Adhyaya 43
अस्याध्यायेऽगस्त्यः नर्मदामाहात्म्यं श्रुत्वा सतीश्वरस्य प्रादुर्भावकथां पप्रच्छ। स्कन्दः ब्रह्मशिवसम्बन्धं निवेदयति—ब्रह्मा घोरं तपः कृत्वा शिवं तोषयामास; प्रसन्नः शिवो वरं ददौ। ब्रह्मा याचते—भवान् मम पुत्रो भवतु, देवी च दक्षस्य दुहिता भूयात्; शिवः तथास्त्विति प्रत्यवदत्। ततः ब्रह्मणो ललाटात् चन्द्रशेखरः कुमारः प्रादुरभवत्, स रोदिति; रोदनात् ‘रुद्र’ इति नाम व्युत्पत्त्या लभते। अगस्त्यः पुनः पप्रच्छ—सर्वज्ञो देवः किमर्थं रोदिति? स्कन्दः व्याचष्टे—महादेवस्य हर्षविस्मयजन्यं तद् रोदनम्; ब्रह्मणः ‘अभिप्राय’दर्शनात्, अपत्यभावेन सृष्टेः शून्यतां चिन्तयित्वा, सान्निध्य-दर्शन-स्पर्शजन्यं परमानन्दं च अनुभूय। ततः कथा सतीं प्रति निवर्तते—सा दक्षदुहिता काश्यां तपः कृत्वा वरं याचते; शिवः अष्टमे दिने विवाहं प्रतिज्ञाय तत्र लिङ्गं स्थापयामास, यत् ‘सतीश्वर’ इति प्रसिद्धं भवति। सतीश्वरपूजनं शीघ्रं सङ्कल्पसिद्धिकरं, सौभाग्य-विवाहफलप्रदं, स्मरणमात्रेणापि सत्त्ववृद्धिकरं चोच्यते। रत्नेशस्य पूर्वदिशि तस्य स्थानं निर्दिश्यते; दर्शनात् तत्क्षणात् पापनाशः, शनैः ज्ञानप्राप्तिश्च फलरूपेण प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
अगस्त्य उवाच । नर्मदेशस्य माहात्म्यं श्रुतं कल्मषनाशनम् । इदानीं कथय स्कंद सतीश्वर समुद्भवम्
अगस्त्य उवाच। नर्मदेशस्य माहात्म्यं कल्मषनाशनं श्रुतम्। इदानीं कथय स्कन्द सतीश्वरसमुद्भवम्॥
Verse 2
स्कंद उवाच । मित्रावरुणसंभूत कथयामि कथां शृणु यथा सतीश्वरं लिंगं काश्यामाविर्बभूव ह
स्कन्द उवाच—मित्रावरुणसम्भूत! कथां ते कथयामि, शृणु; यथा काश्यां सतीश्वरं लिङ्गं साक्षादाविर्बभूव ह।
Verse 3
पुरा तताप सुमहत्तपः शतधृतिर्मुने । तपसा तेन देवेशः संतुष्टो वरदोऽभवत्
पुरा, मुने, शतधृतिः सुमहत्तपः तप्तवान्; तेन तपसा देवेशः सन्तुष्टो वरदोऽभवत्।
Verse 4
उवाच चापि ब्रह्माणं नितरां ब्राह्मणप्रियः । सर्वज्ञनाथो लोकात्मा वरं वरय लोककृत्
स च ब्रह्माणं प्रोवाच—नितरां ब्राह्मणप्रियः, सर्वज्ञनाथो लोकात्मा लोककृत्—‘वरं वरय’।
Verse 5
ब्रह्मोवाच । यदि प्रसन्नो देवेश वरं दास्यसि वांछितम् । तदा त्वं मे भव सुतो देवी दक्षसुताऽस्तु च
ब्रह्मोवाच—यदि प्रसन्नो देवेश वरं दास्यसि वाञ्छितम्; तदा त्वं मे भव सुतो, देवी च दक्षसुता अस्तु।
