Adhyaya 46

Verse 1

अगस्त्य उवाच । कृप्णद्वैपायनः स्कंद शंभुभक्तिपरो यदि । यदि क्षेत्ररहस्यज्ञः क्षेत्रसंन्यासकृद्यदि

अगस्त्य उवाच—हे स्कन्द, कृप्णद्वैपायनः शम्भुभक्तिपरो यदि, यदि च क्षेत्ररहस्यज्ञः, क्षेत्रसंन्यासकृच्च यदि।

Verse 2

तथा दृष्टप्रभावश्चेत्तथा चेज्ज्ञानिनां वरः । पुरीं वाराणसीं श्रेष्ठां कथं किल शपिष्यति

तथा दृष्टप्रभावश्चेत् तथा चेज्ज्ञानिनां वरः। पुरीं वाराणसीं श्रेष्ठां कथं किल शपिष्यति॥

Verse 3

स्कंद उवाच । सत्यमेतत्त्वया पृच्छि कथयामि मुने शृणु । तस्य व्यासस्य चरितं भविष्यं त्वयि पृच्छति

स्कन्द उवाच—सत्यमेतत्त्वया पृष्टं कथयामि मुने शृणु। तस्य व्यासस्य चरितं तव प्रश्नानुसारतः प्रवक्ष्यामि॥

Verse 4

यदारभ्य मुनेस्तस्य नंदी स्तंभितवान्भुजम् । तदारभ्य महेशानं संस्तौति परमादृतः

यदा मुनेस्तस्य भुजं नन्दी स्तम्भितवान्, तदारभ्य स परमादरेण महेशानं निरन्तरं संस्तौति।

Verse 5

काश्यां तीर्थान्यनेकानि काश्यां लिगान्यनेकशः । तथापि सेव्यो विश्वेशः स्नातव्या मणिकर्णिका

काश्यां तीर्थान्यनेकानि, काश्यां लिङ्गान्यनेकशः; तथापि विश्वेशः सेव्यो, मणिकर्णिका स्नातव्या।

Verse 6

लिंगेष्वेको हि विश्वेशस्तीर्थेषु मणिकर्णिका । इति संव्याहरन्व्यासस्तद्द्वयं बहु मन्यते

लिङ्गेषु एको हि विश्वेशः, तीर्थेषु मणिकर्णिका—इति संव्याहरन् व्यासः तद्द्वयं बहु मन्यते।

Verse 7

त्यक्त्वा स बहु वाग्जालं प्रातः स्नात्वा दिनेदिने । निर्वाणमंडपे वक्ति महिमानं महेशितुः

स बहु वाग्जालं त्यक्त्वा प्रातः स्नात्वा दिनेदिने; निर्वाणमण्डपे वक्ति महिमानं महेशितुः।

Verse 8

शिष्याणां पुरतो नित्यं क्षेत्रस्य महिमा महान् । व्याख्यायते मुदा तेन व्यासेन परमर्षिणा

शिष्याणां पुरतो नित्यं क्षेत्रस्य महिमा महान्; मुदा तेन व्यासेन परमर्षिणा व्याख्यायते।

Verse 9

अत्र यत्क्रियते क्षेत्रे शुभं वाऽशुभमेव वा । संवर्तेपि न तस्यांतस्तस्माच्छ्रेयः समाचरेत्

अत्र काशिक्षेत्रे यत्किञ्चित् कर्म क्रियते—शुभं वा अशुभमेव वा—तस्य फलस्य संवर्तेऽपि नान्तो भवति; तस्मात् अत्र श्रेयस्करं धर्म्यं च कर्म सम्यगाचरेत्।

Verse 10

क्षेत्रसिद्धिं समीहंते ये चात्र कृतिनो जनाः । यावज्जीवं न तैस्त्याज्या सुधीभिर्मणिकर्णिका

ये चात्र कृतिनो जनाः क्षेत्रसिद्धिं समीहन्ते, तैः सुधीभिः यावज्जीवं मणिकर्णिका न त्याज्या।

Verse 11

चक्रपुष्करिणी तीर्थे स्नातव्यं प्रतिवासरम् । पुष्पैः पत्रैः फलैस्तोयैरर्च्यो विश्वेश्वरः सदा

चक्रपुष्करिणीतीर्थे प्रतिवासरं स्नातव्यं; पुष्पैः पत्रैः फलैः तोयैश्च विश्वेश्वरः सदा अर्चनीयः।

Verse 12

स्ववर्णाश्रमधर्मश्च त्यक्तव्यो न मनागपि । प्रत्यहं क्षेत्रमहिमा श्रोतव्यः श्रद्धया सकृत्

स्ववर्णाश्रमधर्मो न मनागपि त्याज्यः; प्रत्यहं श्रद्धया सकृदपि क्षेत्रमहिमा श्रोतव्यः।

Verse 13

यथाशक्ति च देयानि दानान्यत्र सुगुप्तवत् । अन्नान्यपि च देयानि विघ्नान्परिजिहीर्षुणा

यथाशक्ति अत्र दानानि देयानि सुगुप्तवत्; विघ्नान् परिजिहीर्षुणा अन्नदानमपि देयम्।

Verse 14

परोपकरणं चात्र कर्तव्यं सुधिया सदा । पर्वस्वपि विशेषेण स्नानदानादिकाः क्रियाः

अत्र सुधिया सदा परोपकारः कर्तव्यः। पर्वदिनेषु विशेषतः स्नानदानादिकाः क्रियाश्च विधेयाः॥

