Adhyaya 39

Verse 1

स्कंद उवाच । पुनः स नारदोऽगस्त्य देव्याः प्राक्समुपागतः । तद्वृत्तांतमशेषं च हरायावेदितुं ययौ

स्कन्द उवाच—अगस्त्य, पुनरेव नारदः पूर्वं देवीं समुपगम्य, तद्वृत्तान्तमशेषं हराय निवेदयितुं ययौ॥

Verse 2

दृष्ट्वा स नारदः शंभुं नंदिना सह संकथाम् । कांचित्तर्जनिविन्यास पूर्वं कुर्वंतमानमत्

नारदः शम्भुं नन्दिना सह संकथां कुर्वन्तं दृष्ट्वा, पूर्वं तर्जनीविन्यासं कञ्चित्कृत्वा, नम्रः प्रणनाम॥

Verse 3

उपाविशच्च शैलादि विसृष्टासनमुत्तमम् । वैलक्ष्यं नाटयन्किंचित्क्षणं जोषं समास्थितः

शैलादिजेन विसृष्टमुत्तमासनमुपाविशत्। किञ्चिद्वैलक्ष्यं नाटयन् क्षणं जोषं समास्थितः॥

Verse 4

आकारेणैव सर्वज्ञस्तद्वृत्तांतं विवेद ह । अवादीच्च मुनिं शंभुः कुतो मौनावलंबनम्

सर्वज्ञः प्रभुराकारमात्रेणैव तद्वृत्तान्तं विवेद। शम्भुः मुनिमुवाच—कुतो मौनावलम्बनम्॥

Verse 5

शरारिणां स्थितिरियमुत्पत्तिप्रलयात्मिका । दिव्यान्यपि शरीराणि कालाद्यांत्येवमेव हि

शरीरिणां स्थितिरियं उत्पत्तिप्रलयात्मिका। दिव्यान्यपि शरीराणि कालात् नश्यन्त्येव निश्चयः॥

Verse 6

दृश्यं विनश्वरं सर्वं विशेषाद्यदनीश्वरम् । ततोऽत्र चित्रं किं ब्रह्मन्कंकालः कालयेन्न वै

दृश्यं विनश्वरं सर्वं विशेषाद् यदनीश्वरम्। ततोऽत्र चित्रं किं ब्रह्मन् कंकालः कालयेन्न वै॥

Verse 7

अभाविनो हि भावस्य भावः क्वापि न संभवेत् । भाविनोपि हि नाभावस्ततो मुह्यंति नो बुधाः

अभाविनो हि भावस्य भावः क्वापि न संभवेत्। भाविनोपि हि नाभावः ततो मुह्यन्ति नो बुधाः॥

Verse 8

शंभूदीरितमाकर्ण्य स इत्थं मुनिपुंगवः । प्रोक्तवान्सत्यमेवैतद्यद्देवेन प्रभाषितम्

शंभूदीरितमाकर्ण्य स इत्थं मुनिपुंगवः। प्रोक्तवान् सत्यमेवैतद् यद्देवेन प्रभाषितम्॥

Verse 9

अवश्यमेव यद्भाव्यं तद्भूतं नात्र संशयः । परं मां बाधतेत्यंतं चिंतैका चित्तमाथिनी

अवश्यमेव यद्भाव्यं तद्भूतं नात्र संशयः। परं मां बाधतेऽत्यन्तं चिन्तैका चित्तमाथिनी॥

Verse 10

नापचीयेत ते किंचिन्नोपचीयेत तत्त्वतः । अव्ययत्वाच्च पूर्णत्वाद्धानिवृद्धी कृतस्त्वयि

न ते किञ्चिदपचीयते, न च किञ्चिदुपचीयते तत्त्वतः। अव्ययत्वात् पूर्णत्वाच्च त्वयि हानिवृद्धी केवलं कल्पिते॥

Verse 11

अहो वराकः संसारः क्व भविष्यत्यनीश्वरः । आरभ्याद्यदिनं न त्वामर्चयिष्यंति केपि यत्

अहो वराकः संसारः, क्व तिष्ठत्यनीश्वरः। आरभ्याद्यदिनं ये त्वां न अर्चयिष्यन्ति केऽपि, तेषां का शरणिः॥

Verse 12

यतः प्रजापतिर्दक्षो न त्वामाहूतवान्क्रतौ । तेनाद्यरीढि तं दृष्ट्वा देवर्षिमनुजा अपि

यतो दक्षः प्रजापतिः क्रतौ त्वामाहूतवान् न। तेनाद्यापि तं दृष्ट्वा देवर्षयः मनुजाश्च रीढिं यान्ति, तदपराधं विदित्वा॥

Verse 13

तव रीढां करिष्यंति किमैश्वर्येण रीढिनाम् । प्राप्तावहेडना लोके जितकालभया अपि । अथैश्वर्येण संपन्नाः प्रतिष्ठाभाजनं किमु