Verse 6
इति श्रुत्वा महादेवः सर्वदो ब्रह्मणो वरम् । स्मित्वा देवीमुखं वीक्ष्य प्रोवाच चतुराननम्
इति श्रुत्वा ब्रह्मणो वरं सर्वदो महादेवः स्मित्वा, देवीमुखं वीक्ष्य, चतुराननं प्रोवाच।
Verse 7
ब्रह्मंस्त्वद्वांछितं भूयात्किमदेयं पितामह । इत्युक्त्वा ब्रह्मणो भालादाविरासीच्छशांकभृत्
“ब्रह्मन्, तव यद् वाञ्छितं तत् भूयात्; पितामह, तव किम् अदेयं भवेत्?” इत्युक्त्वा ब्रह्मणो भालात् शशाङ्कभृत् (चन्द्रशेखरः) प्रादुरभवत्।
Verse 8
रुदन्स उत्तानशयो ब्रह्मणो मुखमैक्षत । ततो ब्रह्मापि तं बालं रुदंतं प्रविलोक्य च
रुदन् स उत्तानशयः शिशुः ब्रह्मणो मुखम् ऐक्षत। ततः ब्रह्मापि तं रुदन्तं बालं दृष्ट्वा तं प्रति समालोकयत्।
Verse 9
किं मां जनकमाप्यापि त्वं रोदिषि मुहुर्मुहुः । श्रुत्वेति पृथुकः प्राह यथोक्तं परमेष्ठिना
“जनकं मां प्राप्यापि त्वं मुहुर्मुहुः किं रोदिषि?” इति श्रुत्वा पृथुकः परमेष्ठिना यथोक्तं तथा प्रत्युवाच।
Verse 10
नाम्ने रोदिमि मे स्रष्टुर्नाम देहि पितामह । रोदनाद्रुद्र इत्याख्यां समाया डिंभको लभत्
“नाम्ने रोदिमि; मे स्रष्टुः, पितामह, नाम देहि।” रोदनात् स डिम्भकः “रुद्र” इत्याख्यां समवाप।
Verse 11
अगस्त्य उवाच । अर्भकत्वं गतोपीशः किं रुरोद षडानन । यदि वेत्सि तदाचक्ष्व महत्कौतूहलं हि मे
अगस्त्य उवाच— “अर्भकत्वं गतोऽपीशः किं रुरोद, षडानन? यदि वेत्सि तदाचक्ष्व; महत् कौतूहलं हि मे।”
Verse 12
स्कंद उवाच । सर्वज्ञस्य कुमारत्वात्किंचित्किंचिदवैम्यहम् । रोदने कारणं वच्मि शृणु कुंभसमुद्भव
स्कन्द उवाच— सर्वज्ञस्य कुमारभावात् अहं किंचित् किंचिदेव अवैमि। रोदनस्य कारणं वक्ष्यामि; शृणु, कुम्भसमुद्भव।
Verse 13
मनसीति विचारोभूद्देवस्य परमात्मनः । बुद्धिवैभवमस्याहो वीक्षितुं परमेष्ठिनः
देवस्य परमात्मनः मनसि इति विचारः अभूत्— ‘अहो, परमेष्ठिनः बुद्धिवैभवं वीक्षितुं इच्छामि।’
Verse 14
सत्यलोकाधिनाथस्य चतुरास्यस्य वेधसः । इत्यानंदात्समुद्भूतो वाष्पपूरो महेशितुः
सत्यलोकाधिनाथस्य चतुरास्यस्य वेधसः दर्शनात् महेशितुः आनन्दात् वाष्पपूरः समुद्भूतः।
Verse 15
अगस्त्य उवाच । किं बुद्धिवैभवं धातुः शंभुना मनसीक्षितम् । येनानंदाश्रु संभारो बाल्येप्यभवदीशितुः
अगस्त्य उवाच— किं धातुः बुद्धिवैभवं शम्भुना मनसि ईक्षितम्, येन ईशितुः बाल्येऽपि आनन्दाश्रुसंभारः अभवत्?
