Adhyaya 10

Verse 1

स्कंद उवाच । उक्ता पंचनदोत्पत्तिर्मित्रावरुणनंदन । इदानीं कथयिष्यामि माधवाविष्कृतिं पराम्

स्कन्द उवाच—मित्रावरुणनन्दन! पञ्चनदोत्पत्तिः प्रोक्ता; इदानीं काश्यां माधवस्य परामाविष्कृतिं कथयिष्यामि।

Verse 2

यां श्रुत्वा श्रद्धया धीमान्पापेभ्यो मुच्यते क्षणात् । न च श्रिया वियुज्येत संयुज्येत वृषेण च

यां श्रुत्वा श्रद्धया धीमान् क्षणात् पापेभ्यो मुच्यते; न च श्रिया वियुज्येत, वृषेण धर्मेण च संयुज्येत।

Verse 3

आगत्य मंदरादद्रेरुपेंद्रश्चंद्रशेखरम् । आपृच्छ्य तार्क्ष्यरथगः क्षणाद्वाराणसीं पुरीम्

मन्दरादद्रेः समागत्य उपेन्द्रः चन्द्रशेखरम् आपृच्छ्य, तार्क्ष्यरथगः क्षणाद् वाराणसीं पुरीम् अगमत्।

Verse 4

दिवो दासं महीपालं समुच्चाट्य स्वमायया । स्थित्वा पादोदके तीर्थे केशवाख्य स्वरूपतः

दिवोदासं महीपालं स्वमायया समुच्चाट्य, पादोदके तीर्थे केशवाख्यस्वरूपतः स्थितवान्।

Verse 5

महिमानं परं काश्यां विचार्य सुविचार्य च । दृष्ट्वा पंचनदं तीर्थं परां मुदमवाप ह

काश्यां परं महिमानं सुविचार्य, पञ्चनदं तीर्थं दृष्ट्वा, स परां मुदम् अवाप ह।

Verse 6

उवाच च प्रसन्नात्मा पुंडरीकविलोचनः । अगण्या अपि वैकुंठ गुणा विगणिता मया

ततः प्रसन्नात्मा पुण्डरीकविलोचनः प्रभुरुवाच— “हे वैकुण्ठ! तव गुणा अगण्या अपि; मया तु ते विगणिता इव कृताः।”

Verse 7

क्व क्षीरनीरधौ संति तावंतो निर्मला गुणाः । यावंतो विजयं तेत्र काश्यां पंचनदे ह्रदे

क्षीरनीरधौ क्व तावन्तो निर्मला गुणाः सन्ति, यावन्तोऽत्र काश्यां पञ्चनदह्रदे विजयाः सन्ति?

Verse 8

श्वेतद्वीपेपि सामग्री क्व गुणानां गरीयसी । ईदृशी यादृशी काश्यां धूतपापेस्ति पावनी

श्वेतद्वीपेऽपि सामग्री क्व गुणानां गरीयसी? काश्यां यादृशी धूतपापेऽस्ति पावनी, ईदृशी क्वचिदपि न दृश्यते।

Verse 9

मुदे कौमोदकी स्पर्शस्तथा न मम जायते धूतपापांबु संपर्को यथा भवति सर्वथा

मुदे कौमोदकीस्पर्शोऽपि न मम तथा जायते; यथा सर्वथा धूतपापाम्बुसम्पर्को हर्षं जनयति।

Verse 10

न क्षीरनीरधिजया सुखं मे श्लिष्टगात्रया । तथा भवेद्यथात्र स्यात्स्पृष्टया धूतपापया

क्षीरनीरधिजयां श्लिष्टगात्रया मे यत्सुखं, तदपि न तथा; यथात्र धूतपापया स्पृष्टया जायते सुखम्।

Verse 11

इत्थं पंचनदे तीर्थे क्षीरनीरधिजाधवः । संप्रेष्य तार्क्ष्यं त्र्यक्षाग्रे वृत्तांतविनिवेदितुम्

एवं पञ्चनदे तीर्थे क्षीरसागरसमुद्भवो माधवः । यद्वृत्तान्तं सम्यग्विनिवेदयितुं त्र्यक्षाग्रे तार्क्ष्यं प्रेषयामास ॥

Verse 12

आनंदकाननभवं दिवोदास क्षमापतेः । संवर्णयन्गुणग्रामं पुण्यं पांचनदोद्भवम्

आनन्दकाननसम्भवं दिवोदासक्ष्मापतेः सम्बन्धिनं च । पञ्चनदोद्भवं पुण्यं गुणग्रामं स सम्यक् संवर्णयामास ॥

Verse 13

सुखोपविष्टः संहृष्टः सुदृष्टिर्विष्टरश्रवाः । दृष्टवांस्तपसा जुष्टमपुष्टांगं तपोधनम्

सुखोपविष्टः संहृष्टः सुदृष्टिर्विष्टरश्रवाः । तपसा जुष्टं कृशाङ्गं तपोधनं स ददर्श ॥

