Adhyaya 37

Verse 1

अगस्त्य उवाच । सर्वज्ञसूनो षड्वक्त्र सर्वार्थकुशल प्रभो । प्रादुर्भावं निशम्यैषां लिंगानां मुक्तिदायिनाम्

अगस्त्य उवाच— सर्वज्ञसूनो षड्वक्त्र सर्वार्थकुशल प्रभो। एतेषां मुक्तिदायिनां लिङ्गानां प्रादुर्भावं निशम्य (अहं जिज्ञासे)॥

Verse 2

नितरां परितृप्तोस्मि सुधां पीत्वेव निर्जरः । ओंकारप्रमुखैर्लिंगैरिदमानंदकाननम्

नितरां परितृप्तोऽस्मि सुधां पीत्वेव निर्जरः। ओंकारप्रमुखैर्लिङ्गैरिदमानन्दकाननम्॥

Verse 3

आनंदमेवजनयेदपि पापजुषामिह । परानंदमहं प्राप्तः श्रुत्वैतल्लिंगकीर्तनम्

पापजुषामपि जनानामिह लिङ्गकीर्तनमात्रेणैव आनन्दः प्रजायते। एतल्लिङ्गकीर्तनं श्रुत्वाहं परमानन्दं प्राप्तवान्।

Verse 4

जीवन्मुक्तैवासं हि क्षेत्रतत्त्वश्रुतेरहम् । स्कंददक्षेश्वरादीनि लिंगानीह चतुर्दश । यान्युक्तानि समाचक्ष्व तत्प्रभावमशेषतः

क्षेत्रतत्त्वं श्रुत्वाहं जीवन्मुक्त इवाभवम्। इह स्कन्ददक्षेश्वरादीनि चतुर्दश लिङ्गानि यान्युक्तानि, तेषां प्रभावमशेषतः समाचक्ष्व।

Verse 5

यो दक्षो गर्हयामास मध्ये देवसभं विभुम् । स कथं लिंगमीशस्य प्रत्यस्थापयदद्भुतम्

यो दक्षो देवसभामध्ये विभुमीश्वरं गर्हयामास, स कथं तस्यैव ईशस्य अद्भुतं लिङ्गं पुनः प्रत्यस्थापयत्?

Verse 6

इति श्रुत्वा शिखिरथः कुंभयोनेरुदीरितम् । सूत संकथयामास दक्षेश्वर समुद्भवम्

इति कुम्भयोनेरुदीरितं श्रुत्वा शिखिरथः, हे सूत, ततः दक्षेश्वरस्य समुद्भवं विस्तरेण संकथयामास।

Verse 7

स्कंद उवाच । आकर्णय मुने वच्मि कथां कल्मषहारिणीम् । पुरश्चरणकामोसौ दक्षः काशीं समाययौ

स्कन्द उवाच—आकर्णय मुने, वक्ष्यामि कल्मषहारिणीं कथाम्। पुरश्चरणकामोऽसौ दक्षः काशीं समाययौ।

Verse 8

छागवक्त्रो विरूपास्यो दधीचि परिधिक्कृतः । प्रायश्चित्तविधानार्थं सूपदिष्टः स्वयंभुवा

छागवक्त्रो विरूपास्यः दधीचिना परिधिक्कृतः सः प्रायश्चित्तविधानार्थं स्वयंभुवा सम्यगुपदिष्टः।

Verse 9

एकदा देवदेवस्य सेवार्थं शशिमौलिनः । कैलासमगमद्विष्णुः पद्मयोनिपुरस्कृतः

एकदा देवदेवस्य शशिमौलिनः सेवार्थं पद्मयोनिपुरस्कृतो विष्णुः कैलासमगमत्।

Verse 10

इंद्रादयो लोकपाला विश्वेदेवा मरुद्गणाः । आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विद्याधरोरगाः

इन्द्रादयो लोकपालाः विश्वेदेवाः मरुद्गणाः; आदित्याः वसवो रुद्राः साध्याः विद्याधरोरगाश्च सर्वे समागताः।

Verse 11

ऋषयोऽप्सरसोयक्षा गंधर्वाः सिद्धचारणाः । तैर्नतो देवदेवेशः परिहृष्टतनूरुहैः

ऋषयः अप्सरसः यक्षाः गन्धर्वाः सिद्धचारणाः च; परिहृष्टतनूरुहैः तैः देवदेवेशः नतः।

Verse 12

स्तुतश्च नाना स्तुतिभिः शंभुनापि कृतादराः । विविशुश्चासनश्रेण्यां तन्मुखासक्तदृष्टयः

नानास्तुतिभिः शम्भुः स्तुतः, स च कृतादरैस्तान् प्रत्यगृह्णात्; ततः ते आसनश्रेण्यां विविशुः, तन्मुखासक्तदृष्टयः।

Verse 13

अथ तेषूपविष्टेषु शंभुना विष्टरश्रवाः । कृतहस्तपरिस्पर्शमानः पृष्टो महादरम्

अथ तेषूपविष्टेषु शंभुना सह सर्वेषु, विष्टरश्रवाः कृतहस्तपरिस्पर्शः सन् महादरेण शंभुना पृष्टः।

Verse 14

श्रीवत्सलांछन हरे दैत्यवंशदवानल । कच्चित्पालयितुं शक्तिस्त्रिलोकीमस्त्यकुंठिता

श्रीवत्सलाञ्छन हरे, दैत्यवंशदवानल! कच्चित् त्रिलोकीं पालयितुं तवाकुंठिता शक्तिरद्यापि विद्यते?