Verse 15

सरस्वती सरिद्रूपा ह्यतः शास्त्रनिकेतनम् । आनंदकाननं सर्वं धर्मशास्त्रकृतालयम्

अतः सरस्वती अत्र सरिद्रूपा विराजते; एतत् शास्त्रनिकेतनम्। समस्तमानन्दकाननं धर्मशास्त्रकृतालयम्॥

Verse 16

अत्र मर्म न वक्तव्यं सुधियां कस्यचित्क्वचित् । परदार परद्रव्य परापकरणं त्यजेत्

अत्र कस्यचित् मर्म सुधिया क्वचिदपि न वक्तव्यम्। परदारं परद्रव्यं परापकरणं च त्यजेत्॥

Verse 17

परापवादो नो वाच्यः परेर्ष्यां न च कारयेत् । असत्यं नैव वक्तव्यं प्राणैः कंठगतैरपि

परापवादो न वाच्यः, परेष्यां न च कारयेत्। असत्यं नैव वक्तव्यं प्राणैः कण्ठगतैरपि॥

Verse 18

अत्रत्य जंतुरक्षार्थमसत्यमपि भाषयेत् । येनकेनप्रकारेण शुभेनाप्यशुभेन वा

अत्रत्यजन्तुरक्षार्थम् असत्यमपि भाषयेत्। येन केन प्रकारेण शुभेनाप्यशुभेन वा॥

Verse 19

अत्रत्यः प्राणिमात्रोपि रक्षणीयः प्रयत्नतः । एकस्मिन्रक्षिते जंतावत्र काश्यां प्रयत्नतः । त्रैलोक्यरक्षणात्पुण्यं यत्स्यात्तत्स्यान्न संशयः

अत्र काश्यां प्राणिमात्रोऽपि सर्वथा प्रयत्नेन रक्षणीयः। अत्रैकस्यापि जन्तोः रक्षणे यत्पुण्यं भवति, तत् त्रैलोक्यरक्षणजन्यपुण्यसमं—नात्र संशयः।

Verse 20

ये वसंति सदा काश्यां क्षेत्रसंन्यासकारिणः । त एव रुद्रा मंतव्या जीवन्मुक्ता न संशयः

ये सदा काश्यां वसन्ति क्षेत्रसंन्यासकारिणः, ते एव रुद्राः मन्तव्याः। ते जीवन्मुक्ताः—न संशयः।

Verse 21

ते पूज्यास्ते नमस्कार्यास्ते संतोष्याः प्रयत्नतः । तेषु वै परितुष्टेषु तुष्येद्विश्वेश्वरः स्वयम्

ते पूज्याः, ते नमस्कार्याः, ते प्रयत्नतः सन्तोष्याः। तेषु परितुष्टेषु विश्वेश्वरः स्वयमेव तुष्यति।

Verse 22

काश्यां वसंति ये मर्त्या दूरस्थैरपि सन्नरैः । योगक्षेमो विधातव्यस्तेषां विश्वेशितुर्मुदे

काश्यां वसन्ति ये मर्त्याः, तेषां योगक्षेमो दूरस्थैरपि सत्पुरुषैः कर्तव्यः—विश्वेशितुर्मुदे।

Verse 23

प्रसरस्त्विंद्रियाणां च निवार्योत्र निवासिभिः । मनसोपि हि चांचल्यमिह वार्यं प्रयत्नतः

अत्र निवासिभिः इन्द्रियाणां प्रसरः निवार्यः। मनसोऽपि चाञ्चल्यमिह प्रयत्नतः वार्यं हि।

Verse 24

मरणं नाभिकांक्षेद्धि कांक्ष्यो मोक्षोऽपिनो पुनः । शरीरशोषणोपायः कर्तव्यः सुधिया नहि

मरणं नाभिकाङ्क्षेत्; मोक्षोऽपि न लोभतः काम्यः। देहशोषण-पीडन-उपायाः सुधिया न कर्तव्याः॥

Verse 25

आत्मरक्षात्र कर्तव्या महाश्रेयोभिवृद्धये । अत्रात्म त्यजनोपायं मनसापि न चिंतयेत्

अत्रात्मरक्षा कर्तव्या महाश्रेयः-प्रवृद्धये। अत्र देहत्यागोपायं मनसापि न चिन्तयेत्॥

Verse 26

गर्वः परोत्र विद्यानां धनगर्वोत्र वै महान् । मुक्तिगर्वेण नो भिक्षां प्रयच्छंत्यत्र वासिनः

अत्र विद्यानां गर्वः परो विघ्नः; धनगर्वोऽपि महान्। मुक्तिगर्वेण चात्र वासिनो भिक्षां न प्रयच्छन्ति॥

Verse 27

एकस्मिन्नपि यच्चाह्नि काश्यां श्रेयोभिलभ्यते । न तु वर्षशतेनापि तदन्यत्राप्यते क्वचित्

एकस्मिन्नपि दिने काश्यां यत् श्रेयोऽभिलभ्यते। तदन्यत्र न लभ्येत वर्षशतेनापि कुत्रचित्॥