Verse 14

स ऋषिस्तं समभ्येत्य पुंडरीकाक्षमच्युतम् । उपोपविष्टकमलं वनमालाविराजितम्

स ऋषिस्तं समभ्येत्य पुण्डरीकाक्षमच्युतम् । कमले उपोपविष्टं वनमालाविराजितम् ॥

Verse 15

शंखपद्मगदाचक्र चंचत्करचतुष्टयम् । कौस्तुभोद्भासितोरस्कं पीतकौशेयवाससम्

शङ्खपद्मगदाचक्रधारि चञ्चत्करचतुष्टयम् । कौस्तुभोद्भासितोरस्कं पीतकौशेयवाससम् ॥

Verse 16

सुनीलेंदीवररुचिं सुस्निग्ध मधुराकृतिम् । नाभीह्रदलसत्पद्म सुपाटलरदच्छदम्

सुनीलेन्दीवरसदृशप्रभं सुस्निग्धं मधुराकृतिम्। नाभीह्रदात् प्रस्फुरत्पद्मं यस्य, सुपाटलरदच्छदौ तस्याधरौ शोभेते॥

Verse 17

दाडिमीबीजदशनं किरीटद्योतितांबरम् । देवेंद्रवंदितपदं सनकादिपरिष्टुतम्

दाडिमीबीजसदृशदशनं किरीटद्योतिताम्बरम्। देवेन्द्रवन्दितपदं सनकादिपरिष्टुतम्॥

Verse 18

दिव्यर्षिभिर्नारदाद्यैः परिगीतमहोदयम् । प्रह्लादाद्यैर्भागवतैः परिनंदितमानसम्

दिव्यर्षिभिर्नारदाद्यैः परिगीतमहोदयम्। प्रह्लादाद्यैर्भागवतैः परिनन्दितमानसम्॥

Verse 19

धृतशार्ङ्गधनुर्दंडं दंडिताखिलदानवम् । मधुकैटभहंतारं कंसविध्वंससूचकम्

धृतशार्ङ्गधनुर्दण्डं दण्डिताखिलदानवम्। मधुकैटभहन्तारं कंसविध्वंससूचकम्॥

Verse 20

कैवल्यं यत्परं ब्रह्म निराकारमगोचरम् । तं पुं मूर्त्या परिणतं भक्तानां भक्तिहेतुतः

कैवल्यं यत्परं ब्रह्म निराकारमगोचरम्। तदेव भक्तिहेतोर्भक्तानां मूर्त्या परिणतं पुंसाम्॥

Verse 21

वेदाविदुर्यदाकारं नैवोपनिषदोदितम् । ब्रह्माद्या न च गीर्वाणाश्चक्रे नेत्रातिथिं सतम्

यद्रूपं वेदा अपि न सम्यग्विदुः, यच्चोपनिषदोऽपि न सम्यगुदितवन्त्यः। तद्रूपं ब्रह्मादयः सुराः, गीर्वाणगणाश्च, नेत्रातिथिं चिरं कर्तुं न शेकुः—नित्यं प्रत्यक्षतया ग्रहीतुं न शक्यते।

Verse 22

प्रणनाम मुदायुक्तः क्षितिविन्यस्तमस्तकः । स ऋषिस्तं हृषीकेशमग्निबिंदुर्महातपाः

मुदायुक्तः स ऋषिः क्षितौ विन्यस्तमस्तकः प्रणनाम। स महातपाः अग्निबिन्दुः हृषीकेशं—इन्द्रियाणां स्वामिनं—भक्त्या नमस्कृतवान्।

Verse 23

तुष्टाव परया भक्त्या मौलिबद्धकरांजलिः । अध्यस्तविस्तीर्णशिलं बलिध्वंसिनमच्युतम्

परया भक्त्या स मौलिबद्धकराञ्जलिः तुष्टाव। अध्यस्तविस्तीर्णशिलं बलिध्वंसिनम् अच्युतं स स्तुतिभिः समर्चयामास।

Verse 24

तत्र पंचनदाभ्याशे मार्कंडेयादि सेविते । गोविंदमग्निबिंदुः स स्तुतवांस्तुष्टमानसः

तत्र पञ्चनदाभ्याशे, मार्कण्डेयादिभिः सेविते स्थाने, तुष्टमानसः स अग्निबिन्दुः गोविन्दं स्तुतिभिः समतोषयत्।

Verse 25

अग्निबिंदुरुवाच । ॐ नमः पुंडरीकाक्ष बाह्यांतः शौचदायिने । सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्

अग्निबिन्दुरुवाच—ॐ नमः पुण्डरीकाक्ष! बाह्यान्तःशौचदायिने नमः। सहस्रशीर्षा पुरुषः, सहस्राक्षः, सहस्रपात् त्वमेव।

Verse 26

नमामि ते पदद्वंद्वं सर्वद्वंद्वनिवारकम् । निर्द्वंद्वया धिया विष्णो जिष्ण्वादि सुरवंदित

नमामि ते पदद्वन्द्वं सर्वद्वन्द्वनिवारकम्। निर्द्वन्द्वया धिया विष्णो जिष्ण्वादिसुरवन्दित॥

