Adhyaya 31
अगस्त्यः स्कन्दं धर्मतीर्थस्य माहात्म्यं पृच्छति, यत् शम्भुना देव्यै कथितम्। स्कन्दः कथयति—वृत्रवधात् ब्रह्महत्यादोषग्रस्तः इन्द्रः प्रायश्चित्तार्थं विचरन् बृहस्पतेः उपदेशेन विश्वेश्वररक्षितां काशीम् आनन्दवनं च प्रविशति, यत्र महापापानि प्रवेशमात्रेण पलायन्ते इति। उत्तरवाहिन्याः सरितः समीपे स शिवपूजनं कृत्वा, “अत्र स्नाहि, हे इन्द्र” इति शिवाज्ञया तीर्थं प्रतिष्ठापयति; ततोऽस्य दोषः संस्कारतः परिवर्तितः शान्तिं ययौ। तस्मिन् धर्मपीठे स्नानं श्राद्धं तर्पणं दानं च पितृणां तृप्तिकरं, अल्पदानमपि अक्षयफलप्रदं इति प्रतिपाद्यते; यतिभोजनं ब्राह्मणभोजनं च वेदयज्ञसमफलम् इति प्रशस्यते। इन्द्रः तारकेशात् पश्चिमे इन्द्रेश्वरलिङ्गं स्थापयति; धर्मेशस्य परितः शचीश-रम्भेश-लोकपालेश्वर-धरणीश-तत्त्वेश-वैराग्येश-ज्ञानेश्वर-ऐश्वर्येशादयः दिशानुसारं प्रतिष्ठिताः, पञ्चवक्त्रतत्त्वसम्बद्धा रूपभेदाः इव व्याख्यायन्ते। अनन्तरं दुरदमो नाम राजा अधर्मशीलोऽपि आकस्मिकं आनन्दवनं प्रविश्य धर्मेश्वरदर्शनात् अन्तःपरिवर्तनं प्राप्य राज्यं धर्मे स्थापयति, आसक्तिं त्यक्त्वा पुनः काशीम् आगत्य पूजां कृत्वा मोक्षाभिमुखं गतिमवाप। फलश्रुतौ—एतद्धर्मेश्वराख्यानश्रवणं विशेषतः श्राद्धकाले पापसञ्चयं नाशयति, पितॄन् तर्पयति, शिवलोकप्राप्त्यै भक्तिं च वर्धयति इति।
Shlokas
Verse 1
अगस्त्य उवाच । धर्मतीर्थस्य माहात्म्यं कीदृग्देवेन शंभुना । स्कंद देव्यै समाख्यातं तदाख्याहि कृपां कुरु
अगस्त्य उवाच—धर्मतीर्थस्य माहात्म्यं कीदृक् देवेन शंभुना स्कन्द देव्यै समाख्यातम्? तदाख्याहि, कृपां कुरु।
Verse 2
स्कंद उवाच । विंध्योन्नतिहृदाख्यामि धर्मतीर्थसमुद्भवम् । आकर्णय महाप्राज्ञ यथा देवेन भाषितम्
स्कन्द उवाच—महाप्राज्ञ, आकर्णय। विंध्योन्नतिहृदाख्ये यथोक्तं धर्मतीर्थसमुद्भवं यथादेवेन भाषितं वक्ष्यामि।
Verse 3
वृत्रं निहत्य वृत्रारिर्ब्रह्महत्यामवाप्तवान् । अनुतप्तोथ पप्रच्छ प्रायश्चित्तं पुरोहितम्
वृत्रं निहत्य वृत्रारिर्ब्रह्महत्यामवाप्तवान्। अनुतप्तोऽथ पप्रच्छ प्रायश्चित्तं पुरोहितम्॥
Verse 4
बृहस्पतिरुवाच । यदि त्वं देवराजेमां ब्रह्महत्यां सुदुस्त्यजाम् । अपानुनुत्सुस्तद्याहि काशीं विश्वेशपालिताम्
बृहस्पतिरुवाच—हे देवराज! यदि त्वं सुदुस्त्यजां ब्रह्महत्यां निवारयितुमिच्छसि, तर्हि विश्वेशेन पालितां काशीम् अभिगच्छ।