Verse 28

अन्यत्र योगाभ्यसनाद्यावज्जन्म यदर्ज्यते । वाराणस्यां तदेकेन प्राणायामेन लभ्यते

अन्यत्र योगाभ्यासेन यावज्जन्म यदर्ज्यते। वाराणस्यां तदेकेन प्राणायामेन लभ्यते॥

Verse 29

सर्वतीर्थावगाहाच्च यावज्जन्म यदर्ज्यते । तदानंदवने प्राप्यं मणिकर्ण्येकमज्जनात्

सर्वतीर्थेषु यावज्जन्म स्नानाद्यत् पुण्यमर्ज्यते । तदेवानन्दवने प्राप्यं मणिकर्ण्यां सकृन्मज्जनात् ॥

Verse 30

सर्वलिंगार्चनात्पुण्यं यावज्जन्म यदर्ज्यते । सकृद्विश्वेशमभ्यर्च्य श्रद्धया तदवाप्यते

सर्वलिङ्गार्चनात् पुण्यं यावज्जन्म यदर्ज्यते । सकृद्विश्वेशमभ्यर्च्य श्रद्धया तदवाप्यते ॥

Verse 31

गृहिण्युवाच । भगवन्भिक्षुकास्तावदद्य दृष्टा न कुत्रचित् । असत्कृत्यातिथिं नाथो न मे भोक्ष्यति कर्हिचित्

गृहिण्युवाच । भगवन् भिक्षुकास्तावदद्य दृष्टा न कुत्रचित् । असत्कृत्यातिथिं नाथो न मे भोक्ष्यति कर्हिचित् ॥

Verse 32

गवां कोटि प्रदानेन सम्यग्दत्तेन यत्फलम । तत्फलं सम्यगाप्येत विश्वेश्वर विलोकनात्

गवां कोटिप्रदानेन सम्यग्दत्तेन यत्फलम् । तत्फलं सम्यगाप्येत विश्वेश्वरविलोकनात् ॥

Verse 33

यत्षोडशमहादानैः पुण्यं प्रोक्तं महर्षिभिः । तत्पुण्यं जायते पुंसां विश्वेशे पुष्पदानतः

यत्षोडशमहादानैः पुण्यं प्रोक्तं महर्षिभिः । तत्पुण्यं जायते पुंसां विश्वेशे पुष्पदानतः ॥

Verse 34

अश्वमेधादिभिर्यज्ञैर्यत्फलं प्राप्यतेखिलैः । पंचामृतानां स्नपनाद्विश्वेशे तदवाप्यते

अश्वमेधादियज्ञैः समस्तैः यत्फलं लभ्यते, तत्फलं विश्वेश्वरस्य पञ्चामृतस्नपनात् एव समवाप्यते।

Verse 35

विशेषपूजा कर्तव्या सुमहोत्सवपूर्वकम । कार्यास्तथाधिका यात्राः समर्च्याः क्षेत्रदेवताः

सुमहोत्सवपूर्वकं विशेषपूजा कर्तव्या; तथैव अधिका यात्राः कार्याः, क्षेत्रदेवताश्च सम्यक् समर्चनीयाः।

Verse 36

मन्ये धर्ममयी मूर्तिः कापि त्वं शुचिमानसा । त्वद्दर्शनात्परां प्रीतिं संप्राप्तानींद्रियाणि मे

धर्ममयी काचिदेव मूर्तिस्त्वं शुचिमानसा इति मन्ये; त्वद्दर्शनात् मम इन्द्रियाणि परां प्रीतिं संप्राप्तानि।

Verse 37

महापूजोपकरणं योर्पयेद्विश्वभर्तरि । न तं संपत्तिसंभारा विमुंचंतीह कुत्रचित्

यो विश्वभर्तरि प्रभौ महापूजोपकरणं समर्पयति, तं नरं संपत्तिसंभारा इह लोके कुत्रचित् न विमुञ्चन्ति।

Verse 38

सर्वर्तुकुसुमाढ्यां च यः कुर्यात्पुष्पवाटिकाम् । तदंगणे कल्पवृक्षाश्छायां कुर्वंति शीतलाम्

यः सर्वर्तुकुसुमाढ्यां पुष्पवाटिकां करोति, तस्याङ्गणे कल्पवृक्षाः शीतलां छायां कुर्वन्ति।

Verse 39

यः क्षीरस्नपनार्थं वै विश्वेशे धेनुमर्पयेत् । क्षीरार्णवतटे तस्य निवसेयुः पितामहाः

यः क्षीराभिषेकाय विश्वेशे धेनुमर्पयति, तस्य पितरः क्षीरार्णवतटे निवसन्ति।

Verse 40

विश्वेशराजसदने यः सुधां चित्रमेव वा । कारयेत्तस्य भवनं कैलासचित्रितं भवेत्

विश्वेशराजसदने यः सुधಾಲेपं चित्रकर्म वा कारयति, तस्य गृहं कैलासवद् विचित्रितं भवति।

Verse 41

ब्राह्मणान्यतिनो वापि तथैव शिवयोगिनः । भोजयेद्योत्र वै काश्यामेकैक गणना क्रमात्

काश्याम् ब्राह्मणान् यतीन् शिवयोगिनश्च यो भोजयति, एकैकं क्रमशो गणयन् स पूण्यं लभते।

Verse 42

कोटिभोज्यफलं तस्य श्रद्धया नात्र संशयः । तपस्त्वत्र प्रकर्तव्यं दानमत्र प्रदापयेत्

श्रद्धया तस्य कोटिभोज्यफलं नात्र संशयः; अतः अत्र तपः कर्तव्यं, अत्रैव दानं प्रदातव्यम्।

Verse 43

विश्वेशस्तोषणीयोत्र स्नानहोमजपादिभिः । अन्यत्र कोटिजप्येन यत्फलं प्राप्यते नरैः । अष्टोत्तरशतं जप्त्वा तदत्र समवाप्यते