Verse 27

यं स्तोतुं नाधिगच्छंति वाचो वाचस्पतेरपि । तमीष्टे क इह स्तोतुं भक्तिरत्र बलीयसी

यं स्तोतुं नाधिगच्छन्ति वाचो वाचस्पतेरपि। तमीष्टे क इह स्तोतुं भक्तिरत्र बलीयसी॥

Verse 28

अपि यो भगवानीशो मनःप्राचामगोचरः । समादृशैरल्पधीभिः कथं स्तुत्यो वचः परः

अपि यो भगवानीशो मनःप्राचामगोचरः। समादृशैरल्पधीभिः कथं स्तुत्यो वचः परः॥

Verse 29

यं वाचो न विशंतीशं मनतीह मनो न यम् । मनो गिरामतीतं तं कः स्तोतुं शक्तिमान्भवेत्

यं वाचो न विशन्तीशं मनतीह मनो न यम्। मनो गिरामतीतं तं कः स्तोतुं शक्तिमान्भवेत्॥

Verse 30

यस्य निःश्वसितं वेदाः स षडंगपदक्रमाः । तस्य देवस्य महिमा महान्कैरवगम्यते

यस्य निःश्वसितं वेदाः स षडङ्गपदक्रमाः। तस्य देवस्य महिमा महान् कैरवगम्यते॥

Verse 31

अतंद्रितमनोबुद्धींद्रिया यं सनकादयः । ध्यायंतोपि हृदाकाशे न विंदंति यथार्थतः

अतन्द्रितमनःबुद्धीन्द्रियाः सनकादयः हृदाकाशे तं ध्यायन्तोऽपि यथार्थतः तं न विंदन्ति।

Verse 32

नारदाद्यैर्मुनिवरैराबाल ब्रह्मचारिभिः । गीयमानचरित्रोपि न सम्यग्योधिगम्यते

नारदाद्यैर्मुनिवरैराबालब्रह्मचारिभिः गीयमानचरित्रोऽपि स न सम्यगवगम्यते।

Verse 33

तंसूक्ष्मरूपमजमव्ययमेकमाद्यं बह्माद्यगोचरमजेयमनंतशक्तिम् । नित्यं निरामयममूर्तमचिंत्यमूर्तिं कस्त्वां चराचर चराचरभिन्न वेत्ति

तं सूक्ष्मरूपमजमव्ययमेकमाद्यं ब्रह्माद्यगोचरमजेयमनन्तशक्तिम्। नित्यं निरामयममूर्तमचिन्त्यमूर्तिं कस्त्वां चराचरभिन्नं यथार्थतो वेत्ति॥

Verse 34

एकैकमेव तव नामहरेन्मुरारे जन्मार्जिताघमघिनां च महापदाढ्यम् । दद्यात्फलं च महितं महतो मखस्य जप्तं मुकुंदमधुसूदनमाधवेति

एकैकमेव तव नाम हरे मुरारे जन्मार्जिताघमघिनां च महापदाढ्यम्। दद्यात्फलं च महितं महतो मखस्य जप्तं ‘मुकुन्द-मधुसूदन-माधव’ इति॥

Verse 35

नारायणेति नरकार्णव तारणेति दामोदरेति मधुहेति चतुर्भुजेति । विश्वंभरेति विरजेति जनार्दनेति क्वास्तीह जन्म जपतां क्व कृतांतभीतिः

‘नारायण’ इति ‘नरकार्णवतारण’ इति ‘दामोदर’ इति ‘मधुह’ इति ‘चतुर्भुज’ इति। ‘विश्वम्भर’ इति ‘विरज’ इति ‘जनार्दन’ इति—क्वास्तीह जन्म जपतां क्व कृतान्तभीतिः॥

Verse 36

ये त्वां त्रिविक्रम सदा हृदि शीलयंति कादंबिनी रुचिर रोचिषमंबुजाक्षम् । सौदामनीविलसितांशुकवीतमूर्ते तेपि स्पृशंति तव कांतिमचिंत्यरूपाम्

ये त्वां त्रिविक्रम सदा हृदि शीलयन्ति कादम्बिनी-रुचिर-रोचिषमम्बुजाक्षम् । सौदामनी-विलसितांशुक-वीत-मूर्ते तेऽपि स्पृशन्ति तव कान्तिमचिन्त्यरूपाम् ॥

Verse 37

श्रीवत्सलांछनहरेच्युतकैटभारे गोविंदतार्क्ष्य रथकेशवचक्रपाणे । लक्ष्मीपते दनुजसूदन शार्ङ्गपाणे त्वद्भक्तिभाजि न भयंक्वचिदस्ति पुंसि

श्रीवत्सलाञ्छन-हरेऽच्युत-कैटभारि गोविन्द-तार्क्ष्य-रथ-केशव-चक्रपाणे । लक्ष्मीपते दनुजसूदन शार्ङ्गपाणे त्वद्भक्तिभाजि न भयङ्क्वचिदस्ति पुंसि ॥

Verse 38

यैरर्चितोसि भगवंस्तुलसीप्रसूनैर्दूरीकृतैणमदसौरभदिव्यगंधैः । तानर्चयंति दिवि देवगणाःसमस्ता मंदारदामभिरलं विमलस्वभावान्

यैरर्चितोऽसि भगवंस्तुलसीप्रसूनैर्दूरीकृतैणमदसौरभदिव्यगन्धैः । तानर्चयन्ति दिवि देवगणाः समस्ता मन्दारदामभिरलं विमलस्वभावान् ॥