Verse 5
नान्यत्किंचित्क्वचिद्दृष्टं ब्रह्महत्यामहौषधम् । राजधानीं परित्यज्य शक्र विश्वेशितुः पराम्
ब्रह्महत्यामहौषधं नान्यत् क्वचिदपि दृष्टम्; अतः हे शक्र! राजधानीं परित्यज्य विश्वेशितुः परां पुरीं गच्छ।
Verse 6
भैरवस्यापिहस्ताग्रादपतद्वैधसं शिरः । यत्रानंदवने तत्र वृत्रशत्रो व्रज द्रुतम्
यत्रानन्दवने भैरवस्य हस्ताग्रात् वैधसस्य शिरोऽपतत्; हे वृत्रशत्रो! तमेव देशं द्रुतं व्रज।
Verse 7
सीमानमपि संप्राप्य शक्रानंदवनस्य हि । ब्रह्महत्या पलायेत वेपमाना निराश्रया
हे शक्र! आनन्दवनस्य सीमामपि संप्राप्य ब्रह्महत्या वेपमाना निराश्रया पलायेत।
Verse 8
अन्येषामपि पापानां महापापजुषामपि । नाशयित्री परा काशी विश्वेश समधिष्ठिता
अन्येषामपि पापानां महापापजुषामपि नाशयित्री परा काशी, विश्वेशेन समधिष्ठिता।
Verse 9
महापातकतो मुक्तिः काश्यामे व शतक्रतो । महासंसारतो मुक्तिः काश्यामेव न चान्यतः
महापातकविमुक्तिः काश्यामेव, हे शतक्रतो; महासंसारविमोक्षोऽपि काश्यामेव, नान्यत्र कदाचन।
Verse 10
निर्वाणनगरी काशी काशी सर्वाघसंघहृत् । विश्वेशितुः प्रिया काशी द्यौः काशी सदृशी नहि
निर्वाणनगरी काशी, काशी सर्वाघसंघहृत्; विश्वेशितुः प्रिया काशी, द्यौरपि काशीसदृशी नहि।
Verse 11
ब्रह्महत्याभयं यस्य यस्य संसारतो भयम् । जातुचित्तेन न त्याज्या काशिका मुक्तिकाशिका
यस्य ब्रह्महत्याभयं, यस्य संसारतो भयम्; स काशिकां मुक्तिकाशिकां जातुचित्तेन न त्यजेत्।
Verse 12
जंतूनां कर्मबीजानां यत्र देहविसर्जने । न जातुचित्प्ररोहोस्ति हरदृष्ट्याप्तशुष्मणाम्
यत्र जंतूनां देहविसर्जने हरदृष्ट्याप्तशुष्मणाम्; कर्मबीजानां प्ररोहो न जातुचित् भवति।
Verse 13
तां काशीं प्राप्य वृत्रारे वृत्रहत्यापनुत्तये । समाराधय विश्वेशं विश्वमुक्तिप्रदायकम्
तां काशीं प्राप्य, हे वृत्रारे, वृत्रहत्यापनुत्तये; विश्वमुक्तिप्रदायकं विश्वेशं सम्यग् आराधय।
Verse 14
बृहस्पतेरिति वचो निशम्य स सहस्रदृक् । आयाद्द्रुततरं काशीं महापातकघातुकाम्
बृहस्पतेर्वचः श्रुत्वा सहस्राक्षः शचीपतिः । महापातकहन्त्रीं काशीम् अतीव द्रुतमाययौ ॥
Verse 15
स्नात्वोत्तरवहायां च धर्मेशं परितः स्थितः । आराधयन्महादेवं ब्रह्मद्वत्याप नुत्तये
उत्तारवहिन्यां स्नात्वा धर्मेशं परितः स्थितः । महादेवं समाराध्य ब्रह्महत्यापनुत्तये ॥