ये तव रीढां करिष्यन्ति, तेषां किमैश्वर्येण रीढिनाम्। लोकेऽवहेलिताः सन्तोऽपि कालभयं जितवन्तः; ऐश्वर्यसम्पन्नाश्च किं पुनः प्रतिष्ठाभाजनम्॥

Verse 14

महीयसायुषा तेषां वसुभिर्भूरिभिश्च किम् । येऽभिमानधनानेह लब्धरीढाः पदेपदे

महीयसा आयुषा तेषां वसुभिर्भूरिभिश्च किम्। येऽत्राभिमानधनाः, लब्धरीढाः पदेपदे, तत्त्वतः शून्यतामेव यान्ति॥

Verse 15

अचेतनाश्च सावज्ञा जीवंतोपि न कीर्तये । अभिमानधना धन्या वरं योषित्सुसासती

अचेतनाः सावज्ञाश्च ये जीवन्नपि न कीर्त्यन्ते; अभिमानधनानां धन्यानां वरं सुसती योषित्।

Verse 16

या त्वद्विनिंदाश्रवणात्तृणीचक्रे स्वजीवितम् । इत्याकर्ण्य महाकालः सम्यग्ज्ञात्वा सतीव्ययम्

या त्वद्विनिन्दाश्रवणे स्वजीवितं तृणवत् अचक्रे; इति श्रुत्वा महाकालः सतीव्ययं सम्यगवबुध्य चचाल।

Verse 17

सत्यं मुने सती देवी तृणीचक्रे स्वजीवितम् । जोषं स्थिते मुनौ तत्र तन्महाकालसाध्वसात्

सत्यं मुने! सती देवी स्वजीवितं तृणवत् अचक्रे; तत्र मुनिः तूष्णीं स्थितः स महाकालसाध्वसात्।

Verse 18

रुद्रश्चातीवरुद्रोभूद्बहुकोपाग्निदीपितः । ततस्तत्कोपजाद्वह्निराविरासीन्महाद्युतिः

रुद्रः अतीव रुद्रोऽभूत् तीव्रकोपाग्निना दीप्तः; तस्मात् कोपजाद्वह्नेराविरासीन्महाद्युतिः।

Verse 19

प्रत्यक्षः प्रतिमाकारः कालमृत्युप्रकंपनः । उवाच च प्रणम्येशं भुशुंडीं महतीं दधत्

प्रत्यक्षः प्रतिमाकारः कालमृत्युप्रकम्पनः; प्रणम्येशं स उवाच, भुशुण्डीं महतीं दधत्।

Verse 20

आज्ञां देहि पितः किं ते करवै दास्यमुत्तमम् । ब्रह्मांडमेककवलं करवाणि त्वदाज्ञया

आज्ञां देहि पितः—किं ते करवै दास्यमुत्तमम्? त्वदाज्ञया ब्रह्माण्डमप्येककवलं कर्तुं समुत्सुकोऽस्मि।

Verse 21

पिबामि चार्णवान्सप्ताप्येकेन चुलुकेन वै । रसातलं वा पातालं पातालं वा रसातलम्

एकेनैव चुलुकेन सप्तार्णवान् पिबामि वै; रसातलं पातालं वा, पातालं वा रसातलम्, विनिमयितुं क्षमोऽस्मि।

Verse 22

त्वदाज्ञया नयामीश विनिमय्य स्वहेलया । सलोकपालमिंद्रं वा धृत्वा केशैरिहानये

त्वदाज्ञया, हे ईश, स्वहेलया विनिमय्य, सलोकपालमिन्द्रं केशैर्धृत्वेह आनयितुं समर्थोऽस्मि।

Verse 23

अपि वैकुंठनाथश्चेत्तत्साहाय्यं करिष्यति । तदा तं कुंठितास्त्रं च करिष्यामि त्वदाज्ञया

अपि वैकुण्ठनाथश्चेत् तस्य साहाय्यं करिष्यति, तथापि त्वदाज्ञया तं कुंठितास्त्रं करिष्यामि निष्फलम्।

Verse 24

दनुजा दितिजाः के वै वरा कारणदुर्बलाः । तेषु चोत्कटतां कोपि धत्ते तं प्रणिहन्म्यहम्

दनुजा दितिजाः के वै—वरैः कारणदुर्बलाः; तेषु यः कश्चिदुत्कटतां धत्ते, तं अहं प्रणिहन्मि।

Verse 25

कालं बध्नामि वा संख्ये मृत्योर्वा मृत्युमर्थये । स्थावरेषु चरेष्वत्र मयि कुद्धे रणांगणे

रणेऽहं कालमपि बध्नीयां, मृत्योर्वा मृत्युमर्थये। मयि क्रुद्धे रणाङ्गणे स्थावरेषु चरेषु च सर्वत्र त्रासो जायते॥

Verse 26

त्वद्बलेन महेशान न कोपि स्थैर्यमेष्यति । ममपादतलाघातादेतद्वै क्षोणिमंडलम्

त्वद्बलेन महेशान न कश्चित् स्थैर्यमेष्यति। मम पादतलाघातादिदं क्षोणिमण्डलं ध्रुवं कम्पते॥