Verse 15

दितिजान्दनुजान्दुष्टान्कच्चिच्छासि रणांगणे । अपि कुद्धान्महीदेवान्मामिव प्रतिमन्यसे

दितिजान् दनुजान् दुष्टान् कच्चिच्छासि रणाङ्गणे? अपि कुद्धान् महीदेवान् मामिव प्रतिमन्यसे?

Verse 16

बाधया रहिता गावः कच्चित्संति महीतले । स्त्रियः संति हि सुश्रीकाः पतिव्रतपरायणाः

बाधया रहिता गावः कच्चित्सन्ति महीतले? स्त्रियः संति हि सुश्रीकाः पतिव्रतपरायणाः?

Verse 17

विधियज्ञाः प्रवर्तंते पृथिव्यां बहुदक्षिणाः । निराबाधं तपः कच्चिदस्ति शश्वत्तपस्विनाम्

विधियज्ञाः प्रवर्तन्ते पृथिव्यां बहुदक्षिणाः; निराबाधं तपः कच्चिदस्ति शश्वत्तपस्विनाम्?

Verse 18

निष्प्रत्यूहं पठंत्येव सांगान्वेदान्द्विजोत्तमाः । महीपालाः प्रजाः कच्चित्पांति त्वमिवकेशव

निष्प्रत्यूहं कच्चिद् द्विजोत्तमाः सांगान् वेदान् पठन्त्येव? महीपालाः प्रजाः कच्चित् त्वमिव केशव लोकान् पालयन्ति?

Verse 19

स्वेषु स्वेषु च धर्मेषु कच्चिद्वर्णाश्रमास्तथा । निष्ठावंतो हि तिष्ठंति प्रहृष्टेंद्रियमानसाः

स्वेषु स्वेषु च धर्मेषु कच्चिद् वर्णाश्रमास्तथा निष्ठावन्तो हि तिष्ठन्ति, प्रहृष्टेन्द्रियमानसाः?

Verse 20

धूर्जटिः परिपृछ्येति हृष्टं वैकुंठनायकम् । ब्रह्माणं चापि पप्रच्छ ब्राह्मं तेजः समेधते

इति धूर्जटिः हृष्टं वैकुण्ठनायकं परिपृच्छ्य, ब्रह्माणं चापि पप्रच्छ; ब्राह्मं तेजः समेधते।

Verse 21

सत्यमस्खलितं कच्चिदस्ति त्रैलोक्यमंडपे । तीर्थावरोधो न क्वापि केनचित्क्रियते विधे

सत्यम् अस्खलितं कच्चिद् अस्ति त्रैलोक्यमण्डपे? तीर्थावरोधो न क्वापि केनचित् क्रियते, विधे?

Verse 22

इंद्रादयः सुराः कच्चित्स्वेषु स्वेषु पुरेष्वहो । राज्यं प्रशासति स्वस्थाः कृष्णदोर्दंडपालिताः

इन्द्रादयः सुराः कच्चित् स्वेषु स्वेषु पुरेष्वहो राज्यं प्रशासति स्वस्थाः, कृष्णदोर्दण्डपालिताः?

Verse 23

प्रत्येकं परिपृच्छयेशः सर्वानित्थं कृतादरान् । पृष्ट्वा गमनकार्यं च तेषां कृत्वा मनोरथान्

प्रत्येकं परिपृच्छ्येशः सर्वान् कृतादरान् यथावत्। तेषां गमनकार्यं पृष्ट्वा मनोरथांश्च पूरयित्वा तान् प्रेषयितुं समुपचक्रमे॥

Verse 24

विससर्जाथ तान्सर्वान्देवः सौधं समाविशत् । गतेष्वथ च देवेषु स्वस्व धिष्ण्येषु हृष्टवत्

अथ देवः तान् सर्वान् विससर्ज, स्वसौधं समाविशत्। गतेषु देवेषु स्वस्वधिष्ण्येषु हृष्टमनसो ययुः॥

Verse 25

मध्ये मार्गं स चिंतोभूद्दक्षः सत्याः पिता तदा । अन्यदेवसमानं स मानं प्राप न चाधिकम्