Verse 39

यद्वाचि नाम तव कामदमब्जनेत्र यच्छ्रोत्रयोस्तव कथा मधुराक्षराणि । यच्चित्तभित्तिलिखितं भवतोस्ति रूपं नीरूपभूपपदवी नहि तैर्दुरापा

यद्वाचि नाम तव कामदमम्बुजनेत्र यच्छ्रोत्रयोस्तव कथा मधुराक्षराणि । यच्चित्तभित्तिलिखितं भवतोऽस्ति रूपं नीरूपभूपपदवी नहि तैर्दुरापा ॥

Verse 40

ये त्वां भजंति सततं भुविशेषशायिंस्ताञ्छ्रीपते पितृपतींद्र कुबेरमुख्याः । वृंदारका दिवि सदैव सभाजयंति स्वर्गापवर्गसुखसंततिदानदक्ष

ये त्वां भजन्ति सततं भुविशेषशायिंस्ताञ्छ्रीपते पितृपतीन्द्रकुबेरमुख्याः । वृन्दारका दिवि सदैव सभाजयन्ति स्वर्गापवर्गसुखसन्ततिदानदक्ष ॥

Verse 41

ये त्वां स्तुवंति सततं दिवितान्स्तुवंति सिद्धाप्सरोमरगणा लसदब्जपाणे । विश्राणयत्यखिलसिद्धिदकोविना त्वां निर्वाणचारुकमलां कमलायताक्ष

ये त्वां सततं स्तुवन्ति, तान् दिवितान् अपि सिद्धाप्सरोमरगणाः प्रशंसन्ति, लसदब्जपाणे। त्वां विना कः सर्वसिद्धीः विश्राणयेत्, निर्वाणस्य चारुकमलां दातुं समर्थः, कमलायताक्ष प्रभो?

Verse 42

त्वं हंसि पासि सृजसि क्षणतः स्वलीला लीलावपुर्धर विरिंचिनतांघ्रियुग्म । विश्वं त्वमेव परविश्वपतिस्त्वमेव विश्वस्यबीजमसि तत्प्रणतोस्मि नित्यम्

त्वं स्वलीलया क्षणतः संहरसि, पालयसि, सृजसि—लीलावपुर्धर! विरिञ्चिरपि तवाङ्घ्रियुग्मे नतिम् अकरोत्। विश्वं त्वमेव, परविश्वपतिस्त्वमेव, विश्वस्य बीजमसि; तस्मात् नित्यं त्वां प्रणतोऽस्मि।

Verse 43

स्तोता त्वमेव दनुजेंद्ररिपो स्तुतिस्त्वं स्तुत्यस्त्वमेव सकलं हि भवानिहैकः । त्वत्तो न किंचिदपि भिन्नमवैमि विष्णो तृष्णां सदा कृणुहि मे भवजांभवारे

स्तोता त्वमेव, दनुजेन्द्ररिपो; स्तुतिस्त्वमेव, स्तुत्यस्त्वमेव—इह सकलं भवान् एवैकः। त्वत्तो भिन्नं किंचिदपि न अवैमि, विष्णो; भवाम्भवारे मे तृष्णां सदा त्वयि एव कृणुहि।

Verse 44

इति स्तुत्वा हृषीकेशमग्निबिंदुर्महातपाः । तस्थौ तूष्णीं ततो विष्णुरुवाच वरदो मुनिम्

इति हृषीकेशं स्तुत्वा महातपाः अग्निबिन्दुः तूष्णीं तस्थौ। ततः वरदः विष्णुः तं मुनिं प्रति उवाच।

Verse 45

श्रीविष्णुरुवाच । अग्निबिंदो महाप्राज्ञ महता तपसांनिधे । वरं वरय सुप्रीतस्तवादेयं न किंचन

श्रीविष्णुरुवाच—अग्निबिन्दो महाप्राज्ञ, महतां तपसां निधे, वरं वरय। सुप्रीतोऽस्मि; तव अदेयं न किञ्चन।

Verse 46

अग्निबिंदुरुवाच । यदि प्रीतोसि भगवन्वैकुंठेश जगत्पते । कमलाकांत तद्देहि यदिह प्रार्थयाम्यहम्

अग्निबिन्दुरुवाच—यदि प्रीतोऽसि भगवन् वैकुण्ठेश जगत्पते, कमलाकान्त, तर्हि मया इह यत् प्रार्थ्यते तत् मे देहि।

Verse 47

कृतानुज्ञोथ हरिणा भ्रूभंगेन स तापसः । कृतप्रणामो हृष्टात्मा वरयामास केशवम्

हरिणा भ्रूभङ्गमात्रेण कृतानुज्ञः स तापसः कृतप्रणामो हृष्टात्मा केशवं वरं याचितुम् आरब्धवान्।

Verse 48

भगवन्सर्वगोपीह तिष्ठ पंचनदे ह्रदे । हिताय सर्व जंतूनां मुमुक्षूणां विशेषतः

भगवन् सर्वग, इह पञ्चनदे ह्रदे तिष्ठ; सर्वजन्तूनां हिताय, विशेषतो मुमुक्षूणाम्।

Verse 49

लक्ष्मीशे न वरो मह्यमेष देयोऽविचारतः । नान्यं वरं समीहेहं भक्तिं च त्वपदांबुजे

लक्ष्मीश, नान्यो वरो मम; एष एवाविचारतः देयः—तव पदाम्बुजे भक्तिं अहमेव याचे।

Verse 50

इति श्रुत्वा वरं तस्याग्निबिंदोर्मधुसूदनः । प्रीतः परोपकारार्थं तथेत्याहाब्धिजापतिः