Verse 27

कदलीदलवद्वाताद्वेपते सरसातलम् । चूर्णीकरोमि दोर्दंडघाताच्चैतान्कुलाचलान्

कदलीदलवद्वाताद्वेपते सरसातलम्। दोर्दण्डघातैरेतान् कुलाचलान् चूर्णीकरोम्यहम्॥

Verse 28

किं बहूक्तेन देह्याज्ञां ममासाध्यं न किंचन । त्वत्पादबलमासाद्य कृतं विद्ध्यद्यचिंतितम्

किं बहूक्तेन देह्याज्ञां ममासाध्यं न किञ्चन। त्वत्पादबलमासाद्य सिद्धं विद्ध्यद्य चिन्तितम्॥

Verse 29

इति प्रतिज्ञां तस्येशः श्रुत्वा कृतममन्यत । कृतकृत्यमिवात्यंतं तं मुदा प्रत्युवाच च

इति तस्य प्रतिज्ञां श्रुत्वा ईशः कृतममन्यत। कृतकृत्यमिवात्यन्तं तं मुदा प्रत्युवाच च॥

Verse 30

महावीरोसि रे भद्र मम सर्वगणेष्विह । वीरभद्राख्यया त्वं हि प्रथितिं परमां व्रज

महावीरोसि रे भद्र मम सर्वगणेष्विह । वीरभद्राख्यया त्वं हि प्रथितिं परमां व्रज

Verse 31

कुरु मे सत्वरं कार्यं दक्षयज्ञं क्षयं नय । ये त्वां तत्रावमन्यंते तत्साहाय्यविधायिनः

कुरु मे सत्वरं कार्यं दक्षयज्ञं क्षयं नय । ये त्वां तत्रावमन्यंते तत्साहाय्यविधायिनः

Verse 32

ते त्वयाप्यवमंतव्या व्रज पुत्र शुभोदय । इत्याज्ञां मूर्ध्नि चाधाय स ततः पारमेश्वरीम्

ते त्वयाप्यवमंतव्या व्रज पुत्र शुभोदय । इत्याज्ञां मूर्ध्नि चाधाय स ततः पारमेश्वरीम्

Verse 33

हरं प्रदक्षिणीकृत्य जग्मिवानतिरंहसा । ततस्तदनुगाञ्शंभुः स्वनिःश्वाससमुद्गतान्

हरं प्रदक्षिणीकृत्य जग्मिवानतिरंहसा । ततस्तदनुगाञ्शंभुः स्वनिःश्वाससमुद्गतान्

Verse 34

शतकोटिमितानुग्रान्गणानन्न्यानवासृजत् । ते गणा वीरभद्रं तं यांतं केचित्पुरोगताः

शतकोटिमितानुग्रान्गणानन्न्यानवासृजत् । ते गणा वीरभद्रं तं यांतं केचित्पुरोगताः

Verse 35

केचित्तदनुगा जाताः केचित्तत्पार्श्वगा ययुः । अंबरं तैः समाक्रांतं तेजोवीजित भास्करैः

केचित् तदनुगा जाताḥ, केचित् तस्य पार्श्वतः ययुः। तैः समाक्रान्तम् अम्बरं, तेजोभिः भास्करमपि विजिग्युः॥

Verse 36

शृंगाग्राणि गिरीणां च कैश्चिदुत्पाटितानि वै । आचूडमूलाः कैश्चिच्च विधता वै शिलोच्चयाः

कैश्चित् गिरीणां शृङ्गाग्राणि समुत्पाटितानि वै। कैश्चित् शिलोच्चयाः आचूडमूलाः विधृताः समन्ततः॥

Verse 37

उत्पाट्य महतो वृक्षान्केचित्प्राप्ता मखांगणम् । कैश्चिदुत्पाटिता यूपाः केचित्कुंडान्यपूपुरन्

उत्पाट्य महतो वृक्षान् केचित् प्राप्ता मखाङ्गणम्। कैश्चित् उत्पाटिता यूपाः, केचित् कुण्डानि अपूपुरन्॥

Verse 38

मंडपं ध्वंसयामासुः केचित्क्रोधोद्धुरागणाः । अचीखनन्वै वेदीश्च केचिद्वै शूलपाणयः । अभक्षयन्हवींष्यन्ये पृषदाज्यं पपुः परे

केचित् क्रोधोद्धुरा गणाः मण्डपं ध्वंसयामासुः। केचित् शूलपाणयः वेदीः अचीखनन्; अन्ये हवींषि अभक्षयन्, परे पृषदाज्यं पपुः॥

Verse 39

दध्वंसुरन्नराशींश्च केचित्पर्वतसन्निभान् । केचिद्वै पायसाहाराः केचिद्वै क्षीरपायिनः