Verse 16
महारुद्रजपासक्तः सुत्रामाथ त्रिलोचनम् । ददर्श लिंगमध्यस्थं स्वभासा दीपितांबरम्
महारुद्रजपासीक्तः सुत्रामा त्रिलोचनम् । ददर्श लिङ्गमध्यस्थं स्वभासा दीपिताम्बरम् ॥
Verse 17
पुनस्तुष्टाव वेदोक्तै रुद्रसूक्तैरनेकधा । विनिष्क्रम्य ततो लिंगादाविर्भूय भवोवदत्
पुनस्तुष्टाव वेदोक्तै रुद्रसूक्तैरनेकधा । विनिष्क्रम्य ततो लिङ्गादाविर्भूय भवोऽवदत् ॥
Verse 18
शचीपते प्रसन्नोस्मि वरं वरय सुव्रत । किं देयं द्रुतमाख्याहि धर्मपीठकृतास्पद
शचीपते प्रसन्नोऽस्मि वरं वरय सुव्रत । किं देयं द्रुतमाख्याहि धर्मपीठकृतास्पद ॥
Verse 19
श्रुत्वेति देवदेवस्य स प्रेमवचनं हरिः । सर्वज्ञ किंतेऽविदितं तमुवाचेति वृत्रहा
श्रुत्वा देवदेवस्य सप्रेमवचनं हरिः । वृत्रहा प्रत्युवाचेदं— सर्वज्ञ, किं नु तेऽविदितम् ॥
Verse 20
ततस्तत्कृपयानुन्नो धर्मपीठनिषेवणात् । निष्पाद्य तीर्थं तत्रेशोऽत्र स्नाहींद्रेति चाब्रवीत्
ततः कृपयानुन्नो धर्मपीठनिषेवणात् । तत्र तीर्थं निष्पाद्येशोऽब्रवीत्— अत्र स्नाहीन्द्र ॥
Verse 21
तत्रेंद्रः स्नानमात्रेण दिव्यगंधोऽभवत्क्षणात् । अवाप च रुचिं चारुं प्राक्तनीं शातयाज्ञिकीम्
तत्रेन्द्रः स्नानमात्रेण दिव्यगन्धोऽभवत्क्षणात् । अवाप रुचिं चारुं च प्राक्तनीं शातयाज्ञिकीम् ॥
Verse 22
तदाश्चर्यमथो दृष्ट्वा मुनयो नारदादयः । परिसस्नुर्मुदायुक्ता धर्मतीर्थेऽघहारिणि
तदाश्चर्यमथो दृष्ट्वा मुनयो नारदादयः । मुदायुक्ताः परिसस्नुर्धर्मतीर्थेऽघहारिणि ॥
Verse 23
अतर्पयन्पितॄन्दिव्यान्व्यधुः श्राद्धानि श्रद्धया । धर्मेशं स्नापयामासुस्तत्तीर्थाम्बुभृतैर्घटैः
अतर्पयन् पितॄन्दिव्यान् व्यधुः श्राद्धानि श्रद्धया । धर्मेशं स्नापयामासुस्तत्तीर्थाम्बुभृतैर्घटैः ॥
Verse 24
तदा प्रभृति तत्तीर्थं धर्मांधुरिति विश्रुतम् । ब्रह्महत्यादि पापानामक्लेशं क्षालनं परम्
ततः प्रभृति तत्तीर्थं “धर्मांधु” इति विश्रुतम्। ब्रह्महत्यादिपापानामक्लेशेन परं क्षालनं पावनं च॥
Verse 25
यत्फलं तीर्थराजस्य स्नानेन परिकीर्त्यते । सहस्रगुणितं तत्स्याद्धर्मांधु स्नानमात्रतः
तीर्थराजे स्नानेन यत्फलं परिकीर्त्यते। तत्फलं सहस्रगुणितं धर्मांधौ स्नानमात्रतः॥
Verse 26
गंगाद्वारे कुरुक्षेत्रे गंगासागरसंगमे । यत्फलं लभते मर्त्यो धर्मतीर्थे तदाप्नुयात्