मार्गमध्यगतः दक्षः सत्याḥ पिता तदा चिन्तामगात्। अन्यदेवसमानं मानं प्राप, न तु ततोऽधिकम्॥

Verse 26

अतीव क्षुब्धचित्तोभून्मंदराघाततोऽब्धिवत् । उवाच च मनस्येतन्महाक्रोधरयांधदृक्

मन्दराघाततोऽब्धिरिव अतीव क्षुब्धचित्तोऽभूत्। महाक्रोधरयान्धदृक् स मनस्येतदुवाच॥

Verse 27

अतीवगर्वितो जातः सती मे प्राप्य कन्यकाम् । कस्यचिन्नाप्यसौ प्रायो न कोस्यापि क्वचित्पुनः

सतीं मे कन्यकां प्राप्य स अतीव गर्वितो जातः। कस्यचिन्न प्रायो नमति, न कस्यापि क्वचित्पुनः॥

Verse 28

किं वंश्यस्त्वेष किं गोत्रः किं देशीयः किमात्मकः । किं वृत्तिः किं समाचारो विपा दी वृषवाहनः

किं वंशोऽस्य, किं गोत्रं, किं देशीयः, किमात्मकोऽयम्? किं वृत्तिः, किं चाचारः—विपद्भिरन्वितोऽयं वृषवाहनः।

Verse 29

न प्रायशस्तपस्व्येष क्व तपः क्वास्त्रधारणम् । न गृहस्थेषु गण्योसौ श्मशाननिलयो यतः

न प्रायशस्तपस्व्येषः—क्व तपः, क्व चास्त्रधारणम्? न गृहस्थेषु गण्योऽसौ, श्मशाननिलयो यतः।

Verse 30

असौ न ब्रह्मचारी स्यात्कृतपाणिग्रह स्थितिः । वानप्रस्थ्यं कुतश्चास्मिन्नैश्वर्यमदमोहिते

नासौ ब्रह्मचारी स्यात्, कृतपाणिग्रहस्थितिः; वानप्रस्थ्यं कुतश्चास्मिन्, ऐश्वर्यमदमोहिते?

Verse 31

न ब्राह्मणोभवत्येष यतो वेदो न वेत्त्यमुम् । शस्त्रास्त्रधारणात्प्रायः क्षत्रियः स्यान्न सोप्ययम्

न ब्राह्मणो भवत्येषः, यतो वेदं न वेत्ति तम्; शस्त्रास्त्रधारणात् प्रायः क्षत्रियः स्यात्—न सोऽप्ययम्।

Verse 32

क्षतात्संत्राणनात्क्षत्रं तत्क्वास्मिन्प्रलयप्रिये । वैश्योपि न भवेदेष सदा निर्धनचेष्टनः

क्षतात्संत्राणनात् क्षत्रं—तत्क्वास्मिन् प्रलयप्रिये? वैश्योऽपि न भवेदेषः, सदा निर्धनचेष्टनः।

Verse 33

शूद्रोपि न भवेत्प्रायो नागयज्ञोपवीतवान् । एवं वर्णाश्रमातीतः कोसौ सम्यङ्नकीर्त्यते

शूद्रोऽपि न भवेत् प्रायो न नागयज्ञोपवीतवान्। एवं वर्णाश्रमातीतः कोऽसौ सम्यक् कथ्यते नु॥

Verse 34

सर्वः प्रकृत्या ज्ञायेत स्थाणुः प्रकृतिवर्जितः । प्रायशः पुरुषोनासावर्धनारीवपुर्यतः

सर्वः प्रकृत्या ज्ञायेत स्थाणुः प्रकृतिवर्जितः। प्रायशः पुरुषो नासावर्धनारीवपुः स्मृतः॥

Verse 35

योषापि न भवेदेष यतोसौ श्मश्रुलाननः । नपुंसकोपि न भवेल्लिंगमस्ययतोर्च्यते

योषापि न भवेदेष यतोऽसौ श्मश्रुलाननः। नपुंसकोऽपि न भवेल्लिङ्गमस्य यतोऽर्च्यते॥

Verse 36

बालोपि न भवत्येष यतोऽयं बहुवार्षिकः । अनादिवृद्धो लोकेषु गीयते चोग्र एष यत्

बालोऽपि न भवत्येष यतोऽयं बहुवार्षिकः। अनादिवृद्धो लोकेषु गीयते चोग्र एष यत्॥

Verse 37

अतो युवत्वं संभाव्यं नात्र नूनं चिरंतने । वृद्धोऽपि न भवत्येष जरामरणवर्जितः

अतो युवत्वं संभाव्यं नात्र नूनं चिरंतने। वृद्धोऽपि न भवत्येष जरामरणवर्जितः॥

Verse 38

ब्रह्मादीन्संहरेत्प्रांते तथापि च न पातकी । पुण्यलेशोपि नास्त्यस्मिन्ब्रह्ममौलिच्छिदिक्रुधा

