Adhyaya 12

Verse 1

अगस्त्य उवाच । श्रुत्वा स्कंद न तृप्तोस्मि तव वक्त्रेरितां कथाम् । अत्याश्चर्यकरं प्रोक्तमाख्यानं बैंदुमाधवम्

अगस्त्य उवाच— हे स्कन्द, तव वक्त्रात् निर्गतां कथां श्रुत्वापि न तृप्तोऽस्मि। त्वया प्रोक्तं बिन्दुमाधवाख्यानं परमाश्चर्यकरं खलु।

Verse 2

इदानीं श्रोतुमिच्छामि देवदेवसमागमम् । तार्क्ष्यात्त्र्यक्षः समाकर्ण्य दिवोदासस्य चेष्टितम्

इदानीं देवदेवस्य समागमं श्रोतुमिच्छामि। तार्क्ष्यात् समाकर्ण्य दिवोदासस्य चेष्टितं त्र्यक्षः किं प्रत्युवाच?

Verse 3

विष्णुमायाप्रपंचं च किमाह गरुडध्वजम् । के के च शंभुना सार्धं समीयुर्मंदराद्गिरेः

विष्णुमायाप्रपञ्चं च गरुडध्वजाय स किं जगाद? शम्भुना सार्धं मन्दराद्गिरेः के के समीयुः?

Verse 4

ब्रह्मणेशः कथं दृष्टस्त्रपाकुलित चक्षुषा । किमाह देव ब्रह्माणं किमुक्तं भास्वतापि च

ब्रह्मणेशः कथं त्रपाकुलितचक्षुषा दृष्टः? देवः ब्रह्माणं किं जगाद, भास्वतं च किमुक्तवान्?

Verse 5

योगिनीभिः किमाख्यायि गणाह्रीणाः किमब्रुवन् । एतदाख्याहि मे स्कंद महत्कौतूहलं मयि

योगिनीभिः किं कथितं, गणैः लज्जितैः किं चोक्तम्? एतन्मे स्कन्द कथय; मम महत्कौतूहलं समुत्पन्नम्।

Verse 6

इमं प्रश्नं निशम्यैशिर्मुनेः कलशजन्मनः । प्रत्युवाच नमस्कृत्य शिवौ प्रणतसिद्धिदौ

कलशजन्मनो मुनेः प्रश्नमेतं निशम्य सः प्रभुः। प्रणम्य शिवौ प्रणतसिद्धिदौ प्रत्युवाच।

Verse 7

स्कंद उवाच । मुने शृणु कथामेतां सर्वपातकनाशिनीम् । अशेषविघ्नशमनीं महाश्रेयोभिवर्धिनीम्

स्कन्द उवाच—मुने, शृणु कथामेतां सर्वपातकनाशिनीम्। अशेषविघ्नशमनीं महाश्रेयोऽभिवर्धिनीम्॥

Verse 8

अथ देवोऽसुररिपुः श्रुत्वा शंभुसमागमम् । द्विजराजाय स मुदा समदात्पारितोषिकम्

अथ देवोऽसुररिपुः श्रुत्वा शम्भुसमागमम्। द्विजराजाय स मुदा समदात्पारितोषिकम्॥

Verse 9

आयानं शंसते शंभोरुपवाराणसिप्रियम् । ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा ततश्चाभ्युद्ययौ हरिः

आयानं शंसते शम्भोरुपवाराणसीप्रियम्। ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा ततश्चाभ्युद्ययौ हरिः॥

Verse 10

विवस्वता समेतश्च तैर्गणैः परितो वृतः । योगिनीभिरनूद्यातो गणेशमुपसंस्थितः

विवस्वता सहागतः स गणैः सर्वतो वृतः । योगिनीभिरनूद्यतः गणेशोऽग्रे समुपस्थितः ॥

Verse 11

अथनेत्रातिथीकृत्य देवदेवं वृषध्वजम् । मंक्षु तार्क्ष्यादवारुह्य प्रणनाम श्रियः पतिः

अथ नेत्रातिथीकृत्य देवदेवं वृषध्वजम् । मंक्षु तार्क्ष्यादवारुह्य प्रणनाम श्रियः पतिः ॥