गंगाद्वारे कुरुक्षेत्रे गंगासागर-संगमे। यत्फलं लभते मर्त्यो धर्मतीर्थे तदाप्नुयात्॥
Verse 27
नर्मदायां सरस्वत्यां गौतम्यां सिंहगे गुरौ । स्नात्वा यत्फलमाप्येत धर्मकूपे तदाप्नुयात्
नर्मदायां सरस्वत्यां गौतम्यां सिंहगे गुरौ। स्नात्वा यत्फलमाप्येत धर्मकूपे तदाप्नुयात्॥
Verse 28
मानसे पुष्करे चैव द्वारिके सागरे तथा । तीर्थे स्नात्वा फलं यत्स्यात्तत्स्याद्धर्मजलाशये
मानसे पुष्करे चैव द्वारिके सागरे तथा। तीर्थे स्नात्वा फलं यत्स्यात् तत्स्याद्धर्मजलाशये॥
Verse 29
कार्तिक्यां सूकरक्षेत्रे चैत्र्यां गौरीमहाह्रदे । शंखोद्धारे हरिदिने यत्फलं तत्फलं त्विह
कार्तिक्यां सूकरक्षेत्रे चैत्र्यां गौरीमहाह्रदे । शंखोद्धारे हरिदिने यत्फलं तत्फलं त्विह ॥
Verse 30
तीर्थद्वयं प्रतीक्षंते सिस्नासून्पितरो नरान् । गंगायां धर्मकूपे च पिंडनिर्वपणाशया
तीर्थद्वयं प्रतीक्षन्ते सिस्नासून् पितरो नरान् । गङ्गायां धर्मकूपे च पिण्डनिर्वपणाशया ॥
Verse 31
पितामहसमीपे वा धर्मेशस्याग्रतोथ वा । फल्गौ च धर्मकूपे च माद्यंति प्रपितामहाः
पितामहसमीपे वा धर्मेशस्याग्रतोऽथ वा । फल्गौ च धर्मकूपे च माद्यन्ति प्रपितामहाः ॥
Verse 32
धर्मकूपे नरः स्नात्वा परितर्प्य पितामहान् । गयां गत्वा किमधिकं कर्ता पितृमुदावहम्
धर्मकूपे नरः स्नात्वा परितर्प्य पितामहान् । गयां गत्वा किमधिकं कर्ता पितृमुदावहम् ॥
Verse 33
यथा गयायां तृप्ताः स्युः पिंडदाने पितामहाः । धर्मतीर्थे तथैव स्युर्न न्यूनं नैव चाधिकम्
यथा गयायां तृप्ताः स्युः पिण्डदाने पितामहाः । धर्मतीर्थे तथैव स्युः न न्यूनं नैव चाधिकम् ॥
Verse 34
ते धन्याः पितृभक्तास्ते प्रीणितास्तैः पितामहाः । पैत्रादृणाद्धर्मतीर्थे निष्कृतिर्यैः कृता सुतैः
ते धन्याः पितृभक्ताः सुताः, येन पितामहाः परितुष्यन्ति। धर्मतीर्थे पैत्रादृणात् निष्कृतिं कृत्वा ये सुताः पितृऋणात् प्रमुच्यन्ते, ते खलु भाग्यवन्तः।
Verse 35
तत्तीर्थस्य प्रभावेण निष्पापोभूत्क्षणेन च । प्रणम्य देवदेवेशमिंद्रोऽगादमरावतीम्
तत्तीर्थप्रभावेण स क्षणेनैव निष्पापोऽभवत्। ततः देवदेवेशं प्रणम्येन्द्रोऽमरावतीं जगाम।
Verse 36
अपारो महिमा तस्य धर्मतीर्थस्य कुंभज । तत्कूपे स्वं निरीक्ष्यापि श्राद्धदानफलं लभेत्
अपारो महिमा तस्य धर्मतीर्थस्य, कुंभज। तत्कूपे स्वप्रतिबिम्बं निरीक्ष्यापि नरः श्राद्धदानयोः फलं लभते।
