

स एकदा संप्रधार्य गृहिण्या लोकदूषितः । जगाम कीकटान्देशांस्त्यक्त्वा वाराणसीं पुरीम्

स एकदा संप्रधार्य गृहिण्या लोकदूषितः । जगाम कीकटान्देशांस्त्यक्त्वा वाराणसीं पुरीम्

Verse 69

मध्ये मार्गं स गच्छन्वै लक्षितस्तु सकांचनः । अपि कार्पटिकांतस्थः स रुद्धो मार्गरोधिभिः

मध्ये मार्गं स गच्छन्वै लक्षितस्तु सकांचनः । अपि कार्पटिकांतस्थः स रुद्धो मार्गरोधिभिः

Verse 70

नीत्वा ते तमरण्यानीं तस्कराः सपरिच्छदम् । उल्लुंठ्य धनमादाय समालोच्य परस्परम्

नीत्वा ते तमरण्यानीं तस्कराः सपरिच्छदम् । उल्लुंठ्य धनमादाय समालोच्य परस्परम्

Verse 71

प्रोचुर्भूरिधनं चैतज्जीर्यत्यस्मिन्न जीवति । असौ धनी प्रयत्नेन वध्यः सपरिचारकः

प्रोचुर्भूरिधनं चैतज्जीर्यत्यस्मिन्न जीवति । असौ धनी प्रयत्नेन वध्यः सपरिचारकः

Verse 72

संप्रधार्येति तेप्राहुः स्मर्तव्यं स्मर पांथिक । त्वां वयं घातयिष्यामो निश्चितं सपरिच्छदम्

संप्रधार्येति तेप्राहुः स्मर्तव्यं स्मर पांथिक । त्वां वयं घातयिष्यामो निश्चितं सपरिच्छदम्

Verse 73

निशम्येति मनस्येव कथयामास स द्विजः । अहो प्रतिगृहीतं मे यदर्थं वसु भूरिशः

इति निशम्य स द्विजो मनसैव व्याजहार— “अहो! किमर्थं मया भूरिवसु प्रतिगृहीतम्?”

Verse 74

कुटुंबमपि तन्नष्टं नष्टश्चापि प्रतिग्रहः । जीवितं चापि मे नष्टं नष्टा काशीपुरीस्थितिः

“मम कुटुम्बमपि विनष्टं, प्रतिग्रहश्च नष्टः; मम जीवितमपि नष्टं, काशीपुरीस्थितिरपि नष्टा।”

Verse 75

युगपत्सर्वमेवाशु नष्टं दुर्बुद्धिचेष्टया । न काश्यां मरणं प्राप्तं तस्माद्दुष्टप्रतिग्रहात्

“दुर्बुद्धिचेष्टया युगपत् सर्वमेवाशु विनष्टम्; तस्माद् दुष्टप्रतिग्रहात् काश्यां मरणं न प्राप्तम्।”

Verse 76

प्रांते कुटुंबस्मरणात्तथाकाशीस्मृतेरपि । चोरैर्हतोपि स तदा कीकटे कुक्कुटोऽभवत्

प्रान्ते कुटुम्बस्मरणात् तथा काशीस्मृतेरपि; चोरैर्हतोऽपि स तदा कीकटे कुक्कुटोऽभवत्।

Verse 77

सा कुक्कुटी सुतौ तौ तु ताम्रचूडत्वमापतुः । प्रांते काशीस्मरणतो जाता जातिस्मृतिः परा

सा कुक्कुटी, तौ सुतौ तु ताम्रचूडत्वमापतुः; प्रान्ते काशीस्मरणतो जाता जातिस्मृतिः परा।

Verse 78

इत्थं बहुतिथेकाले गते कार्पटिकोत्तमाः । तस्मिन्नेवाध्वनि प्राप्ताश्चत्वारो यत्र कुक्कुटाः

एवं बहुषु दिनेṣu व्यतीतेषु कार्पटिकश्रेष्ठाः तस्मिन्नेव पथि प्राप्ताः, यत्र चत्वारः कुक्कुटाः स्थिताः।

Verse 79

वाराणस्याः कथां प्रोच्चैः कुर्वंतोऽन्योन्यमेव हि । काशीकथां समाकर्ण्य तदा ते चरणायुधाः

वाराणस्याः कथां परस्परं उच्चैः कुर्वन्तः, काशीकथां समाकर्ण्य तदा ते चरणायुधाः कुक्कुटाः समुत्थितमनसः अभवन्।

Verse 80

जातिस्मृतिप्रभावेण तत्संगेन तु निर्गताः । तैश्च कार्पटिकश्रेष्ठेः पथि दृष्ट्वा कृपालुभिः

जातिस्मृतिप्रभावेण तेन संगेन च प्रेरिताः ते निर्गताः; कृपालवश्च ते कुक्कुटाः पथि कार्पटिकश्रेष्ठं दृष्ट्वा स्नेहेन प्रत्यभाषन्त।

Verse 81

तंदुलादिपरिक्षेपैः प्रापिताः क्षेत्रमुत्तमम् । ते तु क्षेत्रं समासाद्य चत्वारश्चरणायुधाः

तण्डुलादिपरिक्षेपैः ते उत्तमं क्षेत्रं प्रापिताः; ततः क्षेत्रं समासाद्य ते चत्वारः चरणायुधाः तत्र समुपागताः।