Verse 16
एतत्कथय मे प्राज्ञ सर्वज्ञानंदवर्धन । श्रुत्वागस्त्युदितं वाक्यं तारकारिरुवाच ह
एतत् कथय मे प्राज्ञ, सर्वज्ञानन्दवर्धन। इति अगस्त्येन उदितं वाक्यं श्रुत्वा, तारकारिः उवाच ह।
Verse 17
देवे न मनसि ध्यातमिति कुंभजने मुने । विनापत्यं जनेतारं क उद्धर्तुमिह प्रभुः
देवे मनसि न ध्यात इति, कुम्भजन्मन् मुने! विनापत्यं जनयितारं लोकेऽस्मिन् कः प्रभुः समुद्धर्तुं समर्थः?
Verse 18
एको मनोरथश्चायं द्वितीयोयं सुनिश्चितम् । अपत्यत्वं गते चास्मिन्स्मर्तुरुत्पत्तिहारिणि
एकोऽयं मनोरथः; द्वितीयोऽपि निश्चयेन—अस्मिन् स्मर्तुरुत्पत्तिहारिणि ममापत्यत्वं गते, साध्यं सुनिश्चितं भवेत्।
Verse 19
क्षणंक्षणं समालोक्यमंगस्पर्शे क्षणंक्षणम् । एकशय्यासनाहारं लप्स्यतेऽनेन क्षणेक्षणे
क्षणं क्षणं समालोक्य, अङ्गस्पर्शेऽपि क्षणं क्षणम्; एकशय्यासनाहारं तेन सह क्षणे क्षणे लप्स्यते।
Verse 20
योयं न गोचरः क्वापि वाणीमनसयोरपि । स मेऽपत्यत्वमासाद्य किं न दास्यति चिंतितम्
योऽयं वाणीमनसयोरपि क्वापि न गोचरः, स मेऽपत्यत्वमासाद्य किं न दास्यति मम चिन्तितम्?
Verse 21
योऽमुं सकृत्स्पृशेज्जंतुर्योमुं पश्येत्सकृन्मुदा । न स भूयोभिजायेत भवेच्चानंदमेदुरः
योऽमुं सकृत्स्पृशेज्जन्तुर्योऽमुं पश्येत्सकृन्मुदा; न स भूयोऽभिजायेत, आनन्दमेदुरो भवेत्।
Verse 22
गृहक्रीडनकं मे सौ यदि भूयात्कथंचन । तदापरस्य सौख्यस्य निधानं स्यामसंशयम्
यदि कथंचन स मे गृहे क्रीडनकः स्यात्, तदा अहम् अपारसौख्यस्य निधानं स्याम्, न संशयः।
Verse 23
विधेः समीहितं चेति नूनं ज्ञात्वा स सर्ववित् । आनंदवाष्पकलितं चक्षुस्त्रयमदीधरत्
‘इदं विधेः समीहितम्’ इति नूनं ज्ञात्वा स सर्ववित्; आनंदवाष्पैः कलितं त्रिनयनं चक्षुः समदीधरत्।
Verse 24
श्रुत्वैत्यगस्तिः स्कंदस्य भाषितं पर्यमूमुदत् । ननाम चांघ्री प्रोवाच जयसर्वज्ञनंदन
स्कन्दस्य भाषितं श्रुत्वा अगस्तिः परमं मुदितः; पादयोः प्रणनाम, प्रोवाच— ‘जय सर्वज्ञनन्दन!’