Verse 37
तत्रापि काकिणी मात्रं यच्छेत्पितृमुदे नरः । अक्षयं फलमाप्नोति धर्मपीठप्रभावतः
तत्रापि नरः पितृमुदे काकिणीमात्रं दद्यात् चेत्, धर्मपीठप्रभावतः अक्षयं फलं प्राप्नोति।
Verse 38
तत्र यो भोजयेद्विप्रान्यतिनोथ तपस्विनः । सिक्थे सिक्थे लभेत्सोथ वाजपेयफलं स्फुटम्
तत्र यो विप्रान् यतीन् वा तपस्विनो वा भोजयेत्, स सिक्थे सिक्थे वाजपेययज्ञस्य स्फुटं फलं लभते।
Verse 39
प्राप्यामरावतीं शक्रस्ततो दिविषदां पुरः । धर्मपीठस्य माहात्म्यं महत्काश्यामवर्णयत्
अमरावतीं प्राप्य शक्रः ततः दिविषदां सभामध्ये पुरः स्थित्वा काश्यां धर्मपीठस्य महन्माहात्म्यं सम्यगवर्णयत्।
Verse 40
आगत्य पुनरप्यत्र शंभोरानंदकानने । मुनिवृंदारकैः सार्धं लिंगमस्थापयद्धरिः
पुनरप्यत्र शंभोरानन्दकानने समागत्य हरिः मुनिवृन्दारकैः सह लिङ्गं प्रतिष्ठापयामास।
Verse 41
तारकेशात्पश्चिमत इंद्रेश्वरमितीरितम् । तस्य संदर्शनात्पुंसामैंद्रलोको न दूरतः
तारकेशात् पश्चिमतः ‘इन्द्रेश्वरम्’ इति ख्यातं क्षेत्रं प्रकीर्तितम्। तस्य दर्शनमात्रेण पुंसामैन्द्रलोको न दूरतः।
Verse 42
तद्दक्षिणे शचीशश्च स्वयं शच्या प्रतिष्ठितः । शचीशार्चनतः स्त्रीणां सौभाग्यमतुलं भवेत्
तद्दक्षिणे शचीशः स्यात् स्वयं शच्या प्रतिष्ठितः। शचीशार्चनतः स्त्रीणां सौभाग्यमतुलं भवेत्।
Verse 43
तत्समीपेस्ति रंभेशो बहुसौख्यसमृद्धिदः । इंद्रेश्वरस्य परितो लोकपालेश्वरो परः
तत्समीपे रम्भेशोऽस्ति बहुसौख्यसमृद्धिदः। इन्द्रेश्वरस्य परितो लोकपालेश्वरो परः स्थितः।
Verse 44
तदर्चनात्प्रसीदंति लोकपालाः समृद्धिदाः । धर्मेशात्पश्चिमाशायां धरणीशः प्रकीर्तितः । तद्दर्शनेन धैर्यं स्याद्राज्ये राजकुलादिषु
तस्यार्चनात् लोकपालाः प्रसीदन्ति समृद्धिदाः। धर्मेशात् पश्चिमाशायां धरणीशाख्यं लिङ्गं प्रकीर्तितम्। तद्दर्शनमात्रेण राजकुलादिषु राज्ये च धैर्यं जायते॥
Verse 45
धर्मेशाद्दक्षिणे पूज्यं तत्त्वेशाख्यं परं नरैः । तत्त्वज्ञानं प्रवर्तेत तल्लिंगस्य समर्चनात्
धर्मेशाद् दक्षिणे पूज्यं तत्त्वेशाख्यं परं लिङ्गम्। तस्य समर्चनात् नृणां तत्त्वज्ञानं प्रवर्तते॥
Verse 46
धर्मेशात्पूर्वदिग्भागे वैराग्येशं समर्चयेत् । निवृत्तिश्चेतसस्तस्य लिंगस्य स्पर्शनादपि
धर्मेशात् पूर्वदिग्भागे वैराग्येशं समर्चयेत्। तस्य लिङ्गस्य स्पर्शनादपि चेतसो निवृत्तिर्भवेत्॥