ब्रह्मादीन्संहरेत्प्रांते तथापि च न पातकी । पुण्यलेशोपि नास्त्यस्मिन्ब्रह्ममौलिच्छिदिक्रुधा

Verse 40

अहो धार्ष्ट्यं महद्दृष्टं जटिलस्याद्य चाद्भुतम् । यदासनान्नोत्थितोसौ दृष्ट्वा मां श्वशुरं गुरुम्

अहो धार्ष्ट्यं महद्दृष्टं जटिलस्याद्य चाद्भुतम् । यदासनान्नोत्थितोसौ दृष्ट्वा मां श्वशुरं गुरुम्

Verse 41

एवंभूता भवंत्येव मातापितृविवर्जिताः । निर्गुणा अकुलीनाश्च कर्मभ्रष्टा निरंकुशाः

एवंभूता भवंत्येव मातापितृविवर्जिताः । निर्गुणा अकुलीनाश्च कर्मभ्रष्टा निरंकुशाः

Verse 42

स्वच्छंदचारिणोऽनाथाः सर्वत्र स्वाभिमानिनः । अकिंचना अपिप्रायस्तथापीश्वरमानिनः

स्वच्छंदचारिणोऽनाथाः सर्वत्र स्वाभिमानिनः । अकिंचना अपिप्रायस्तथापीश्वरमानिनः

Verse 43

जामातॄणां स्वभावोयं प्रायशो गर्वभाजनम् । किंचिदैश्वयर्मासाद्य भवत्येव न संशयः

जामातॄणां स्वभावोयं प्रायशो गर्वभाजनम् । किंचिदैश्वयर्मासाद्य भवत्येव न संशयः

Verse 44

द्विजराजः स गर्विष्ठो रोहिणीप्रेमनिर्भरः । कृत्तिकादिषु चास्नेही मया शप्तः क्षयीकृतः

स द्विजराजश्चन्द्रः गर्विष्ठो रोहिणीप्रेमनिर्भरः । कृत्तिकादिष्वनासक्तो मया शप्तः क्षयीकृतः ॥

Verse 45

अस्याहं गर्वसर्वस्वं हरिष्याम्येव शूलिनः । यथावमानितश्चाहमनेनास्य गृहं गतः

अस्य गर्वसर्वस्वं हरिष्याम्येव शूलिनः । यतोऽनेनावमानितोऽहं तस्य गृहं गतः ॥

Verse 46

तथास्याहं करिष्यामि मानहानिं च सर्वतः । संप्रधार्येति बहुशः स तु दक्षः प्रजापतिः

तथास्य करिष्यामि मानहानिं च सर्वतः । इति संप्रधार्य बहुशो दक्षः प्रजापतिः ॥

Verse 47

प्राप्य स्वभवनं देवानाजुहाव सवासवान् । अहं यियक्षुर्यूयं मे यज्ञसाहाय्यकारिणः

स्वभवनं प्राप्य देवानाजुहाव सवासवान् । अहं यियक्षुः यूयं मे यज्ञसाहाय्यकारिणः ॥

Verse 48

भवंतु यज्ञसंभारानानयंतु त्वरान्विताः । श्वेतद्वीपमथो गत्वा चक्रे चक्रिणमच्युतम्

भवन्तु यज्ञसंभारानानयन्तु त्वरान्विताः । श्वेतद्वीपं गत्वा चक्रे चक्रिणमच्युतम् ॥

Verse 49

महाक्रतूपद्रष्टारं यज्ञपूरुषमेव च । तस्यर्त्विजोभवन्सर्व ऋषयो ब्रह्मवादिनः

स महाक्रतोरुपद्रष्टारं यज्ञपूरुषमेव न्ययोजयत्; तस्य च सर्वे ब्रह्मवादिनो ऋषयः ऋत्विजोऽभवन्।

Verse 50

प्रावर्तत ततस्तस्य दक्षस्य च महाध्वरः । दृष्ट्वा देवनिकायांश्च तस्मिन्दक्ष महाध्वरे

ततः दक्षस्य महाध्वरोऽयं प्रावर्तत; तस्मिन् दक्षमहाध्वरे देवनिकायान् समागतान् दृष्ट्वा—

Verse 51

अनीश्वरांस्ततो वेधा व्याजं कृत्वा गृहं ययौ । दधीचिरथ संवीक्ष्य सर्वांस्त्रैलोक्यवासिनः

ततो वेधा ताननीश्वरान् दृष्ट्वा व्याजं कृत्वा गृहं ययौ; अथ दधीचिः सर्वान् त्रैलोक्यवासिनः संवीक्ष्य—

Verse 52

दक्षयज्ञे समायातान्सतीश्वरविवर्जितान् । प्राप्तसंमानसंभारान्वासोलंकृतिपूर्वकम्

दक्षयज्ञे समायातान् सतीश्वरविवर्जितान्, सम्मानसंभारैः प्राप्तान् वासोऽलङ्कृतिपूर्वकम्।