Verse 25
विधेरपि मनोज्ञातं शंभोरपि मनोगतम् । सम्यक्चित्तं त्वया ज्ञातं नमस्तुभ्यं चिदात्मने
विधेरपि मनोज्ञातं शम्भोरपि मनोगतम्; त्वया सम्यक् ज्ञातं सर्वं— नमस्तुभ्यं चिदात्मने।
Verse 26
स्कंदोपि नितरां तुष्टःश्रोतुरानंददर्शनात् । धन्योस्यगस्त्य धन्योसि श्रोतुं जानासि तत्त्वतः
श्रोतुरानन्ददर्शनात् स्कन्दोऽपि नितरां तुष्टः; ‘धन्योऽसि अगस्त्य, धन्योऽसि—तत्त्वतः श्रोतुं जानासि’ इत्युवाच।
Verse 27
न मे श्रमो वृथा जातो ब्रुवतस्ते पुरः कथाम् । इत्यगस्तिं समाभाष्य पुनः प्राह षडाननः
न मे श्रमो वृथा जातः, यत् तव पुरतः कथाम् उक्तवानस्मि। इत्यगस्तिं समाभाष्य पुनरेव षडाननः प्राह॥
Verse 28
देवे रुद्रत्वमापन्ने देवी दक्षसुताभवत् । सापि तप्त्वा तपस्तीव्रं सती काश्यां वरार्थिनी
देवे रुद्रत्वमापन्ने देवी दक्षसुताभवत्। सा सती काश्यां वरार्थिनी तीव्रं तपः तप्तवती॥
Verse 30
इदं सतीश्वरं लिंगं तव नाम्ना भविष्यति । यथा मनोरथस्तेऽत्र फलितो दक्षकन्यके
इदं सतीश्वरं लिङ्गं तव नाम्ना भविष्यति। यथा तेऽत्र मनोरथः फलितो भवतु दक्षकन्यके॥
Verse 31
तथैतल्लिंगमाराध्यान्यस्यापि हि फलिष्यति । कुमारी प्राप्स्यति पतिं मनसोपि समुच्छ्रितम्
तथैतल्लिङ्गमाराध्य अन्यस्यापि फलिष्यति। कुमारी प्राप्स्यति पतिं मनसोपि समुच्छ्रितम्॥
Verse 32
एतल्लिंगं समाराध्य कुमारोपि वरांगनाम् । यस्य यस्य हि यः कामस्तस्य तस्य हि स ध्रुवम्
एतल्लिङ्गं समाराध्य कुमारोऽपि वराङ्गनाम्। यस्य यस्य हि यः कामः तस्य तस्य स ध्रुवम्॥
Verse 33
भविष्यति न संदेहः सतीश्वरसमर्चगात् । सतीश्वरं समभ्यर्च्य यो यो यं यं समीहते
भविष्यति न संशयः सतीश्वरसमर्चनात्। सतीश्वरं समभ्यर्च्य यो यो यं यं समीहते॥
Verse 34
तस्य तस्य स स क्षिप्रं भविष्यति मनोरथः
तस्य तस्य स स क्षिप्रं भविष्यति मनोरथः॥
Verse 35
इतोष्टमे च दिवसे त्वज्जनेता प्रजापतिः । मह्यं दास्यति कन्यां त्वां सफलस्ते मनोरथः । इत्युक्त्वा देवदेवेशस्तत्रैवांतर्हितोभवत्
इतोऽष्टमे च दिवसे त्वज्जनेता प्रजापतिः। मह्यं दास्यति कन्यां त्वां सफलस्ते मनोरथः॥ इत्युक्त्वा देवदेवेशस्तत्रैवाऽन्तर्हितोऽभवत्॥
Verse 36
सापि स्वभवनं याता सती दाक्षायणी मुदा । पितापि तस्मै प्रादात्तां रुद्राय दिवसेष्टमे
सापि स्वभवनं याता सती दाक्षायणी मुदा। पितापि तस्मै प्रादात्तां रुद्राय दिवसेऽष्टमे॥
Verse 37
स्कंद उवाव । इत्थं सतीश्वरं लिंगं काश्यां प्रादुरभून्मुने । स्मरणादपि लिंगं च दद्यात्सत्त्वगुणं परम्
स्कन्द उवाच। इत्थं सतीश्वरं लिङ्गं काश्यां प्रादुरभून्मुने। स्मरणादपि लिङ्गं च दद्यात् सत्त्वगुणं परम्॥
Verse 38
रत्नेशात्पूर्वतो भागे दृष्ट्वा लिंगं सतीश्वरम् । मुच्यते पातकैः सद्यः क्रमाज्ज्ञानं च विंदति
रत्नेशात् पूर्वदिग्भागे सतीश्वरं लिङ्गमवलोक्य जनः सद्यः पातकैः प्रमुच्यते; क्रमशः च तत्त्वज्ञानं प्राप्नोति।
Verse 93
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंड उत्तरार्धे सतीश्वरप्रादुर्भावो नाम त्रिनवतितमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखण्डस्य उत्तरार्धे ‘सतीश्वरप्रादुर्भावः’ नाम त्रिनवतितमोऽध्यायः समाप्तः।