अग्निबिन्दोः वरं श्रुत्वा मधुसूदनः प्रीतः परोपकारार्थं तथेत्युवाच—अब्दिजापतिः।

Verse 51

श्रीविष्णुरुवाच । अग्निबिंदो मुनिश्रेष्ठ स्थास्याम्यहमिह ध्रुवम् । काशीभक्तिमतां पुंसां मुक्तिमार्गं समादिशन्

श्रीविष्णुरुवाच—अग्निबिन्दो मुने श्रेष्ठ, अहम् इह ध्रुवं नित्यं स्थास्यामि; काशीभक्तिमतां नराणां मोक्षमार्गं सम्यग् उपदिशन्।

Verse 52

मुने पुनः प्रसन्नोस्मि वरं ब्रूहि ददामि ते । अतीव मम भक्तोसि भक्तिस्तेस्तु दृढा मयि

मुने, पुनः प्रसन्नोऽस्मि; वरं ब्रूहि, ददामि ते। अतीव मम भक्तोऽसि; मयि ते भक्तिः दृढा भवतु।

Verse 53

आदावेव हि तिष्ठासुरहमत्र तपोनिधे । ततस्त्वया समभ्यर्थि स्थास्याम्यत्र सदैव हि

आदावेव हि अहम् अत्र तिष्ठासुः, तपोनिधे; ततः त्वया समभ्यर्थितः, अहम् अत्र सदैव हि स्थास्यामि।

Verse 54

प्राप्य काशीं सुदुर्मेधाः कस्त्यजेज्ज्ञानवान्यदि । अनर्घ्यं प्राप्य माणिक्यं हित्वा काचं क ईहते

काशीं प्राप्य सुदुर्मेधाः कः त्यजेत्, यदि ज्ञानवान्? अनर्घ्यं माणिक्यं प्राप्य, हित्वा काचं कः ईहते?

Verse 55

अल्पीयसा श्रमेणेह वपुषो व्ययमात्रतः । अवश्यं गत्वरस्याशु यथामुक्तिस्तथा क्व हि

अल्पीयसा श्रमेण इह, वपुषो व्ययमात्रतः; अवश्यं गत्वरस्याशु, यथामुक्तिः तथा क्व हि?

Verse 56

विनिमय्य जराजीर्णं देहं पार्थिवमत्र वै । प्राज्ञाः किमु न गृह्णीयुरमृतं नैर्जरं वपुः

अत्रैव जराजीर्णं पार्थिवं देहं विनिमय्य, प्राज्ञाः किमु न गृह्णीयुः अमृतं नैर्जरं वपुः?

Verse 57

न तपोभिर्न वा दानैर्न यज्ञैर्बहुदक्षिणैः । अन्यत्र लभ्यते मोक्षो यथा काश्यां तनु व्ययात्

न तपोभिः न वा दानैः न यज्ञैर्बहुदक्षिणैः; अन्यत्र मोक्षो न लभ्यते, यथा काश्यां तनुव्ययात्।

Verse 58

अपि योगं हि युंजाना योगिनो यतमानसाः । नैकेनजन्मना मुक्ताः काश्यां मुक्ता वपुर्व्ययात्

अपि योगं युञ्जानाः योगिनो यतमानसाः, नैकेन जन्मना मुक्ताः; काश्यां तु वपुर्व्ययात् मुक्ताः।

Verse 59

इदमेव महादानमिदमेव महत्तपः । इदमेव व्रतं श्रेष्ठं यत्काश्यां म्रियते तनुः

इदमेव महादानम्, इदमेव महत्तपः; इदमेव व्रतं श्रेष्ठं—यत् काश्यां तनुर्म्रियते।

Verse 60

स एव विद्वाञ्जगति स एव विजितेंद्रियः । स एव पुण्यवान्धन्यो लब्ध्वा काशीं न यस्त्यजेत्

स एव विद्वान् जगति, स एव विजितेन्द्रियः; स एव पुण्यवान् धन्यः—लब्ध्वा काशीं न यस्त्यजेत्।

Verse 61

तावत्स्थास्याम्यहं चात्र यावत्काशी मुने त्विह । प्रलयेपि न नाशोस्याः शिवशूलाग्र सुस्थितेः

तावत् स्थास्याम्यहं चात्र यावत् काशी मुने त्विह। प्रलयेऽपि न नाशोऽस्याः शिवशूलाग्रसुस्थितेः॥

Verse 62

इत्याकर्ण्य गिरं विष्णोरग्निबिंदुर्महामुनिः । प्रहृष्टरोमा प्रोवाच पुनरन्यं वरं वृणे

इत्याकर्ण्य गिरं विष्णोरग्निबिन्दुर्महामुनिः। प्रहृष्टरोमा प्रोवाच पुनरन्यं वरं वृणे॥

Verse 63

मापते मम नाम्नात्र तीर्थे पंचनदे शुभे । अभक्तेभ्योपि भक्तेभ्यः स्थितो मुक्तिं सदादिश