Verse 53

दक्षस्य हि शुभोदर्कमिच्छन्प्रोवाच चेति वै । दधीचिरुवाच । दक्षप्रजापते दक्ष साक्षाद्धातृस्वरूपधृक्

दक्षस्य शुभोदर्कमिच्छन् स तं प्रत्युवाच; दधीचिरुवाच— “दक्ष प्रजापते दक्ष, साक्षाद्धातृस्वरूपधृक्।”

Verse 54

न चास्ति तव सामर्थ्यं क्वापि कस्यापि निश्चितम् । यादृशः क्रतुसंभारस्तव चेह समीक्ष्यते

न च तव सामर्थ्यं क्वचिदपि कस्यचित् निश्चितं; तथापि इह तव क्रतुसंभारो यथाविधि महत्तरः सम्यक् दृश्यते।

Verse 55

न तादृङ्नेदसि प्रायः क्वापि ज्ञातो महामते । क्रतुस्तु नैव कर्तव्यो नास्ति क्रतुसमो रिपुः

न तादृङ्नेदसि प्रायः क्वचिदपि ज्ञातं, महामते; तस्मात् क्रतुर्न कर्तव्यः—नास्ति क्रतुसमो रिपुः।

Verse 56

कर्तव्यश्चेत्तदाकार्यः स्याच्चेत्संपत्ति रीदृशी । साक्षादग्निः स्वयं कुंडे साक्षादिंद्रादिदेवताः

कर्तव्यश्चेत् तदा तदाकार्यं स्यात्, यदि संपत्तिरीदृशी; साक्षादग्निः स्वयं कुण्डे, साक्षादिन्द्रादिदेवताः।

Verse 57

साक्षाच्च सर्वे मंत्रा वै साक्षाद्यज्ञपुमानसौ । आचार्यपदवीमेष देवाचार्यः स्वयं चरेत् । साक्षाद्ब्रह्मा स्वयं चैष भृगुर्वै कर्मकांडवित्

साक्षाच्च सर्वे मन्त्राः स्युः, साक्षाद्यज्ञपुमानपि; आचार्यपदवीं देवाचार्यः स्वयं चरेत्। साक्षाद्ब्रह्मा स्वयं चैष, भृगुश्च कर्मकाण्डवित्।

Verse 58

अयं पूषा भगस्त्वेष इयं देवी सरस्वती । एते च सर्वदिक्पाला यज्ञरक्षाकृतः स्वयम्

अयं पूषा, भगश्चायं, इयं देवी सरस्वती; एते च सर्वदिक्पालाः, यज्ञरक्षाकृतः स्वयम्।

Verse 59

त्वं च दीक्षां शुभां प्राप्तो देव्या च शतरूपया । जामाता त्वेष ते धर्मः पत्नीभिर्दशभिः सह

त्वं च देव्या शतरूपया शुभां दीक्षां प्राप्तवान्। एष ते जामाता धर्मो दशभिः पत्नीभिः सह॥

Verse 60

स्वयमेव हि कुर्वीत धर्मकार्यं प्रयत्नतः । ओषधीनामयं नाथस्तव जामातृषूत्तमः

स हि स्वयमेव प्रयत्नतः धर्मकार्यं करोतु। अयं ओषधीनां नाथस्तव जामातृषूत्तमः॥

Verse 61

सप्तविंशतिभिः सार्धं पत्नीभिस्तव कार्यकृत् । ओषधीः पूरयेत्सर्वा द्विजराजो महासुधीः

स सप्तविंशतिभिः पत्नीभिः सह तव कार्यकृत्। द्विजराजो महासुधीः सर्वा ओषधीः पूरयेत्॥

Verse 62

दीक्षितो राजसूयस्य दत्तत्रैलोक्यदक्षिणः । मारीचः कश्यपश्चासौ प्रजापतिषु सत्तमः । त्रयोदशमिताभिश्च भार्याभिस्तव कार्यकृत्

राजसूयदीक्षितः स त्रैलोक्यदक्षिणादाता। मारीचः कश्यपश्चासौ प्रजापतिषु सत्तमः, त्रयोदशमिताभिर्भार्याभिस्तव कार्यकृत्॥

Verse 63

हविः कामदुघा सूते कल्पवृक्षः समित्कुशान् । दारुपात्राणि सर्वाणि शकटं मंडपादिकम्

कामदुघा हविः सूते, कल्पवृक्षः समित्कुशान्। दारुपात्राणि सर्वाणि शकटं मण्डपादिकं चोपकल्पयति॥

Verse 64

विश्वकर्माप्यलंकारान्कुरुतेभ्यागतर्त्विजाम् । वसूनि चाऽपि वासांसि वसवोष्टौ ददत्यपि