अत्र काश्याम् स्नानहोमजपादिभिः विश्वेश्वरः तोषणीयः; अन्यत्र कोटिजप्येन यत्फलं, तदत्र अष्टोत्तरशतजपेनैव लभ्यते।

Verse 44

कोटिहोमेन यत्प्रोक्तं फलमन्यत्र सूरिभिः । अष्टोत्तराहुतिशतात्तदत्रानंदकानने

अन्यत्र सूरिभिः कोटिहोमजन्यं यत् फलं निगद्यते, तदेवात्र आनन्दकाननेऽष्टोत्तराहुतिशतादेव लभ्यते।

Verse 45

यो जपेद्रुद्रसूक्तानि काश्यां विश्वेशसन्निधौ । पारायणेन वेदानां सर्वेषां फलमाप्यते

यो काश्यां विश्वेशसन्निधौ रुद्रसूक्तानि जपेत्, स वेदानां सर्वेषां पारायणफलमाप्नोति।

Verse 46

तस्य पुण्यं न जानामि चिंतिते चाक्षरे परे । काश्यां नित्यं प्रवस्तव्यं सेव्योत्तरवहा सदा

तस्य पुण्यं न मे ज्ञातुं शक्यं पराक्षरे चिन्तिते; काश्यां नित्यं प्रवस्तव्यं, सेव्योत्तरवहा सदा।

Verse 47

आपद्यपि हि घोरायां काशी त्याज्या न कुत्रचित् । यतः सर्वापदांहर्ता त्राता विश्वपतिः प्रभुः

घोरायामपदि प्राप्तायामपि काशी न कुत्रचित् त्याज्या; यतो विश्वपतिः प्रभुः सर्वापदां हर्ता त्राता च।

Verse 48

अवंध्यं दिवसं कुर्यात्स्नानदानजपादिभिः । यतः काश्यां कृतं कर्म महत्त्वाय प्रकल्पते

स्नानदानजपादिभिरवन्ध्यं दिवसं कुर्यात्; यतः काश्यां कृतं कर्म महत्त्वायैव प्रकल्पते।

Verse 49

कृच्छ्रचांद्रायणादीनि कर्तव्यानि प्रयत्नतः । तथेंद्रियविकाराश्च न बाधंतेत्र कर्हिचित्

कृच्छ्रचांद्रायणादीनि व्रतानि यत्नतः समाचरेत्। ततः इन्द्रियविकाराः कदाचिदपि अत्र न बाधन्ते॥

Verse 50

यदींद्रियाणि कुर्वंति विक्रियामिह देहिनाम् । तदात्रवाससं सिद्धिर्विघ्नेभ्यो नैव लभ्यते

यदि इन्द्रियाणि देहिनां विक्रियामिह कुर्वन्ति। तदा अभिप्रेतव्रतसिद्धिर्विघ्नैः सह नैव लभ्यते॥

Verse 51

अगस्त्य उवाच । कृच्छ्र चांद्रायणादीनि व्यासो वक्ष्यति यानि वै । तेषां स्वरूपमाख्याहि स्कंदेंद्रिय विशुद्धये

अगस्त्य उवाच—कृच्छ्रचांद्रायणादीनि व्यासो वक्ष्यति यानि वै। तेषां स्वरूपमाख्याहि स्कन्देन्द्रियविशुद्धये॥

Verse 52

स्कंद उवाच । कथयामि महाबुद्धे कृच्छ्रादीनि तवाग्रतः । यानि कृत्वात्र मनुजो देहशुद्धिं लभेत्पराम्

स्कन्द उवाच—कथयामि महाबुद्धे कृच्छ्रादीनि तवाग्रतः। यानि कृत्वात्र मनुजो देहशुद्धिं लभेत्पराम्॥

Verse 53

एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च । उपवासेन चैकेन पादकृच्छ्रः प्रकीर्तितः

एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च। उपवासेन चैकेन पादकृच्छ्रः प्रकीर्तितः॥

Verse 54

वटोदुंबरराजीव बिल्वपत्रकुशोदकम् । प्रत्येकं प्रत्यहं पीतं पर्णकृच्छ्रः प्रकीर्तितः

वटोदुम्बरराजीवबिल्वपत्रकुशोदकं पृथक् पृथक् प्रत्यहं पीत्वा—एष पर्णकृच्छ्रव्रतः प्रकीर्तितः।

Verse 55

पिण्याकघृततक्रांबु सक्तूनां प्रतिवासरम् । एकैकमुपवासश्च कृच्छ्रः सौम्यः प्रकीर्तितः

पिण्याकं घृतं तक्राम्बु सक्तून् च प्रतिवासरम् । एकैकं क्रमशो भुञ्जन् सोपवासः—सौम्यकृच्छ्रः प्रकीर्तितः॥

Verse 56

हविषा प्रातरश्नीत हविषा सायमेव च । हविषा याचितं त्रींस्तु सोपवासस्त्रयहं वसेत्

प्रातर्हविषा भुञ्जीत सायं च हविषैव च । याचितं हविरादाय त्रीण्यहानि वसेत्, ततः सोपवासस्त्र्यहं वसेत्॥

Verse 57

एकैकग्रासमश्नीयादहानि त्रीणि पूर्ववत् । त्र्यहं चोपवसेदंत्यमतिकृच्छ्रं चरन्द्विजः