केचित् अन्नराशीन् पर्वतसन्निभान् दध्वंसुः। केचित् पायसाहाराः, केचित् क्षीरपायिनः॥

Verse 40

केचित्पक्वान्नपुष्टांगा यज्ञपात्राण्यचूर्णयन् । अमोटयन्स्रुचादंडान्केचिद्दोर्दंडशालिनः

केचित् पक्वान्नपुष्टाङ्गा यज्ञपात्राण्यचूर्णयन्; केचिद् दोर्दण्डशालिनः क्रोधात् स्रुचादण्डान् अमोटयन्।

Verse 41

व्यभजञ्छकटान्केचित्पशून्केचिदजीगिलन् । अग्निं निर्वापयामासुः केचिदत्यग्नितेजसः

केचित् शकटान् व्यभजन्, केचित् पशून् अजीगिलन्; केचिद् अत्यग्नितेजसः पावकं निर्वापयामासुः।

Verse 42

स्वयं परिदधुश्चान्ये दुकूलानि मुदा युताः । जगृहुः केचन पुरा रत्नानां पर्वतं कृतम्

स्वयं परिदधुश्चान्ये मुदा युताः दुकूलानि; केचन पुरा कृतं रत्नानां पर्वतं जगृहुः।

Verse 43

एकेन च भगो देवः पश्यंश्चक्रे विलोचनः । पूष्णो दंतावलीमन्यः पातयामास कोपितः

एकेन भगो देवो विलोचनः पश्यन्नपि अन्धीकृतः; अन्यः कोपितः पूष्णो दन्तावलीं पातयामास।

Verse 44

यज्ञः पलायितो दृष्टः केनचिन्मृगरूपधृक् । शिरोविरहितश्चक्रे तेन चक्रेण दूरतः

यज्ञः मृगरूपधृक् पलायमानो दृष्टः; केनचिद् तेन चक्रेण शिरोविरहितः कृत्वा दूरतः प्राहृतः।

Verse 45

एकः सरस्वतीं यांतीं दृष्ट्वा निर्नासिकां व्यधात् । अदितेरोष्ठपुटकौ छिन्नावन्येन कोपिना

एकः सरस्वतीं यांतीं दृष्ट्वा निर्नासिकां व्यधात् । अदितेरोष्ठपुटकौ छिन्नावन्येन कोपिना

Verse 46

अर्यम्णो बाहुयुगलं तथोत्पाटितवान्परः । अग्नेरुत्पाटयामास कश्चिज्जिह्वां प्रसह्य च

अर्यम्णो बाहुयुगलं तथोत्पाटितवान्परः । अग्नेरुत्पाटयामास कश्चिज्जिह्वां प्रसह्य च

Verse 47

चिच्छेद वायोर्वृषणं पार्षदोन्यः प्रतापवान् । पाशयित्वा यमं कश्चित्को धर्म इति पृष्टवान्

चिच्छेद वायोर्वृषणं पार्षदोन्यः प्रतापवान् । पाशयित्वा यमं कश्चित्को धर्म इति पृष्टवान्

Verse 48

यत्र धर्मे महेशो न प्रथमं परिपूज्यते । नैरृतं संगृहीत्वान्यः केशेष्वातो्ल्यचासकृत्

यत्र धर्मे महेशो न प्रथमं परिपूज्यते । नैरृतं संगृहीत्वान्यः केशेष्वातो्ल्यचासकृत्

Verse 49

अनीश्वरं हविर्भुक्तं त्वयेत्या ताडयत्पदा । कुबेरमपरो धृत्वा पादयोरधुनोद्बलात्

अनीश्वरं हविर्भुक्तं त्वयेत्या ताडयत्पदा । कुबेरमपरो धृत्वा पादयोरधुनोद्बलात्

Verse 50

वामयामास बहुशो भक्षिता ह्यध्वराहुतीः । एकादशाऽपि ये रुद्रा लोकपालैकपंक्तयः

वामयामास बहुशो यतोऽध्वराहुतीर्भक्षिता एवाभवन्। एकादश रुद्राः लोकपालैः सहैकपङ्क्त्या स्थिताः सन्तोऽपि तेन व्याकुलीकृताः॥

Verse 51

रुद्राख्या धारणवशात्प्रमथैस्तेऽवहेलिताः । वरुणोदरमापीड्य प्रमथोन्यो बलेनहि

रुद्राख्यां धारणमात्रेण ये रुद्रा इवाभवन्, ते प्रमथैः परिहास्य पराभूताः। अन्यः प्रमथो बलात् वरुणस्योदरमापीडयामास॥

Verse 52

बहिरुद्गिरयामास यद्दत्तं चेशवर्ज्जितम् । मायूरीं तनुमासाद्य सहस्राक्षो महामतिः

ईशवर्जितत्वात् यागे यद्दत्तं तद्बहिरुद्गिरयामास। ततः सहस्राक्षो महामतिरिन्द्रो मायूरीं तनुमाससाद॥