विश्वकर्मापि आगतर्त्विजां कृतेऽलंकारान् निर्माति; वसवोऽष्टौ च वसूनि वासांसि च ददत्येव।

Verse 65

स्वयंलक्ष्मीरलंकुर्याद्यावै चात्र सुवासिनीः

स्वयं लक्ष्मीरेवात्र सुवासिनीः सुमङ्गलवेषधारिणीः स्त्रियः अलङ्कुर्यात्।

Verse 66

सर्वे सुखाय मे दक्ष वीक्षमाणस्य सर्वतः । एकं दुःखाकरोत्येव यत्त्वं विस्मृतवानसि

हे दक्ष, सर्वतो मया वीक्षमाणस्य सर्वं सुखायैव दृश्यते; एकमेव दुःखकरं यत् त्वं तद् विस्मृतवानसि।

Verse 67

जीवहीनो यथा देहो भूषितोपि न शोभते । तथेश्वरं विना यज्ञः श्मशानमिव लक्ष्यते

यथा जीवहीनो देहो भूषितोऽपि न शोभते, तथैश्वरं विना यज्ञः श्मशानमिव दृश्यते।

Verse 68

इत्थं दधीचिवचनं श्रुत्वा दक्षः प्रजापतिः । भृशं जज्वाल कोपेन हविषा कृष्णवर्त्मवत्

इति दधीचिवचनं श्रुत्वा दक्षः प्रजापतिः कोपेन भृशं जज्वाल, हविषः कृष्णवर्त्मवदिव।

Verse 69

पूर्वस्तुत्याति संहृष्टो दृष्टो योसौ दधीचिना । स एव चापि कोपाग्निमुद्वमन्वीक्षितो मुखात्

पूर्वं स्तुत्या परमं संहृष्टो यो दधीचिना दृष्टः स एवाधुना कोपाग्निं मुखादुद्वमन् इति पुनर्दृष्टः।

Verse 70

प्रत्युवाचाथ तं विप्रं वेपमानांगयष्टिकः । दक्षः प्रजापती रोषाज्जिघांसुरिव तं द्विजम्

अथ दक्षः प्रजापतिः तं विप्रं प्रत्युवाच; रोषात् वेपमानाङ्गयष्टिकः स द्विजं जिघांसुरिवाभवत्।

Verse 71

दक्ष उवाच । ब्राह्मणोसि दधीचे त्वं किं करोमि तवात्र वै । दीक्षामहमहो प्राप्तः कर्तुं नायाति किंचन

दक्ष उवाच— दधीचे, त्वं ब्राह्मणोऽसि; अत्र तव किं करोम्यहम्? अहो, दीक्षां प्राप्तोऽस्मि; नान्यत् कर्तुं मम विद्यते।

Verse 72

भवान्केन समाहूतो यदत्रागान्महाजडः । आगतोपि हि केन त्वं पृष्ट इत्थं प्रब्रवीषि यत्

त्वं केन समाहूतो यदत्रागतो महाजडः? आगतोऽपि च केन त्वं पृष्टः, यदित्थं प्रब्रवीषि?

Verse 73

सर्वमंगलमांगल्यो यत्र श्रीमानयं हरिः । स्वयं वै यज्ञपुरुषः स मखः किं श्मशानवत्

यत्र सर्वमङ्गलमाङ्गल्यः श्रीमान् हरिः सन्निहितः, स्वयं यज्ञपुरुषः; स मखः कथं श्मशानवत् स्यात्?

Verse 74

यत्र वज्रधरः शक्रः शतयज्ञैकदीक्षितः । त्रयस्त्रिंशतिकोटीनाममराणां पतिः स्वयम्

यत्र स्वयमेव वज्रधरः शक्रः शतयज्ञैकदीक्षितः, त्रयस्त्रिंशत्कोट्यमराणां पतिरस्ति।

Verse 75

तं त्वंचोपमिमीषेमुं श्मशानेन महामखम् । धर्मराट्च स्वयं यत्र धर्माधर्मैककोविदः

तं महामखं त्वं श्मशानेनोपमिमीषे; यत्र स्वयं धर्मराट् धर्माधर्मैककोविदोऽस्ति।

Verse 76

श्रीदोस्ति यत्र श्रीदाता साक्षाद्यत्राशुशुक्षणिः । तं यज्ञमुपमासि त्वममंगलभुवातया

यत्र श्रीदोऽस्ति श्रीदाता, साक्षाद्यत्राशुशुक्षणिः; तं यज्ञं त्वममङ्गलभुवातया कथमुपमासि?