पूर्ववदहानि त्रीणि प्रतिदिनमेकैकग्रासं भुञ्जीत । अन्ते च त्र्यहं उपवसेत्—एष द्विजस्यातिकृच्छ्राचारः प्रकीर्तितः॥

Verse 58

कृच्छ्रातिकृच्छ्रं पयसा दिवसानेकविंशतिः । द्वादशाहोपवासेन पराकः परिकीर्तितः

कृच्छ्रातिकृच्छ्रं पयसा एकविंशतिदिवसानि चर्यते । द्वादशाहोपवासेन पराकः परिकीर्तितः॥

Verse 59

त्र्यहं प्रातस्त्रयहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितम् । त्र्यहं चोपवसेदंत्यं प्राजापत्यं चरन्द्विजः

एवं प्राजापत्यं व्रतं द्विजः कुर्यात्—त्र्यहं प्रातरेव भुञ्जीत, त्र्यहं सायमेव; त्र्यहं अयाचितमेवाश्नीयात्; अन्त्ये त्र्यहं चोपवसेत्।

Verse 60

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधिसर्पिः कुशोदकम् । एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रः सांतपनः स्मृतः

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकं च—एतानि सेवित्वा एकरात्रोपवासयुक्तः कृच्छ्रः ‘सांतपनः’ इति स्मृतः।

Verse 61

पृथक्सांतपनद्रव्यैः षडहः सोपवासकः । सप्ताहेन तु कृच्छ्रोयं महासांतपनः स्मृतः

सांतपनद्रव्याणि पृथक् पृथक् षडहं सोपवासकः सेवेत; सप्ताहपर्यन्तं समाप्यतेऽयं कृच्छ्रः ‘महासांतपनः’ इति स्मृतः।

Verse 62

तप्तकृच्छ्रं चरन्विप्रो जलक्षीरघृतानिलान् । एतांस्त्र्यहं पिबेदुष्णान्सकृत्स्नायी समाहितः

तप्तकृच्छ्रं चरन् विप्रः जलं क्षीरं घृतं चोष्णं त्र्यहं त्र्यहं पिबेत्, ततः त्र्यहं वायुभक्षः; सकृत्स्नायी समाहितः स्यात्।

Verse 63

त्र्यहमुष्णाः पिबेदापस्त्र्यहमुष्णं पयः पिबेत् । त्र्यहमुष्णघृतं प्राश्य वायुभक्षो दिनत्रयम्

त्र्यहं उष्णा आपः पिबेत्, त्र्यहं उष्णं पयः पिबेत्; त्र्यहं उष्णघृतं प्राश्य, दिनत्रयं वायुभक्षो भवेत्।

Verse 64

पलमेकं पयः पीत्वा सर्पिषश्च पलद्वयम् । पलमेकं तु तोयस्य तप्तकृच्छ्र उदाहृतः

पलमेकं पयः पीत्वा सर्पिषः पलद्वयं तथा । पलमेकं तु तोयस्य—तप्तकृच्छ्रः स उदाहृतः ॥

Verse 65

गोमूत्रेण समायुक्तं यावकं यः प्रयोजयेत् । कृच्छ्रमेकाह्न्किं प्रोक्तं शरीरस्य विशोधनम्

गोमूत्रेण समायुक्तं यावकं यः प्रयोजयेत् । कृच्छ्रमेकाह्निकं प्रोक्तं शरीरस्य विशोधनम् ॥

Verse 66

हस्तावुत्तानतः कृत्वा दिवसं मारुताशनः । रात्रौ जले स्थितो व्युष्टः प्राजापत्येन तत्समम्

हस्तावुत्तानतः कृत्वा दिवसं मारुताशनः । रात्रौ जले स्थितो व्युष्टः प्राजापत्येन तत्समम् ॥

Verse 67

एकैकं ह्रासयेद्ग्रासं कृष्णे शुक्ले च वर्धयेत् । उपस्पृशं स्त्रिषवणमेतच्चांद्रायणं स्मृतम्

एकैकं ह्रासयेद्ग्रासं कृष्णे शुक्ले च वर्धयेत् । उपस्पृशं त्रिषवणमेतच्चांद्रायणं स्मृतम् ॥

Verse 68

एकैकं वर्धयेद्ग्रासं शुक्ले कृष्णे च ह्रासयेत् । भुंजीत दर्शे नो किंचिदेष चांद्रायणो विधिः

एकैकं वर्धयेद्ग्रासं शुक्ले कृष्णे च ह्रासयेत् । भुञ्जीत दर्शे नो किंचिदेष चांद्रायणो विधिः ॥

Verse 69

चतुरः प्रातरश्नीयात्पिंडान्विप्रः समाहितः । चतुरोस्तमिते सूर्ये शिशुचांद्रायणं स्मृतम्

समाहितो विप्रः प्रातः चतुरः पिण्डान् अश्नीयात्, सूर्यास्तमये च चतुरः। एषः ‘शिशु-चन्द्रायण’ इति स्मृतः।

Verse 70

अष्टावष्टौ समश्नीयात्पिंडान्मध्यंदिने स्थिते । नियतात्मा हविष्यस्य यतिचांद्रायणं स्मृतम्

मध्यंदिने स्थिते नियतात्मा हविष्यस्य अष्टौ अष्टौ पिण्डान् समश्नीयात्। एषः ‘यति-चन्द्रायण’ इति स्मृतः।

Verse 71

यथाकथंचित्पिंडानां तिस्रोशीतीः समाहितः । मासेनाश्नन्हविष्यस्य चंद्रस्यैति सलोकताम्