Verse 53

उड्डीय गिरिमाश्रित्यच्छन्नः कौतुकमैक्षत । ब्राह्मणान्प्रमथा नत्वा यातयातेतिचाब्रुवन्

उड्डीय गिरिमाश्रित्य स छन्नः कौतुकं ददर्श। प्रमथाः ब्राह्मणान् नत्वा ‘यातयात’ इति चाब्रुवन्॥

Verse 54

प्रमथाः कालयामासुरन्यानपि च याचकान् । इत्थं प्रमथिते यागे प्रमथैः प्रथमागतैः । वीरभद्रः स्वतः प्राप्तः प्रमथानीकिनी वृतः

प्रमथाः अन्यानपि याचकान् कालयामासुः। इत्थं प्रथमागतैः प्रमथैः प्रमथिते यागे, प्रमथानीकिनीवृतो वीरभद्रः स्वत एव तत्र प्राप्तः॥

Verse 55

यज्ञवाटं श्मशानाभं दृष्ट्वा तैः प्रमथैः पुरा । अतिशोच्यां दशां नीतं वीरभद्रस्ततो जगौ

यज्ञवाटं श्मशानसदृशं तैः प्रमथैः कृतं दृष्ट्वा, वीरभद्रः ततोऽतिशोच्यां दशां नीतमिति विलपन् जगाद।

Verse 56

गणाः पश्यत दुर्वृत्तैः प्रारब्धानां च कर्मणाम् । अनीश्वरैरवस्थेयं कुतो द्वेषो महेश्वरे

गणाः पश्यत—दुर्वृत्तैः प्रारब्धकर्मणां फलैः अनीश्वराः एवमवस्थां यान्ति; तर्हि महेश्वरे कुतो द्वेषः?

Verse 57

ये द्विषंति महादेवं सर्वकर्मैकसाक्षिणम् । धर्मकार्ये प्रवृत्तास्तु ते प्राप्स्यंतीदृशं दशाम्

ये महादेवं सर्वकर्मैकसाक्षिणं द्विषन्ति, धर्मकार्ये प्रवृत्ताः अपि, तेऽपि ईदृशीं दशां प्राप्स्यन्ति।

Verse 58

क्व स दक्षो दुराचारः क्व च यज्ञभुजः सुराः । धृत्वा सर्वानानयत यात द्रुततरं गणाः

क्व स दक्षो दुराचारः? क्व च यज्ञभुजः सुराः? सर्वान् धृत्वा इहानयत; यात द्रुततरं गणाः!

Verse 59

इत्याज्ञा वीरभद्रस्य प्राप्य ते प्रमथा द्रुतम् । यावद्यांत्यग्रतस्तावदृष्टः कुद्धो गदाधरः

इति वीरभद्रस्य आज्ञां प्राप्य ते प्रमथाः द्रुतं निर्गताः; यावदग्रे यान्ति तावदग्रतः कुद्धो गदाधरः दृष्टः।

Verse 60

तेन ते प्रमथाः सर्वे महाबलपराक्रमाः । शुष्कपर्णतृणावस्थां प्रापिता वात्ययेव हि

तेन ते प्रमथाः सर्वे महाबलपराक्रमाः । शुष्कपर्णतृणावस्थां प्रापिता वात्ययेव हि ॥

Verse 61

अथ नष्टेषु सर्वेषु प्रमथेषु हरेर्भयात् । चुकोप वीरभद्रः स प्रलयानलसंनिभः

अथ नष्टेषु सर्वेषु प्रमथेषु हरेर्भयात् । चुकोप वीरभद्रः स प्रलयानलसंनिभः ॥

Verse 62

ददर्श शार्ङ्गिणं चाग्रे स्वगणैश्च परिष्टुतम् । चतुर्भुजैरसंख्यातैर्जितदैत्यमहाबलैः

ददर्श शार्ङ्गिणं चाग्रे स्वगणैश्च परिष्टुतम् । चतुर्भुजैरसंख्यातैर्जितदैत्यमहाबलैः ॥

Verse 63

चक्रिभिर्गदिभिर्जुष्टं खड्गिभिश्चापि शार्ङ्गिभिः । वीरभद्रस्ततः प्राह दृष्ट्वा तं दैत्यसूदनम्

चक्रिभिर्गदिभिर्जुष्टं खड्गिभिश्चापि शार्ङ्गिभिः । वीरभद्रस्ततः प्राह दृष्ट्वा तं दैत्यसूदनम् ॥

Verse 64

त्वं तु यज्ञपुमानत्र महायज्ञप्रवर्तकः । रक्षिता निजवीर्येण दक्षस्य त्र्यक्षवैरिणः

त्वं तु यज्ञपुमानत्र महायज्ञप्रवर्तकः । रक्षिता निजवीर्येण दक्षस्य त्र्यक्षवैरिणः ॥

Verse 65

किं वा दक्षं समानीय देहि युध्यस्व वा मया । न दास्यसि च चेद्दक्षं ततस्तं रक्ष यत्नतः