Verse 47
ज्ञानेश्वरं तथैशान्यां ज्ञानदं सर्वदेहिनाम् । ऐश्वर्येशमुदीच्यां च लिंगाद्धर्मेश्वराच्छुभात्
ईशान्यां ज्ञानेश्वरं लिङ्गं सर्वदेहिनां ज्ञानदम्। उदीच्यां च ऐश्वर्येशं शुभाद् धर्मेश्वरलिङ्गतः॥
Verse 48
तद्दर्शनाद्भवेन्नृणामैश्वर्यं मनसेप्सितम् । पंचवक्त्रस्य रूपाणि लिंगान्येतानि कुंभज
तद्दर्शनादेव नृणां मनसेप्सितमैश्वर्यं भवेत्। एतानि लिङ्गानि कुंभज पञ्चवक्त्रस्य रूपाणि॥
Verse 49
एतान्यवश्यं संसेव्य नरः प्राप्नोति शाश्वतम् । अन्यत्तत्रैव यद्वृत्तं तदाख्यामि मुने शृणु
एतानि लिङ्गानि नित्यं श्रद्धया संसेवमानो नरः शाश्वतं पदं नूनं प्राप्नोति। तत्रैव यदन्यद्वृत्तं जातं तदिदानीं ते कथयामि, मुने शृणु॥
Verse 50
यच्छ्रुत्वापि नरो घोरे संसाराब्धौ न मज्जति । कदंबशिखरो नाम विंध्यपादो महानिह
एतत् श्रुत्वापि नरो घोरसंसाराब्धौ न मज्जति। अत्र कदंबशिखर इति नाम महानासीत्, विंध्यपादो महाबलः॥
Verse 51
दमस्य पुत्रस्तत्रासीद्दुर्दमो नाम पार्थिवः । पितर्युपरते राज्यं संप्राप्याविजितेंद्रियः
तत्र दमस्य पुत्रो दुर्दम इति नाम पार्थिवोऽभूत्। पितर्युपरते राज्यं प्राप्य स अविजितेन्द्रियः॥
Verse 52
हरेत्पुरंध्रीः प्रसभं पौराणां काममोहितः । असाधवः प्रियास्तस्य साधवोऽप्रियतां ययुः
काममोहितः स पौराणां पुरंध्रीः प्रसभं जहार। असाधवः प्रियास्तस्य, साधवोऽप्रियतां ययुः॥
Verse 53
अदंड्यान्दंडयांचक्रे दंड्येष्वासीत्पराङमुखः । सदैव मृगयाशीलः सोऽभून्मृगयु संगतः
अदण्ड्यान् दण्डयामास, दण्ड्येषु च पराङ्मुखः। सदा मृगयाशीलः स मृगयुभिः संगतोऽभवत्॥
Verse 54
विवासिताः स्वविषयात्तेन सन्मतिदायिनः । धर्माधिकारिणः शूद्रा ब्राह्मणाः करदीकृताः
तेन स्वविषयात् सन्मतिदायिनो विवासिताः; शूद्राः धर्माधिकारिणः कृताः, ब्राह्मणाश्च करदीकृताः।
Verse 55
परदारेषुसंतुष्टः स्वदारेषु पराङ्मुखः । आनर्च जातुचिन्नैव देवौ दुःखांतकारिणौ
परदारेषु सन्तुष्टः स्वदारेषु पराङ्मुखः; दुःखान्तकारिणौ देवौ जातुचित् न एव आनर्च।
Verse 56
हारिणौ सर्वपापानां सर्ववांछितदायिनौ । सर्वेषां जगतीसारौ श्रीकंठश्रीपतीपती
तौ सर्वपापहारिणौ सर्ववाञ्छितदायिनौ; सर्वेषां जगतीसारौ श्रीकण्ठश्रीपती—उभौ पती।
Verse 57
स्वप्रजास्वेक उदितो धूमकेतुरिवापरः । दुर्दमो नाम भूपालः क्षयाया कांड एव हि