यथाकथंचित् समाहितः पिण्डानां त्र्यशीतीः प्रमाणं पालयन्, मासं यावत् हविष्यं अश्नन्, चन्द्रस्य सलोकताम् एति।

Verse 72

अद्भिर्गात्राणि शुध्यंति मनः सत्येन शुद्ध्यति । विद्या तपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुद्ध्यति

अद्भिः गात्राणि शुध्यन्ति, सत्येन मनः शुद्ध्यति। विद्यया तपसा च भूतात्मा, ज्ञानेन बुद्धिः शुद्ध्यति।

Verse 73

तच्च ज्ञानं भवेत्पुंसां सम्यक्काशीनिषेवणात् । काशीनिषेवणेन स्याद्विश्वेशकरुणोदयः

तच्च ज्ञानं पुंसां सम्यक् काशीनिषेवणात् भवेत्। काशीनिषेवणेन विश्वेशकरुणोदयः स्यात्।

Verse 74

ततो महोदयावाप्तिः कर्मनिर्मूलनक्षमा । अतः काश्यां प्रयत्नेन स्नान दान तपो जपः

ततः महोदयप्राप्तिः सञ्जायते कर्मनिर्मूलनक्षमाः। अतः काश्यां प्रयत्नेन स्नानं दानं तपो जपश्च कर्तव्यः॥

Verse 75

व्रतं पुराणश्रवणं स्मृत्युक्ताध्व निषेवणम् । प्रतिक्षणे प्रतिदिनं विश्वेश पदचिंतनम्

व्रतपालनं पुराणश्रवणं स्मृत्युक्तमार्गनिषेवणम्। प्रतिक्षणं प्रतिदिनं विश्वेशपादचिन्तनं च॥

Verse 76

लिंगार्चनं त्रिकालं च लिंगस्यापि प्रतिष्ठितिः । साधुभिः सह संलापो जल्पः शिवशिवेति च

त्रिकालं लिङ्गार्चनं च लिङ्गस्यापि प्रतिष्ठितिः। साधुभिः सह संलापः शिवशिवेति जल्पनं च॥

Verse 77

अतिथेश्चापि सत्कारो मैत्रीतीर्थनिवासिभिः । आस्तिक्यबुद्धिर्विनयो मानामान समानधीः

अतिथेः सत्कारश्च मैत्री तीर्थनिवासिभिः। आस्तिक्यबुद्धिर्विनयो मानामानसमदृक् च॥

Verse 78

अकामिता त्वनौद्धत्यमरागित्वमहिंसनम् । अप्रतिग्रहवृत्तिश्च मतिश्चानुग्रहात्मिका

अकामिता त्वनौद्धत्यमरागित्वमहिंसनम्। अप्रतिग्रहवृत्तिश्च मतिश्चानुग्रहात्मिका॥

Verse 79

अदंभितात्वमात्सर्यमप्रार्थितधनागमः । अलोभित्वमनालस्यमपारुष्यमदीनता

अदम्भिता च अमात्सर्यं याचितेऽपि धनागमः । अलोभित्वमनालस्यं अपारुष्यं अदीनता—एते गुणाः काशिक्षेत्रवासिना सेवनीयाः ॥

Verse 80

इत्यादि सत्प्रवृत्तिश्च कर्तव्या क्षेत्रवासिना । प्रत्यहं चेति शिष्येभ्यः सधर्ममुपदेक्ष्यति

इत्यादिसत्प्रवृत्तिश्च कर्तव्या क्षेत्रवासिना । प्रत्यहं च शिष्येभ्यः सधर्ममुपदेक्ष्यति ॥

Verse 81

नित्यं त्रिषवणस्नायी नित्यं भिक्षाकृताशनः । लिंगपूजार्चको नित्यमित्थं व्यासो वसेत्पुरा

नित्यं त्रिषवणस्नायी नित्यं भिक्षाकृताशनः । लिङ्गपूजार्चको नित्यं—इत्थं व्यासो वसेत्पुरा ॥

Verse 82

एकदा तस्य जिज्ञासां कर्तुं देवीं हरोवदत् । अद्य भिक्षाटनं प्राप्ते व्यासे परमधार्मिके

एकदा तस्य जिज्ञासां कर्तुं देवीं हरोऽवदत् । अद्य भिक्षाटनं प्राप्ते व्यासे परमधार्मिके ॥

Verse 83

अपि सर्वगते क्वापि भिक्षां मा यच्छ सुंदरि । तथेत्युक्ता भवानी सा भवं भवनिवारणम्

अपि सर्वगते क्वापि भिक्षां मा यच्छ सुन्दरि । तथेत्युक्ता भवानी सा भवं भवनिवारिणी ॥

Verse 84

नमस्कृत्य प्रतिगृहं तस्य भिक्षां न्यषेधयत् । स मुनिः सहितः शिष्यैर्भिक्षामप्राप्य दूनवत्

प्रतिगृहं नमस्कृतोऽपि तस्य भिक्षा निराकृता। स मुनिः शिष्यसहितो भिक्षामलभ्य दीनतामगात्॥

Verse 85

वेलातिक्रममालोक्य पुनर्बभ्राम तां पुरीम् । गृहेगृहे परिप्राप्ता भिक्षान्यैः सर्वभिक्षुकैः

वेलातिक्रममालोक्य पुनस्तां पुरीं बभ्राम। गृहेगृहे तु भिक्षा स्यादन्यैः सर्वभिक्षुकैः॥