किं वा दक्षं समानीय मम हस्ते समर्पय, अथवा मया सह युध्यस्व। यदि च दक्षं न दास्यसि, तर्हि तं यत्नतः परिरक्ष।

Verse 66

प्रायशः शंभुभक्तेषु यतस्त्वं प्रोच्यसेऽग्रणीः । एकोनेऽब्जसहस्रेप्राग्ददौ नेत्रांबुजं भवान्

यतः त्वं प्रायशः शम्भुभक्तेष्वग्रणीः प्रकीर्त्यसे। पूर्वं सहस्रपद्मेषु एकोनं सति, स्वनेत्राम्बुजं त्वया दत्तम्।

Verse 67

तुष्टेन शंभुना दत्तं तुभ्यं चक्रं सुदर्शनम् । यत्साहाय्यमवाप्याजौ त्वं जयेर्दनुजाधिपान्

तुष्टेन शम्भुना तुभ्यं सुदर्शनं चक्रं प्रदत्तम्। तस्य साहाय्यं लब्ध्वा त्वं रणाङ्गणे दनुजाधिपान् जयसि।

Verse 68

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य वीरभद्रस्य चोर्जितम् । जिज्ञासुस्तद्बलं विष्णुर्वीरभद्रमुवाच ह

इति तस्य वीरभद्रस्य ओर्जितं वचः श्रुत्वा, तद्बलं जिज्ञासुः विष्णुः वीरभद्रमुवाच।

Verse 69

त्वं शंभोः सुत देशीयो गणानां प्रवरोस्यहो । राजादेशमनुप्राप्य ततोप्यतिबलो महान्

त्वं शम्भोः सुतः स्वदेशसम्भवः; गणानां प्रवरोऽसि खलु। राजादेशं समासाद्य, ततोऽपि अतिबलो महानसि।

Verse 70

योसि सोस्यहमप्यत्र दक्षरक्षणदक्षधीः । पश्यामि तव सामर्थ्यं कथं दक्षं हरिष्यसि

योऽसि सोऽस्यहमप्यत्र दक्षरक्षणदक्षधीः । अद्य ते सामर्थ्यं पश्यामि—कथं दक्षं हरिष्यसि ॥

Verse 71

इत्युक्तो वीरभद्रः स तेन वै शार्ङ्गधन्वना । प्रमथान्दृष्टिभंग्यैव प्रेरयामास संगरे

इत्युक्तो वीरभद्रस्तेन वै शार्ङ्गधन्वना । प्रमथान् दृष्टिभङ्ग्यैव प्रेरयामास संगरे ॥

Verse 72

अथ तैः प्रमथैर्विष्णोरनुगा गदिता रणे । आददानास्तृणं वक्त्रे णापिताः पाशवीं दशाम्

अथ तैः प्रमथैर्विष्णोरनुगा गदिता रणे । आददानास्तृणं वक्त्रे णापिताः पाशवीं दशाम् ॥

Verse 73

ततस्तार्क्ष्यरथः क्रुद्धस्त्वेकैकं रणमूर्धनि । सहस्रेणसहस्रेण बाणानां हृद्यताडयत्

ततस्तार्क्ष्यरथः क्रुद्धस्त्वेकैकं रणमूर्धनि । सहस्रेण सहस्रेण बाणानां हृदि ताडयत् ॥

Verse 74

ते भिन्नवक्षसः सर्वे गणा रुधिरवर्षिणः । वासंतीं कैंशुकीं शोभां परिप्रापूरणाजिरे

ते भिन्नवक्षसः सर्वे गणा रुधिरवर्षिणः । वासन्तीं किंशुकीं शोभां परिप्रापूरणाजिरे ॥

Verse 75

क्षरंत इव मातंगाः स्रवंत इव पर्वताः । मदेन धातुरागेण मिश्रैः शुशुभिरे गणाः

क्षरंत इव मातंगाः स्रवंत इव पर्वताः । मदेन धातुरागेण मिश्रैः शुशुभिरे गणाः

Verse 76

ततः प्रहस्य गणपोऽब्रवीद्वै कुंठनायकम् । हे शार्ङ्गधन्वञ्जाने त्वां त्वं रणांगण पंडितः

ततः प्रहस्य गणपोऽब्रवीद्वै कुंठनायकम् । हे शार्ङ्गधन्वञ्जाने त्वां त्वं रणांगण पंडितः

Verse 77

परं युध्यसि दैत्येंद्रैर्दानवेंद्रैर्न पार्षदैः । इत्युक्ता वीरभद्रेण भुशुंडीकलिताकरे

परं युध्यसि दैत्येंद्रैर्दानवेंद्रैर्न पार्षदैः । इत्युक्ता वीरभद्रेण भुशुंडीकलिताकरे

Verse 78

गदिनाऽथ गदा तूर्णं दैत्येंद्रगिरिरेणुकृत् । ततः प्रहतवान्वीरो भुशुंड्या तं गदाधरम्