मापते मम नाम्नात्र तीर्थे पञ्चनदे शुभे। अभक्तेभ्योऽपि भक्तेभ्यः स्थितो मुक्तिं सदादिश॥

Verse 64

येत्र पंचनदे स्नात्वा गत्वा देशांतरेष्वपि । नरा पंचत्वमापन्ना मुक्तिं तेभ्योपि वै दिश

येऽत्र पञ्चनदे स्नात्वा गत्वा देशान्तरेष्वपि। नराः पञ्चत्वमापन्ना मुक्तिं तेभ्योऽपि वै दिश॥

Verse 65

येतु पंचनदे स्नात्वा त्वां भजिष्यंति मानवाः । चलाचलापि द्वैरूपा मा त्याक्षीच्छ्रीश्च तान्नरान्

ये तु पञ्चनदे स्नात्वा त्वां भजिष्यन्ति मानवाः। चलाचलापि द्वैरूपा मा त्याक्षीच्छ्रीश्च तान्नरान्॥

Verse 66

श्रीविष्णुरुवाच । एवमस्त्वग्निबिंदोत्र भवता यद्वृतंमुने । त्वन्नाम्नोऽर्धेन मे नाम मया सह भविष्यति

श्रीविष्णुरुवाच—एवमस्त्वग्निबिंदोऽत्र, भवता यद्वृतं मुने। त्वन्नाम्नोऽर्धेन मे नाम मया सह भविष्यति॥

Verse 67

बिंदुमाधव इत्याख्या मम त्रैलोक्यविश्रुता । काश्यां भविष्यति मुने महापापौघ घातिनी

बिंदुमाधव इत्याख्या मम त्रैलोक्यविश्रुता। काश्यां भविष्यति मुने महापापौघघातिनी॥

Verse 68

ये मामत्र नराः पुण्याः पुण्ये पंचनदे ह्रदे । सदा सपर्ययिष्यंति तेषां संसारभीः कुतः

ये मामत्र नराः पुण्याः पुण्ये पञ्चनदे ह्रदे। सदा सपर्ययिष्यन्ति तेषां संसारभीः कुतः॥

Verse 69

वसुस्वरूपिणी लक्ष्मीर्लक्ष्मीर्निर्वाणसंज्ञिका । तत्पार्श्वगा सदा येषां हृदि पंचनदे ह्यहम्

वसुस्वरूपिणी लक्ष्मीर्लक्ष्मीर्निर्वाणसंज्ञिका। तत्पार्श्वगा सदा येषां हृदि पञ्चनदे ह्यहम्॥

Verse 70

यैर्न पंचनदं प्राप्य वसुभिः प्रीणिता द्विजाः । आशुलभ्यविपत्तीनां तेषां तद्वसुरोदिति

यैर्न पञ्चनदं प्राप्य वसुभिः प्रीणिता द्विजाः। आशुलभ्यविपत्तीनां तेषां तद्वसुरोदिति॥

Verse 71

त एव धन्या लोकेस्मिन्कृतकृत्यास्त एव हि । प्राप्य यैर्मम सांनिध्यं वसवो मम सात्कृताः

त एव लोकेऽस्मिन् धन्याः, त एव कृतकृत्याः; ये मम सान्निध्यं प्राप्य, मम हेतोर्वसून् सम्यक् सत्कुर्वन्ति।

Verse 72

बिंदुतीर्थमिदं नाम तव नाम्ना भविष्यति । अग्निबिंदो मुनिश्रेष्ठ सर्वपातकनाशनम्

इदं तीर्थं तव नाम्ना ‘बिन्दुतीर्थम्’ इति ख्यातिं गमिष्यति; हे अग्निबिन्दो मुनिश्रेष्ठ, सर्वपातकनाशनम्।

Verse 73

कार्तिके बिंदुतीर्थे यो ब्रह्मचर्यपरायणः । स्नास्यत्यनुदिते भानौ भानुजात्तस्य भीः कुतः

कार्तिके बिन्दुतीर्थे यः ब्रह्मचर्यपरायणः, अनुदिते भानौ स्नास्यति—हे भानुजात, तस्य भीः कुतः।

Verse 74

अपि पापसहस्राणि कृत्वा मोहेन मानवः । ऊर्जे धर्मनदे स्नातो निष्पापो जायते क्षणात्

अपि मोहेन मानवः पापसहस्राणि कृत्वा, ऊर्जे धर्मनद्यां स्नातः क्षणादेव निष्पापो जायते।

Verse 75

यावत्स्वस्थोस्ति देहोयं यावन्नेंद्रियविक्लवः । तावद्व्रतानि कुर्वीत यतो देहफलं व्रतम्

यावत् स्वस्थोऽस्ति देहोऽयं यावन्नेन्द्रियविक्लवः, तावत् व्रतानि कुर्वीत; व्रतमेव देहस्य फलप्रदम्।

Verse 76

एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च । उपवासेन देहोयं संशोध्यो शुचिभाजनम्

एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च । उपवासेन देहोऽयं संशोध्यो शुचिभाजनम् ॥

Verse 77

कृच्छ्रचांद्रायणादीनि कर्तव्यानि प्रयत्नतः । अशुचिः शुचितामेति कायो यद्व्रतधारणात्