Verse 86

तदह्निनालभद्भिक्षां सशिष्यः स मुनिः क्वचित् । अथ सायंतनं कर्म कृत्वा छात्रैः समन्वितः

तदह्नि स मुनिः शिष्यैः सह भिक्षां न कुत्रचित्। अथ सायंतनं कर्म कृत्वा छात्रैः समन्वितः॥

Verse 87

उपोषणपरो भूत्वा तथैवासीदहर्निशम् । अथान्येद्युर्मुनिर्व्यासः कृत्वा माध्याह्निकं विधिम्

उपोषणपरो भूत्वा तथैवासीदहर्निशम्। अथान्येद्युर्मुनिर्व्यासो माध्याह्निकं विधिं कृतवान्॥

Verse 88

ययौ भिक्षाटनं कर्तुं सशिष्यः परितः पुरीम् । सर्वत्र स परिभ्रांतः प्रतिसौधं मुहुर्मुहुः

सशिष्यः स मुनिर्भिक्षाटनं कर्तुं पुरीं परितो ययौ। सर्वत्र स परिभ्रान्तः प्रतिसौधं मुहुर्मुहुः॥

Verse 89

न क्वापि लब्धवान्भिक्षां भाग्यहीनो धनं यथा । अथ चिंतितवान्व्यासः परिश्रांतः परिभ्रमन्

परिभ्रमन् परिश्रान्तो व्यासो न क्वापि भिक्षाम् अलभत्, यथा भाग्यहीनो जनो धनं न लभते। ततः स व्यासः चिन्ताम् आरब्धवान्।

Verse 90

को हेतुर्यन्न लभ्येत भिक्षा यत्नेन रक्षिता । अंतेवासिन आहूय व्यासः पप्रच्छ चाखिलान्

‘कः हेतुर्हि यत् यत्नेन रक्षितायामपि भिक्षायां न लभ्यते?’ इति चिन्तयन् व्यासोऽन्तेवासिन आहूय सर्वान् अपृच्छत्।

Verse 91

भवद्भिरपि नो भिक्षा परिप्राप्तेति गम्यते । किमत्र पुरि संवृत्तं द्वित्रा यात ममाज्ञया

भवद्भिरपि भिक्षा न परिप्राप्तेति मे गम्यते। किमत्र पुरि संवृत्तम्? ममाज्ञया द्वित्रा यूयं गत्वा ज्ञातुम् अर्हथ।

Verse 92

द्वितीयेह्न्यपि यद्भिक्षा न लभ्येतातियत्नतः । अनिष्टं किंचिदत्रासीन्महागुरुनिपातजम्

यदि द्वितीयेऽह्न्यपि महायत्नतः भिक्षा न लभ्येत, तर्ह्यत्र किञ्चिदनिष्टं जातम्—महागुरुनिपातसम्भवम् इव।

Verse 93

अन्नक्षयो वा सर्वस्यां नगर्यामभवत्क्षणात् । राजदंडोथ युगपज्जातः सर्वपुरौकसाम्

अथवा सर्वस्यां नगर्याम् अन्नक्षयः क्षणादभवत्; अथवा युगपत् सर्वपुरौकसां राजदण्डः समापतितः।

Verse 94

अथवा वारिता भिक्षा केनाप्यस्मासु चेर्ष्यया । पुरौकसोभवन्दुस्थास्तूपसर्गेण केनचित्

अथवा केनचिदस्मासु ईर्ष्यया भिक्षा वारिता; अथवा केनचित् उपसर्गेण पुरौकसः दुःस्थाः अभवन्।

Verse 95

किमेतदखिलमज्ञात्वा समागच्छत सत्वरम् । द्वित्राः पवित्रचरणात्प्राप्यानुज्ञां गुरोरथ । समाचख्युः समागम्य दृष्ट्वर्द्धि तत्पुरौकसाम्

एतदखिलं किमिति अज्ञात्वा सत्वरं समागच्छत। ततः द्वित्राः पवित्रचरणगुरोः अनुज्ञां प्राप्य गत्वा पुनरागत्य, पुरौकसामृद्धिं दृष्ट्वा समाचख्युः।

Verse 96

शिष्या ऊचुः । शृण्वंत्वाराध्यचरणा नोपसर्गोत्र कश्चन । नान्नक्षयो वा सर्वस्यां नगर्यामिह कुत्रचित्

शिष्या ऊचुः—शृण्वन्त्वाराध्यचरणाः; अत्र कश्चन उपसर्गो नास्ति, न चास्यां सर्वायां नगर्याम् अन्नक्षयोऽपि कुत्रचित्।

Verse 97

यत्र विश्वेश्वरः साक्षाद्यत्राऽमरधुनी स्वयम् । त्वादृशा यत्र मुनयः क्व भीस्तत्रोपसर्गजा

यत्र साक्षाद् विश्वेश्वरः, यत्र स्वयम् अमरधुनी, यत्र त्वादृशा मुनयः—तत्रोपसर्गजं भीः कथं भवेत्?