गदिनाऽथ गदा तूर्णं दैत्येंद्रगिरिरेणुकृत् । ततः प्रहतवान्वीरो भुशुंड्या तं गदाधरम्

Verse 79

तदंगसंगमासाद्य विदद्रे शतधा तया । कौमोदकी प्रहारेण वीरभद्रं प्रतापिनम्

तदंगसंगमासाद्य विदद्रे शतधा तया । कौमोदकी प्रहारेण वीरभद्रं प्रतापिनम्

Verse 80

जघान वासुदेवोपि तरसाऽज्ञातवेदनम् । ततः खट्वांगमादाय गदाहस्तं गदाधरम्

ततो वासुदेवोऽपि तरसाऽज्ञातवेदनं जघान। अथ खट्वाङ्गमादाय गदाहस्तं गदाधरमभ्यधावत्॥

Verse 81

आताड्य सव्यदोर्दंडे गदां भूमावपातयत् । कुपितोयं मधुद्वेषी चक्रेणाताडयच्च तम्

सव्यदोर्दण्डेऽऽताड्य गदां भूमावपातयत्। कुपितो मधुद्वेषी चक्रेणाप्यताडयत्तम्॥

Verse 82

स च चक्रं समागच्छद्दृष्ट्वा सस्मार शंकरम् । शंकरस्मरणाच्चक्रं मनाग्वक्रत्वमाप्य च । कंठमासाद्यवीरस्य सम्यग्जातं सुदर्शनम्

स च चक्रं समागच्छद्दृष्ट्वा सस्मार शंकरम्। शंकरस्मरणाच्चक्रं मनाग्वक्रत्वमाप्य च। कण्ठमासाद्य वीरस्य सम्यग्जातं सुदर्शनम्॥

Verse 83

तेन चक्रेण शुशुभे नितरां स गणेश्वरः । वीरलक्ष्म्यावृत इव समरे विजयस्रजा

तेन चक्रेण शुशुभे नितरां स गणेश्वरः। वीरलक्ष्म्यावृत इव समरे विजयस्रजा॥

Verse 84

ततः सुदर्शनं दृष्ट्वा तत्कंठाभरणं हरिः । मनाक्स चकितं स्मित्वा ततो जग्राह नंदकम्

ततः सुदर्शनं दृष्ट्वा तत्कण्ठाभरणं हरिः। मनाक् चकितः स्मित्वा ततो जग्राह नन्दकम्॥

Verse 85

सनंदकं करं तस्य प्रोद्यतं मधुविद्विषः । पश्यतां दिविसिद्धानां स्तंभयामास हुंकृता

मधुविद्विषा नन्दकधारिणा करे प्रोद्यते सति, गणनाथः दिविसिद्धानां पश्यतां हुंकारेण तदुत्थितं करं स्तम्भयामास।

Verse 86

अभ्यधावच्च वेगेन गृहीत्वा शूलमुज्ज्वलम् । यावज्जिघांसति हरिं तावदाकाशवाचया

स वेगेनाभ्यधावत्, उज्ज्वलं शूलं गृहीत्वा; यावद्धरिं जिघांसति, तावदाकाशवाचया (निवारितः)।

Verse 87

वारितो गणराजः स मा कार्षीः साहसं त्विति । ततस्तमपहायाशु वीरभद्रो गणोत्तमः

आकाशवाचया स गणराजो वारितः—“मा कार्षीः साहसं त्वम्” इति। ततस्तमपहायाशु वीरभद्रो गणोत्तमः (अग्रे जगाम)।

Verse 88

प्राप्य दक्षं विनद्योच्चैर्धिक्त्वामीश्वरनिंदकम् । यस्येदृगस्ति संपत्तिर्यत्रदेवाः सहायिनः । स कथं सेश्वरं कर्म न कुर्याद्दक्षतांदधत्

दक्षं प्राप्य स उच्चैर्विनद्य—“धिक् त्वाम्, ईश्वरनिन्दक! यस्येदृशी सम्पत्तिः, यत्र देवाः सहायिनः; स कथं ‘दक्ष’नामधारी सेश्वरं कर्म न कुर्यात्?” इति।

Verse 89

येनास्येन पवित्रेण भवता निंदितः शिवः । चूर्णयामि तदास्यं ते चपेटाभिः समंततः

येनास्येन पवित्रेण भवता निन्दितः शिवः, तदेवास्यं ते चूर्णयामि चपेटाभिः समन्ततः।

Verse 90

इत्युक्त्वा तस्य दक्षस्य हरपारुष्यभाषिणः । चिच्छेद वदनं वीरश्चपेटशतघातनैः

इत्युक्त्वा तस्य दक्षस्य हरपारुष्यभाषिणः । चिच्छेद वदनं वीरश्चपेटशतघातनैः

Verse 91

ततस्त्वदितिमुख्यानां मिलितानां महोत्सवे । त्रोटयामास कर्णादीन्यंगप्रत्यंगकानि च

ततस्त्वदितिमुख्यानां मिलितानां महोत्सवे । त्रोटयामास कर्णादीन्यंगप्रत्यंगकानि च

Verse 92

वेणीदंडाश्च कासांचित्तेनच्छिन्ना महारुषा । कासांचिच्च कराश्छिन्ना कासांचित्कर्तितास्तनाः