स्वप्रजासु धूमकेतुरिव अपर उदितः; दुर्दमो नाम भूपालः क्षयाय काण्ड एव हि।
Verse 58
स कदाचिन्मृगयुभिः पापर्धि व्यसनातुरः । सार्धं विवेशारण्यानि गृष्टिपृष्ठानुगो हयी
स कदाचित् पापार्धिव्यसनातुरः मृगयुभिः सार्धम् अरण्यानि विवेश; गृष्टिपृष्ठानुगो हयी आरूढः।
Verse 59
एकाकी दैवयोगेन दुर्दमः सोऽवनीपतिः । धन्वी तुरंगमारुढोऽविशदानंदकाननम्
अथ दैवयोगेन स एकाकी दुर्दमः अवनीपतिः । धनुर्धरः तुरङ्गमारूढः स आनन्दकाननं प्रविवेश ॥
Verse 60
स विलोक्याथ सर्वत्र पादपा नवकेशिनः । सुच्छायांश्च सुविस्तारान्गतश्रम इवाभवत्
स सर्वत्र विलोक्य पादपान् नवकेशिनः । सुच्छायान् सुविस्तीर्णान् दृष्ट्वा गतश्रम इवाभवत् ॥
Verse 62
केवलं मृगया जातस्तत्खेदो न व्यपाव्रजत् । आजन्मजनितः खेदो निरगात्तद्वनेक्षणात्
केवलं मृगयाजनितः खेदो न व्यपाव्रजत् । आजन्मजनितः खेदो तद्वनदर्शनात् निरगात् ॥
Verse 63
सुगंधेन सुशीतेन सुमदेन सुवायुना । क्षणं संवीजितो राजा पल्लवव्यजनैः कुजैः
सुगन्धेन सुशीतेन सुमदेन सुवायुनाः । क्षणं संवीजितो राजा पल्लवव्यजनैः कुजैः ॥
Verse 64
अथावरुह्य तुरगात्स भूपालोतिविस्मितः । धर्मेशमंडपं प्राप्य स्वात्मानं प्रशशंस ह
अथ तुरगादवरुह्य स भूपालोऽतिविस्मितः । धर्मेशमण्डपं प्राप्य स्वात्मानं प्रशशंस ह ॥
Verse 65
धन्योस्म्यहं प्रसन्नोस्मि धन्ये मेद्य विलोचने । धन्यमद्यतनं चाहर्यदपश्यमिमां भुवम्
धन्योऽस्म्यहं प्रसन्नोऽस्मि; धन्ये मेऽद्य विलोचने। धन्यमद्यतनं चाऽहः—यदपश्यमिमां पावनीं काशीभुवम्॥
Verse 66
पुनर्निनिंद चात्मानं धर्मपीठ प्रभावतः । धिङ्मां दुर्जनसंसर्गं त्यक्तसज्जनसंगमम्
धर्मपीठप्रभावेण पुनर्निन्दत चात्मनम्। धिङ्मां दुर्जनसंसर्गं त्यक्तसज्जनसङ्गमम्॥
Verse 67
जंतूद्वेगकरं मूढं प्रजापीडनपंडितम् । परदारपरद्रव्यापहृत्यासुखमानिनम्
जन्तूद्वेगकरो मूढः प्रजापीडनपण्डितः। परदारपरद्रव्यापहृत्यासुखमानिनः॥
Verse 68
अद्ययावन्मम गतं वृथाजन्माल्पमेधस । धर्मस्थानानीदृशानि यद्दृष्टानि न कुत्रचित्
अद्ययावन्मम गतं वृथा जन्माल्पमेधसः। धर्मस्थानान्यिदृशानि यद्दृष्टानि न कुत्रचित्॥
Verse 69
एवं बहु विनिंद्य स्वं नत्वा धर्मेश्वरं विभुम् । आरुह्याश्वं ययौ राजा दुर्दमो विषयं स्वकम्
एवं बहु विनिन्द्य स्वं नत्वा धर्मेश्वरं विभुम्। आरुह्याश्वं ययौ राजा दुर्दमो विषयं स्वकम्॥