कृच्छ्रचांद्रायणादीनि कर्तव्यानि प्रयत्नतः । अशुचिः शुचितामेति कायो यद्व्रतधारणात् ॥

Verse 78

व्रतैः संशोधिते देहे धर्मो वसति निश्चलः । अर्थकामौ सनिर्वाणौ तत्र यत्र वृष स्थितिः

व्रतैः संशोधिते देहे धर्मो वसति निश्चलः । अर्थकामौ सनिर्वाणौ तत्र यत्र वृषस्थितिः ॥

Verse 79

तस्माद्व्रतानि सततं चरितव्यानि मानवैः । धर्मसान्निध्य कर्तृणि चतुर्वर्गफलेप्सुभिः

तस्माद्व्रतानि सततं चरितव्यानि मानवैः । धर्मसान्निध्यकर्तॄणि चतुर्वर्गफलेप्सुभिः ॥

Verse 80

सदा कर्तुं न शक्नोति व्रतानि यदि मानवः । चातुर्मास्यमनुप्राप्य तदा कुर्यात्प्रयत्नतः

सदा कर्तुं न शक्नोति व्रतानि यदि मानवः । चातुर्मास्यमनुप्राप्य तदा कुर्यात्प्रयत्नतः ॥

Verse 81

भूशय्या ब्रह्मचर्यं च किंचिद्भक्ष्यनिषेधनम् । एकभक्तादि नियमो नित्यदानं स्वशक्तितः

व्रतस्थो भूशय्यां कुर्यात् ब्रह्मचर्यं समाचरेत्। किंचिद्भक्ष्यनिषेधं च एकभक्तादिनियमं तथा। स्वशक्त्या नित्यदानं कुर्यात्॥

Verse 82

पुराणश्रवणं चैव तदर्थाचरणं पुनः । अखंडदीपोद्बोधश्च महापूजेष्टदैवते

पुराणश्रवणं कुर्यात् तदर्थाचरणं पुनः। अखण्डदीपं संधार्य महापूजां स्वेष्टदैवते॥

Verse 83

प्रभूतांकुरबीजाढ्ये देशे चापि गतागतम् । यत्नेन वर्जयेद्धीमान्महाधर्मविवृद्धये

प्रभूताङ्कुरबीजाढ्ये देशे चापि गतागतम्। यत्नेन वर्जयेद्धीमान् महाधर्मविवृद्धये॥

Verse 84

असंभाष्या न संभाष्याश्चातुर्मास्य व्रतस्थितैः । मौनं चापि सदा कार्यं तथ्यं वक्तव्यमेव वा

असम्भाष्यैर्न सम्भाष्यं चातुर्मास्यव्रतस्थितैः। मौनं सदा विधातव्यं सत्यं वक्तव्यमेव वा॥

Verse 85

निष्पावांश्च मसूरांश्च कोद्रवान्वर्जयेद्व्रती । सदा शुचिभिरास्थेयं स्प्रष्टव्यो नाव्रती जनः

निष्पावान् मसूरांश्च कोद्रवान् वर्जयेद्व्रती। सदा शुचिभिरास्थेयं स्प्रष्टव्यो नाव्रती जनः॥

Verse 86

दंतकेशांबरादीनि नित्यं शोध्यानि यत्नतः । अनिष्टचिंता नो कार्या व्रतिना हृद्यपि क्वचित्

दन्तकेशाम्बरादीनि नित्यं यत्नेन शोधयेत्। व्रती कदाचिदपि हृदि अनिष्टचिन्तां न कुर्यात्॥

Verse 87

द्वादशस्वपि मासेषु व्रतिनो यत्फलं भवेत् । चातुर्मास्यव्रतभृतां तत्फलं स्यादखंडितम्

द्वादशमासेषु व्रतिनो यत्फलं भवेत्। चातुर्मास्यव्रतभृतां तत्फलमखण्डितं स्यात्॥

Verse 88

चतुर्ष्वपि च मासेषु न सामर्थ्यं व्रते यदि । तदोर्जे व्रतिना भाव्यमप्यब्दफलमिच्छता

चतुर्मासेषु व्रते सामर्थ्यं न यदि विद्यते। तदोर्जे मासि व्रती स्यात्, अब्दफलाभिलाषिणः॥

Verse 89

अव्रतः कार्तिको येषां गतो मूढधियामिह । तेषां पुण्यस्य लेशोपि न भवेत्सूकरात्मनाम्

अव्रतः कार्तिको येषां गतो मूढधियामिह। तेषां पुण्यस्य लेशोऽपि न भवेत् सूकरात्मनाम्॥

Verse 90

कृच्छ्रं वा चातिकृच्छ्रं वा प्राजापत्यमथापि वा । संप्राप्ते कार्तिके मासि कुर्याच्छक्त्याति पुण्यवान्

कृच्छ्रं वा चातिकृच्छ्रं वा प्राजापत्यमथापि वा। कार्तिके संप्राप्ते मासि शक्त्या कुर्यात् स पुण्यवान्॥

Verse 91

एकांतरं व्रतं कुर्यात्त्रिरात्र व्रतमेव वा । पंचरात्रं सप्तरात्रं संप्राप्ते कार्तिके व्रती