Verse 77

देवाचार्यः स्वयं यत्र क्रतोराचार्यतागतः । अभिमानवशात्तं त्वमाख्यासि पितृकाननम्

यत्र देवाचार्यः स्वयं क्रतोः आचार्यतामागतः; अभिमानवशात्तं त्वं पितृकाननमाख्यासि।

Verse 78

यत्रार्त्विज्यं भजंतेऽमी वसिष्ठप्रमुखर्षयः । तमध्वरं समाचक्षे मंगलेतरभूमिवत्

यत्रार्त्विज्यं भजन्तेऽमी वसिष्ठप्रमुखर्षयः; तमध्वरं मङ्गलेतरभूमिवत् कथं समाचक्षे?

Verse 79

निशम्येति मुनिः प्राह दधीचिर्ज्ञानिनां वरः । सर्वमंगलमांगल्यो भवेद्यज्ञपुमान्हरिः

इति निशम्य मुनिर्दधीचिर्ज्ञानिनां वरः प्राह— यज्ञपुरुषो हरिः सर्वमङ्गलमाङ्गल्यः भवति।

Verse 80

तथापि शांभवी शक्तिर्वेदे विष्णुः प्रपठ्यते । वामांगं स्रष्टुराद्यस्य हरिस्तदितरद्विधिः

तथापि वेदे विष्णुः शाम्भवी शक्तिरिति प्रपठ्यते। आद्यस्रष्टुर्वामाङ्गं हरिः, तदितरं विधिः स्मृतः।

Verse 81

दीक्षितो योश्वमेधानां शतस्य कुलिशायुधः । दुर्वाससा क्षणेनापि नीतो निःश्रीकतां हि सः

कुलिशायुधः स योऽश्वमेधानां शतस्य दीक्षितः। दुर्वाससा क्षणेनैव स निःश्रीकतां नीतः।

Verse 82

पुनराराध्य भूतेशं प्रापैकाममरावतीम् । यस्त्वया धर्मराजोत्र कथितः क्रतुरक्षकः

पुनर्भूतेशमाराध्य स एकाममरावतीं प्राप। यस्त्वया धर्मराजोऽत्र कथितः क्रतुरक्षकः।

Verse 83

बलं तस्याखिलैर्ज्ञातं श्वेतं पाशयतः पुरा । धनदस्त्र्यंबकसखस्तच्चक्षुश्चाशुशुक्षणिः

तस्य बलमखिलैः पुरा ज्ञातं श्वेतं पाशयतः। धनदस्त्र्यम्बकसखस्तत्रासीत्, आशुशुक्षणिश्च तच्चक्षुः साक्षीव।

Verse 84

पार्ष्णिग्राह्यभवद्रुद्रो देवाचार्यस्य वै तदा । यदा तारामधार्षीत्स द्विजराजोऽतिसुंदरीम्

तदा देवाचार्यस्यार्थे रुद्रः पार्ष्णिग्राहीवाभवत्; यतः तस्मिन्नेव काले द्विजराजः सोमोऽतिसुन्दरीं तारामधार्षीत्।

Verse 85

तं विदंति वसिष्ठाद्यास्तवार्त्विज्यं भजंति ये । एको रुद्रो न द्वितीयः संविदाना अपीति हि

ये तव ऋत्विज्यं भजन्ति वसिष्ठादयस्ते तं तत्त्वतो विदन्ति; संविदानाः खलु वदन्ति—“एको रुद्रो न द्वितीयः” इति।

Verse 86

प्रावर्तंतर्षयोन्येपि गौरवात्तव ते क्रतौ । यदि मे ब्राह्मणस्यैकं शृणोषि वचनं हितम्

तव गौरवात् ते क्रतौ अन्येऽपि ऋषयः प्रावर्तन्त; यदि मे ब्राह्मणस्यैकं हितं वचनं शृणोषि।

Verse 87

तदा क्रतुफलाधीशं विश्वेशं त्वं समाह्वय । विना तेन क्रतुरसौ कृतोप्यकृत एव हि

तदा क्रतुफलाधीशं विश्वेशं त्वं समाह्वय; विना तेन क्रतुरेष कृतोऽप्यकृत एव हि।

Verse 88

सति तस्म्निमहादेवे विश्वकर्मैकसाक्षिणि । तवापि चैषा सर्वेषां फलिष्यंति मनोरथाः

सति तस्मिन् महादेवे विश्वकर्मैकसाक्षिणि, तवापि च सर्वेषां मनोरथाः फलिष्यन्ति।

Verse 89

यथा जडानि बीजानि न फलंति स्वयं तथा । जडानि सर्वकर्माणि न फलंतीश्वरं विना

यथा जडानि बीजानि स्वयमेव न फलन्ति, तथा जडानि सर्वकर्माणि ईश्वरं विना फलं न ददति।

Verse 90

अर्थहीना यथा वाणी धर्महीना यथा तनुः । पतिहीना यथा नारी शिवहीना तथा क्रिया

अर्थहीना यथा वाणी, धर्महीनं यथा तनुः, पतिहीना यथा नारी—तथा शिवहीना क्रिया निष्फला।