Verse 70
ततोमात्यान्समाहूय क्रमायातांश्चिरंतनान् । नवीनान्परिनिर्वास्य पौरांश्चापि समाह्वयत्
ततः स मात्यान् समाहूय क्रमायातान् चिरन्तनान् । नवीनान् परिनिर्वास्य पौरांश्चापि समाह्वयत् ॥
Verse 71
ब्राह्मणांश्चनमस्कृत्य तेभ्यो वृत्तीः प्रदाय च । पुत्रे राज्यं समारोप्य प्रजाधर्मे निवेश्य च
ब्राह्मणांश्च नमस्कृत्य तेभ्यो वृत्तीः प्रदाय च । पुत्रे राज्यं समारोप्य प्रजाधर्मे निवेश्य च ॥
Verse 72
परिदंड्य च दंडार्हान्साधूंश्च परितोष्य च । दारानपि परित्यज्य विषयेषु पराङ्मुखः
परिदण्ड्य च दण्डार्हान् साधूंश्च परितोष्य च । दारानपि परित्यज्य विषयेषु पराङ्मुखः ॥
Verse 73
समागच्छदथैकाकी काशीं श्रेयोविकासिनीम् । धर्मेश्वरं समाराध्य कालान्निर्वाणमाप्तवान्
समागच्छदथैकाकी काशीं श्रेयोविकासिनीम् । धर्मेश्वरं समाराध्य कालान्निर्वाणमाप्तवान् ॥
Verse 74
धर्मेशदर्शनान्नित्यं तथाभूतः स दुर्दमः । बभूव दमिनां श्रेष्ठः प्रांते मोक्षं च लब्धवान्
धर्मेशदर्शनान्नित्यं तथाभूतः स दुर्दमः । बभूव दमिनां श्रेष्ठः प्रान्ते मोक्षं च लब्धवान् ॥
Verse 76
इदं धर्मेश्वराख्यानं यः श्रोष्यति नरोत्तमः । आजन्मसंचितात्पापात्स मुक्तो भवति क्षणात्
यः नरोत्तमः इदं धर्मेश्वराख्यानं शृणोति, स आजन्मसञ्चितात् पापात् क्षणेनैव विमुक्तो भवति।
Verse 77
श्राद्धकाले विशेषेण धर्मेशाख्यानमुत्तमम् । श्रावयेद्ब्राह्मणान्धीमान्पितॄणां तृप्तिकारणम्
श्राद्धकाले विशेषेण धर्मेशाख्यानमुत्तमम्; धीमान् ब्राह्मणान् श्रावयेत्, तत् पितॄणां तृप्तिकारणम्।
Verse 78
धर्माख्यानमिदं शृण्वन्नपि दूरस्थितः सुधीः । सर्वपापर्विनिर्मुक्तो गंतांते शिवमंदिरम्
इदं धर्माख्यानं शृण्वन् सुधीः दूरस्थितोऽपि सर्वपापैर्विनिर्मुक्तः, अन्ते शिवमन्दिरं गच्छति।
Verse 79
इत्थं धर्मेश माहात्म्यं मया स्वल्पं निरूपितम् । धर्मपीठस्य माहात्म्यं सम्यक्को वेद कुंभज
इत्येवं धर्मेशस्य माहात्म्यं मया स्वल्पं निरूपितम्; धर्मपीठस्य सम्यग् माहात्म्यं कः वेद, हे कुम्भज?
Verse 81
इति श्रीस्कांदे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंडे उत्तरार्धे धर्मेश्वराख्याननामैकाशीतितमोध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखण्डे उत्तरार्धे धर्मेश्वराख्याननामैकाशीतितमोऽध्यायः समाप्तः।