वेणीदंडाश्च कासांचित्तेनच्छिन्ना महारुषा । कासांचिच्च कराश्छिन्ना कासांचित्कर्तितास्तनाः

Verse 93

नासापुटांस्तथान्यासां पाटयामास पार्षदः । चिच्छेद चांगुलीश्चापि तथान्यासां शिवप्रियः

नासापुटांस्तथान्यासां पाटयामास पार्षदः । चिच्छेद चांगुलीश्चापि तथान्यासां शिवप्रियः

Verse 94

ये ये निनिंदुर्देवेशं ये ये च शुश्रुवुस्तदा । तेषां जिह्वाश्रुतीः कोपादच्छिनच्चाकरोद्द्विधा

ये ये निनिंदुर्देवेशं ये ये च शुश्रुवुस्तदा । तेषां जिह्वाश्रुतीः कोपादच्छिनच्चाकरोद्द्विधा

Verse 95

केचिदुल्लंबिता यूपे पाशयित्वा दृढं गले । अधोमुखायै देवेशं विहायात्तं महाहविः

केचिद् यूपे उल्लम्बिताः, पाशेन दृढं गले बद्धाः; अधोमुखाः सन्तो देवेशं परित्यज्य महाहविं स्वयमेव जगृहुः।

Verse 96

द्विजराजश्च धर्मश्च भृगुमारीचिमुख्यकाः । अत्यंतमपमानस्य भाजनं तेन कारिताः

द्विजराजो धर्मश्च, भृगु-मारीचि-प्रमुखाः ऋषयश्च; तेन अत्यन्तापमानस्य भाजनं कारिताः।

Verse 97

एते जामातरस्तस्य यतो दक्षस्य दुर्धियः । हित्वा महेश्वरममून्सोपश्यदधिकाञ्शिवात्

एते तस्य दक्षस्य दुर्धियः जामातरः; स महेश्वरं हित्वा अमून् शिवात् अधिकान् इति सोऽपश्यत्।

Verse 98

तानि कुंडानि ते यूपास्ते स्तंभाः स च मंडपः । तावेद्यस्तानि पात्राणि तानि हव्यान्यनेकधा

तानि कुण्डानि, ते यूपाः, ते स्तम्भाः, स च मण्डपः; ता वेद्यः, तानि पात्राणि, तानि हव्यानी अनेकधा।

Verse 99

ते च वै यज्ञसंभारास्ते ते यज्ञप्रवर्तकाः । ते रक्षपालास्तेमंत्रा विनेशुर्हेलयाऽखिलाः

ते च यज्ञसम्भाराः, ते यज्ञप्रवर्तकाः; ते रक्षपालाः, ते मन्त्राः—हेलया अखिलाः विनेशुः।

Verse 100

स्तोकेनैव हि कालेन यथर्धिः परवंचनात् । अर्जिता नश्यति क्षिप्रं दक्षसंपद्गताऽशिवा

स्तोकेनैव हि कालेन परवञ्चनया अर्जिता या अर्थिः, सा क्षिप्रं नश्यति—दक्षस्य अशिवा संपदिव।

Verse 110

विधीरितमिति श्रुत्वा स्मित्वा देवो महेश्वरः । वीरमाज्ञापयामास यथापूर्वं प्रकल्पय

“વિધિરિતम्” इति श्रुत्वा स्मित्वा महेश्वरदेवः वीरम् आज्ञापयामास—“यथापूर्वं प्रकल्पय।”

Verse 120

काश्यां लिंगप्रतिष्ठायैः कृताऽत्र सुकृतात्मभिः । सर्वे धर्माः कृतास्तैस्तु त एव पुरुषार्थिनः

काश्यां लिङ्गप्रतिष्ठां कृत्वा सुकृतात्मभिः कृतं यत्, तैः सर्वे धर्माः कृताः स्युः; ते एव पुरुषार्थिनः।

Verse 130

स्तुत्वा नानाविधैः स्तोत्रैः प्रसन्नं वीक्ष्य शंकरम् । प्रोवाच देवदेवेशं यदि देयो वरो मम

नानाविधैः स्तोत्रैः शंकरं स्तुत्वा, प्रसन्नं वीक्ष्य, देवदेवेशं प्रोवाच—“यदि मे वरो देयः।”

Verse 139

श्रुत्वाख्यानमिदं पुण्यं दक्षेश्वरसमुद्भवम् । नरो न लिप्यते पापैरपराधालयोपि हि

दक्षेश्वरसमुद्भवम् इदं पुण्यमाख्यानं श्रुत्वा नरो न लिप्यते पापैः, अपराधालयोऽपि हि।