Verse 82

चरिष्यंतोऽत्र परितो मुक्तिमंडपमुत्तमम् । जिताहारान्सनियमान्कामक्रोधपराङ्मुखान्

मुक्तिमण्डपमुत्तमं परितोऽत्र विचरन्तः निवसन्तश्च; जिताहाराः सनियमाः कामक्रोधपराङ्मुखाः बभूवुः।

Verse 84

मन्नामोच्चारणपरान्मत्कथार्पितसुश्रुतीन् । मद्दत्तचित्तसद्वृत्तीन्दृष्ट्वा क्षेत्रनिवासिनः

मन्नामोच्चारणपरान् मत्कथार्पितसुश्रुतीन् । मद्दत्तचित्तसद्वृत्तीन् दृष्ट्वा क्षेत्रनिवासिनः स्म समालोकयन् ॥

Verse 85

मानयामासुरथ तान्कुक्कुटान्साधुवर्त्मनः । प्राक्तनां वासनायोगात्संप्रधार्य परस्परम् । क्रमेणाहारमाकुंच्य प्राणांस्त्यक्ष्यंति चात्र वै

अथ तान् कुक्कुटान् साधुवर्त्मनः मानयामासुः । प्राक्तनवासनायोगात् परस्परं संप्रधार्य । क्रमेणाहारमाकुञ्च्य प्राणान् त्यक्ष्यन्ति चात्र वै ॥

Verse 86

पश्यतां सर्वलोकानां विष्णो ते मदनुग्रहात् । विमानमधिरुह्याशु कैलासं प्राप्य मत्पदम्

पश्यतां सर्वलोकानां विष्णो ते मदनुग्रहात् । विमानमधिरुह्याशु कैलासं प्राप्य मत्पदम् ॥

Verse 87

निर्विश्य सुचिरं कालं दिव्यान्भोगाननुत्तमान् । ततोऽत्र ज्ञानिनो भूत्वा मुक्तिं प्राप्स्यंति शाश्वतीम्

निर्विश्य सुचिरं कालं दिव्यान् भोगाननुत्तमान् । ततोऽत्र ज्ञानिनो भूत्वा मुक्तिं प्राप्स्यन्ति शाश्वतीम् ॥

Verse 88

ततो लोकास्तददारभ्य कथयिष्यंति सर्वतः । मुक्तिमंडपनामैतदेष कुक्कुटमंडपः

ततो लोकास्तदादारभ्य कथयिष्यन्ति सर्वतः । ‘मुक्तिमण्डपनामैतदेष कुक्कुटमण्डपः’ ॥

Verse 89

चरित्रमपि वै तेषां ये स्मरिष्यंति मानवाः । मुक्तिमंडपमासाद्य श्रेयः प्राप्स्यंति तेपि हि

चरित्रमपि वै तेषां ये स्मरिष्यन्ति मानवाः । मुक्तिमण्डपमासाद्य श्रेयः प्राप्स्यन्ति तेऽपि हि ॥

Verse 90

इति यावत्कथां शंभुर्भविष्यामग्रतो हरेः । अकरोत्तुमुलो नादो घंटानां तावदुद्गतः

इति यावत्कथां शम्भुर्भविष्यामग्रतो हरेः । अकरोत्तुमुलो नादो घण्टानां तावदुद्गतः ॥

Verse 91

अथनंदिनमाहूय देवदेव उमाधवः । प्रोवाच नंदिन्विज्ञायागत्य ब्रूहि कुतो रवः

अथ नन्दिनमाहूय देवदेव उमाधवः । प्रोवाच नन्दिन् विज्ञायागत्य ब्रूहि कुतो रवः ॥

Verse 92

अथ नंदी समागत्य प्रोवाच वृषभध्वजम् । नमस्कृत्य प्रहृष्टास्यः प्रबद्धकरसंपुटः

अथ नन्दी समागत्य प्रोवाच वृषभध्वजम् । नमस्कृत्य प्रहृष्टास्यः प्रबद्धकरसंपुटः ॥

Verse 93

प्रहासान्मत्कथालापांल्लाभमोहविवर्जितान् । स्वर्धुनीस्नानसंक्लिन्न सुनिर्मलशिरोरुहान्

प्रहासान्मत्कथालापान् लाभमोहविवर्जितान् । स्वर्धुनीस्नानसंक्लिन्नसुनिर्मलशिरोरुहान् ॥

Verse 94

अथ स्मित्वाब्रवीच्छंभुः सिद्धं नस्तु समीहितम् । उत्थाय देवदेवेशः सह देव्या सुमंगलः

अथ शम्भुः स्मित्वा अब्रवीत्—“नः समीहितं सिद्धं भवतु।” ततः देवदेवेशः सुमङ्गलः देव्या सहोत्थाय प्रस्थितवान्।

Verse 95

ब्रह्मणा हरिणा सार्धं ततोऽगाद्रंगमंडपम् । स्कंद उवाच । श्रुत्वाध्यायमिमं पुण्यं परमानंदकारणम् । नरः परां मुदं प्राप्य कैलासं प्राप्स्यति ध्रुवम्

ततः ब्रह्मणा हरिणा च सार्धं स रङ्गमण्डपम् अगात्। स्कन्द उवाच—इमं पुण्यमध्यायं श्रुत्वा परमानन्दकारणं नरः परां मुदं प्राप्य ध्रुवं कैलासं प्राप्स्यति।

Verse 98

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंड उत्तरार्धे मुक्तिमंडपगमनं नामाष्टनवतितमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखण्डे उत्तरार्धे ‘मुक्तिमण्डपगमनं’ नामाष्टनवतितमोऽध्यायः समाप्तः।