Verse 91

गंगाहीना यथा देशाः पुत्रहीना यथा गृहाः । दानहीना यथा संपच्छिवहीना तथा क्रिया

गङ्गाहीना यथा देशाः, पुत्रहीना यथा गृहाः, दानहीना यथा संपत्—तथा शिवहीना क्रिया हीना।

Verse 92

मंत्रिहीनं यथा राज्यं श्रुतिहीना यथा द्विजाः । योषा हीनं यथा सौख्यं शिवहीना तथा क्रिया

मन्त्रिहीनं यथा राज्यं, श्रुतिहीनाः यथा द्विजाः, योषाहीनं यथा सौख्यं—तथा शिवहीना क्रिया दोषयुक्ता।

Verse 93

दर्भहीना यथा संध्या तिलहीनं च तर्पणम् । हविर्हीनो यथा होमः शिवहीना तथा क्रिया

दर्भहीना यथा सन्ध्या, तिलहीनं च तर्पणम्, हविर्हीनो यथा होमः—तथा शिवहीना क्रिया अपूर्णा।

Verse 94

इत्थं दधीचिनाख्यातं जग्राह वचनं न तत् । दक्षो दक्षोपि तत्रैव शंभोर्माया विमोहितः

इति दधीचिना सम्यगुपदिष्टोऽपि दक्षः तद्वचनं न जग्राह। स दक्षोऽपि तत्रैव शम्भोर्मायया विमोहितोऽभवत्॥

Verse 95

प्रोवाच च भृशं क्रुद्धः का चिंता तव मे क्रतोः । क्रतुमुख्यानि सर्वाणि यानि कर्माणि सर्वतः

अथ स भृशं क्रुद्धः प्रोवाच— ‘का चिन्ता तव मे क्रतोः? सर्वतः क्रतुमुख्यानि कर्माणि सर्वाणि सुसंस्थितानि।’॥

Verse 96

तानि सिद्ध्यंति नियतं यथार्थकरणादिह । अयथार्थविधानेन सिद्ध्येत्कर्मापि नेशितुः

‘इह तानि कर्माणि यथार्थकरणादेव नियतं सिद्ध्यन्ति। अयथार्थविधानेन तु नेशितुः विना कर्मापि सिद्धिं न यास्यति।’॥

Verse 97

स्वकर्मसिद्धये चाथ सर्व एव हि चेश्वरः । ईश्वरः कर्मणां साक्षी यत्त्वयापीति भाषितम्

‘स्वकर्मसिद्धये सर्व एव हि कर्तृत्वेन ईश्वर इव। तथापि कर्मणां साक्षी तु ईश्वरः— इति त्वयापि भाषितम्।’॥

Verse 98

तत्तथास्तु परं साक्षी नार्थं दद्याच्च कुत्रचित्

‘तत्तथास्तु; परं साक्षी भवतु। किन्तु स कुत्रचित् नार्थं दद्यात्—फलप्रदत्वं नास्त्विति।’॥

Verse 99

जडानि सर्वकर्माणि न फलंतीश्वरं विना । यदुक्तं भवता तत्राप्यहो दृष्टांतयाम्यहम्

सर्वाणि कर्माणि जडानि; ईश्वरं विना न फलन्ति। भवता यदुक्तं तत्राप्यहो, अहं दृष्टान्तेन प्रत्युत्तरं दास्यामि।

Verse 100

जडान्यपि च बीजानि कालं संप्राप्यवात्मनः । अंकूरयंति कालाच्च पुष्प्यंति च फलंति च

जडान्यपि बीजानि स्वकालं संप्राप्य स्वयमेवाङ्कुरयन्ति; कालान्तरात् पुष्प्यन्ति च फलन्ति च।

Verse 110

आदिदेश समीपस्थानालोक्य परितस्त्विति । ब्राह्मणापसदं चामुं परिदूरयताशु वै

समीपस्थितान् परितोऽवलोक्य स आदिदेश—‘एतं ब्राह्मणापसदं शीघ्रं परिदूरयत, अतो दूरं नयत’ इति।

Verse 120

ब्रह्मघोषेण तारेण व्योमशब्दगुणं स्फुटम् । कारितं तेन दक्षेण विप्राणां हृष्टचेतसाम्

तारेण ब्रह्मघोषेण स्फुटं व्योमशब्दगुणं प्रकाशयामास; तेन दक्षेण हृष्टचेतसां विप्राणां कृते कारितम्।

Verse 127

विद्याधरैर्ननंदे च वसुधा ववृधे भृशम् । महाविभवसंभारे तस्मिन्दाक्षे महाक्रतौ । इत्थं प्रवृत्तेऽथ मुनिः कैलासं नारदो ययौ

विद्याधरैर्ननन्दे वसुधा च भृशं ववृधे। महाविभवसंभारे तस्मिन् दाक्षे महाक्रतौ प्रवृत्ते, अथ मुनिर्नारदः कैलासं ययौ।