कार्तिके संप्राप्ते व्रती एकान्तरव्रतं कुर्यात्, अथवा त्रिरात्रव्रतम्; वा पंचरात्रं सप्तरात्रं च व्रतं समाचरेत्।

Verse 92

पक्षव्रतं वा कुर्वीत मासोपोषणमेव वा । नोर्जो वंध्यो विधातव्यो व्रतिना केनचित्क्वचित्

पक्षव्रतं वा कुर्यात्, मासोपोषणमेव वा; ऊर्जाव्रतं कदाचित् केनचित् क्वचित् न वन्ध्यं विधातव्यम्।

Verse 93

शाकाहारं पयोहारं फलाहारमथापि वा । चरेद्यवान्नाहारं वा संप्राप्ते कार्तिके व्रती

कार्तिके संप्राप्ते व्रती शाकाहारं पयोहारं फलाहारं अथ वा; यवान्नाहारं वा व्रतनियमेन चरेत्।

Verse 94

नित्यनैमित्तिकं स्नानं कुर्यादूर्जे व्रती नरः । ब्रह्मचर्यं चरेदूर्जे महाव्रतफलार्थवान्

ऊर्जे व्रती नरः नित्यनैमित्तिकं स्नानं कुर्यात्; ऊर्जे ब्रह्मचर्यं चरेत्, महाव्रतफलार्थवान्।

Verse 95

बाहुलं ब्रह्मचर्येण यः क्षिपेच्छुचिमानसः । समस्तं हायनं तेन ब्रह्मचर्यकृतं भवेत्

यः शुचिमानसः ब्रह्मचर्येण ऊर्जादिनानां बाहुल्यं क्षिपेत्, तेन समस्तं हायनं ब्रह्मचर्यकृतं इव भवेत्।

Verse 96

यस्तु कार्तिकिकं मासमुपवासैः समापयेत् । अप्यब्दमपि तेनेह भवेत्सम्यगुपोषितम्

यः कार्तिकमासं उपवासैः सम्यक् समापयति, तेनैवात्र अपि संवत्सरमात्रं सम्यगुपोषितं भवति।

Verse 97

शाकाहारपयोहारैरूर्जों यैरतिवाहितः । अखंडिता शरत्तेन तदाहारेण यापिता

ये शाकाहारपयोहारैः ऊर्जामासं नयन्ति, तैः तेनैव आहारेण अखण्डिता शरद् यापिता भवति।

Verse 98

पत्रभोजी भवेदूर्जे कांस्यं त्याज्यं प्रयत्नतः । यो व्रती कांस्यभोजी स्यान्न तद्व्रतफलं लभेत्

ऊर्जे पत्रभोजी भवेत्, कांस्यं च प्रयत्नतः त्याज्यम्। यो व्रती कांस्यभोजी स्यात्, स व्रतफलम् न लभते।

Verse 99

कांस्यस्य नियमे दद्यात्कांस्यं सर्पिः प्रपूरितम् । ऊर्जे न भक्षयेत्क्षौद्रमतिक्षुद्रगतिप्रदम्

कांस्यत्यागनियमे कांस्यं सर्पिःप्रपूरितं दद्यात्। ऊर्जे क्षौद्रं न भक्षयेत्, अतिक्षुद्रगतिप्रदम्।

Verse 100

मधुत्यागे घृतं दद्यात्पायसं च सशर्करम् । अभ्यंगेऽभ्यवहारे च तैलमूर्जे विवर्जयेत्

मधुत्यागे घृतं दद्यात्, पायसं च सशर्करम्। अभ्यङ्गेऽभ्यवहारे च ऊर्जे तैलं विवर्जयेत्।

Verse 110

पापांधकारसंक्रुद्धः कार्तिके दीपदानतः । क्रोधांधकारितमुखं भास्करिं स न वीक्षते

पापान्धकारसंवृतो यः कार्तिके दीपदानतः । क्रोधान्धकारितं भास्करं स पुनर्न वीक्षते ॥

Verse 120

एकादशीं समासाद्य प्रबोधकरणीं मम । बिंदुतीर्थकृतस्नानो रात्रौ जागरणान्वितः

मम प्रबोधकरिणीं एकादशीं समासाद्य । बिन्दुतीर्थकृतस्नानो रात्रौ जागरणान्वितः ॥

Verse 130

तस्माद्द्वेषो न कर्तव्यो विश्वेशे परमात्मनि । विश्वेश द्वेषिणां पुंसां प्रायश्चित्तं यतो नहि

तस्माद्द्वेषो न कर्तव्यो विश्वेशे परमात्मनि । विश्वेशद्वेषिणां पुंसां प्रायश्चित्तं यतो नहि ॥

Verse 140

आनंदकाननं पुण्यं पुण्यं पांचनदं ततः । ततोपि मम सान्निध्यमग्निबिंदो महामुने

आनन्दकाननं पुण्यं पुण्यं पञ्चनदं ततः । ततोऽपि मम सान्निध्यमग्निबिन्दो महामुने ॥

Verse 145

भविष्याण्यपि कानीह तानि मे कथयाच्युत । यानि संपूज्यते भक्ताः प्राप्स्यंति कृतकृत्यताम्

भविष्याण्यपि कानीह तानि मे कथयाच्युत । यानि सम्पूज्यते भक्ताः प्राप्स्यन्ति कृतकृत्यताम् ॥