Verse 98

समृद्धिर्या गृहस्थानामिह विश्वेशितुः पुरि । न सर्द्धिरस्ति वैकुंठे स्वल्पास्ता अलकादयः

इह विश्वेशितुः पुरि गृहस्थानां या समृद्धिः, सा वैकुण्ठेऽपि न विद्यते; तस्या अपेक्षया अलकादयः स्वल्पाः एव।

Verse 99

रत्नाकरेषु रत्नानि न तावंति महामुने । यावंति संति विश्वेशनिर्माल्योपभुजां गृहे

महामुने, रत्नाकरेषु यावन्ति रत्नानि न तावन्ति; यावन्ति तु काश्यां विश्वेश-निर्माल्योपभुजां गृहेषु निधयः सन्ति।

Verse 100

गृहेगृहेत्र धान्यानां राशयो यादृशः पुनः । न तादृशः कल्पवृक्षदत्ता ऐंद्रे पुरे क्वचित्

अत्र गृहेगृहे धान्यानां यादृशा राशयः सन्ति, तादृशा राशयः क्वचित् न सन्ति—ऐन्द्रेऽपि पुरे कल्पवृक्षदत्ताः अपि न।

Verse 110

श्रीकंठाः सर्व एवात्र सर्वे मृत्युंजया ध्रुवम् । मोक्षश्री श्रितवर्ष्माणस्त्वर्धनारीश्वरायतः

अत्र सर्वे एव श्रीकण्ठाः, सर्वे ध्रुवं मृत्युंजयाः; मोक्षश्रियं श्रितवर्ष्माणः, अर्धनारीश्वरानुग्रहात् तदाकाराः।

Verse 120

सर्वे सुरनिकायाश्च सर्व एव महर्षयः । योगिनः सर्व एवात्र काशीनाथमुपासते

सर्वे सुरनिकायाश्च सर्वे एव महर्षयः। योगिनः सर्व एवात्र काशीनाथं उपासते॥

Verse 130

अथ गच्छन्महादेव्या गृहद्वारि निषण्णया । प्राकृतस्त्रीस्वरूपिण्या भिक्षायै प्रार्थितोतिथिः

अथ गच्छन्तम् अतिथिं महादेवी गृहद्वारि निषण्णया प्राकृतस्त्रीस्वरूपिण्या भिक्षायै प्रार्थिता।

Verse 140

किंवा नु करुणामूर्तिरिह काशिनिवासिनाम् । सर्वदुःखौघहरिणी परानंदप्रदायिनी

किं नु सा करुणामूर्तिः काशिनिवासिनां हितैषिणी । सर्वदुःखौघहरिणी परमानन्दप्रदायिनी ॥

Verse 150

अत्रत्यस्यैव हि मुने गृहिणी गृहमेधिनः । नित्यं वीक्षे चरंतं त्वां भिक्षां शिष्यगणैर्वृतम्

अत्रत्यस्यैव हि मुने गृहिणी गृहमेधिनः । नित्यं वीक्षे चरन्तं त्वां भिक्षां शिष्यगणैर्वृतम् ॥

Verse 160

यावतार्थिजनस्तृप्तिमेति सर्वोपि सर्वशः । वयं न तादृङ्महिला भर्तृसंदेहकारिकाः

यावत् सर्वशः सर्वोपि अर्थिजनस्तृप्तिमेति । वयं न तादृङ्महिला भर्तृसन्देहकारिकाः ॥

Verse 170

अतितृप्तिं समापन्नास्ते तदन्ननिषेवणात् । आचांताश्चंदनैः स्रग्भिरंबरैः परिभूषिताः

तदन्ननिषेवणात् तेऽतितृप्तिं समापन्नाः । आचान्ताश्चन्दनैः स्रग्भिरम्बरैः परिभूषिताः ॥

Verse 180

विचार्य कारिता नित्यं स्वधिष्ण्योदय चिंतनम् । गृहस्थ उवाच । एषु धर्मेषु भो विद्वंस्त्वयि कोस्तीह तद्वद

विचार्य कारिता नित्यं स्वधिष्ण्योदयचिन्तनम् । गृहस्थ उवाच—एषु धर्मेषु भो विद्वंस्त्वयि कोऽस्ति इह तद्वद ॥

Verse 190

अद्य प्रभृति न क्षेत्रे मदीये शापवर्जिते । आवस क्रोधन मुने न वासे योग्यतात्र ते

अद्यप्रभृति हे क्रोधन मुने, मदीये शापवर्जिते पवित्रक्षेत्रे त्वं न निवसेः; अस्मिन् धाम्नि तव वासयोग्यता नास्ति।

Verse 200

अहोरात्रं स पश्यन्वै क्षेत्रं दृष्टेरदूरगम् । प्राप्याष्टमीं च भूतां च मध्ये क्षेत्रं सदा विशेत्

अहोरात्रं स क्षेत्रं पश्येत्, दृष्टेरदूरगं समीपस्थितम्; अष्टमीं प्राप्ते सदा क्षेत्रस्य मध्ये हृदयदेशे प्रविश्य तिष्ठेत्।

Verse 204

श्रुत्वाध्यायमिमं पुण्यं व्यासशाप विमोक्षणम् । महादुर्गोपसर्गेभ्यो भयं तस्य न कुत्रचित्

इमं पुण्यमध्यायं श्रुत्वा, व्यासशापविमोचनं, स महादुर्गोपसर्गेभ्यः कुतश्चिदपि न भयम् आप्नुयात्।

Verse 285

शरीरसौष्ठवं कांक्ष्यं व्रतस्नानादिसिद्धये । आयुर्बह्वत्र वै चिंत्यं महाफलसमृद्धये

व्रतस्नानादिसिद्ध्यर्थं शरीरसौष्ठवं काम्यं; महाफलसमृद्धये चात्र आयुर्बहुत्वं वै चिन्तयेत्।