Verse 12

पितामहोपि स्थविरो भृशं नम्रशिरोधरः । प्रणतेन मृडेनैव प्रणमन्विनिवारितः

पितामहोऽपि स्थविरो भृशं नम्रशिरोधरः । प्रणतेन मृडेनैव प्रणमन्विनिवारितः ॥

Verse 13

स्वस्त्यभ्युदितपाणिश्च रुद्रसूक्तैरमंत्रयत् । अक्षतान्यथ सार्द्राणि दर्शयन्सफलान्यजः

स्वस्त्यभ्युदितपाणिश्च रुद्रसूक्तैरमंत्रयत् । अक्षतान्यथ सार्द्राणि दर्शयन्सफलान्यजः ॥

Verse 14

मौलिं पादाब्जयोः कृत्वा गणेशः सत्वरो नतः । मूर्ध्न्युपाजिघ्रयांचक्रे हरो हर्षाद्गजाननम्

मौलिं पादाब्जयोः कृत्वा गणेशः सत्वरो नतः । मूर्ध्न्युपाजिघ्रयांचक्रे हरो हर्षाद्गजाननम् ॥

Verse 15

अभ्युपावेशयच्चापि परिष्वज्य निजासने । सोमनंदि प्रभृतयः प्रणेमुर्दंडवद्गणाः

स तं चाभ्युपावेशयामास, निजासने परिष्वज्य सस्नेहम्। सोमनन्दिप्रभृतयश्च गणाः दण्डवद् भूमौ प्रणेमुः॥

Verse 16

योगिन्योपि प्रणम्येशं चक्रुर्मंगलगायनम् । तरणिः प्रणनामाथ प्रमथाधिपतिं हरम्

योगिन्योपि ईशं प्रणम्य मङ्गलगायनं चक्रुः। ततः तरणिः प्रमथाधिपतिं हरं प्रणनाम॥

Verse 17

खंडेंदुशेखरश्चाथ उपसिंहासनं हरिम् । समुपावेशयद्वामपार्श्वे मानपुरःसरम्

अथ खण्डेन्दुशेखरः हरिं उपसिंहासने समुपावेशयत्। मानपुरःसरं कृत्वा वामपार्श्वे न्यवेशयत्॥

Verse 18

ब्रह्माणं दक्षिणे भागे परिविश्राणितासनम् । दृष्ट्वा संभाविताः सर्वे शर्वेण प्रणता गणाः

ब्रह्माणं दक्षिणे भागे संभावितासनं ददौ। तत् दृष्ट्वा सर्वे गणाः शर्वेण प्रणताः संभाविताः बभूवुः॥

Verse 19

मौलिचालनमात्रेण योगिन्योपि प्रसादिताः । संतोषितो रविश्चापि विशेति करसंज्ञया

मौलिचालनमात्रेण योगिन्योपि प्रसादिताः। रविश्चापि संतुष्टः करसंज्ञया विशेति॥

Verse 20

अथ शंभुं शतधृतिः प्रबद्धकरसंपुटः । परिविज्ञापयांचक्रे प्रसन्नवदनांबुजम्

अथ शतधृतिः प्रबद्धकरसंपुटः प्रसन्नपद्मवदनं शम्भुं विनयेन सम्यग्विज्ञापयामास।

Verse 21

ब्रह्मोवाच । भगवन्देवदेवेश क्षंतव्यं गिरिजापते । वाराणसीं समासाद्य यदहं नागतः पुनः

ब्रह्मोवाच— भगवन् देवदेवेश गिरिजापते, क्षन्तव्यं ममेदम्; वाराणसीं समासाद्यापि यदहं पुनर्नागतः।

Verse 22

प्रसंगतोपि कः काशीं प्राप्य चंद्रविभूषण । किंचिद्विधातुं शक्तोपि त्यजेत्स्थविरतां दधत्

चन्द्रविभूषण, प्रसङ्गतोऽपि कः काशीं प्राप्य स्थविरतां दधन् किंचिदपि विधातुं शक्तोऽपि दुष्कृतं त्यजेत्।

Verse 23

स्वरूपतो ब्राह्मणत्वादपाकर्तुं न शक्यते । अथ शक्तो व्यपाकर्तुं कः पुण्ये संचिकीर्षति

स्वरूपतो ब्राह्मणत्वं नापाकर्तुं शक्यते; अथापि शक्तो व्यपाकर्तुं, पुण्ये स्थाने कः तदिच्छेत्।

Verse 24

विभोरपि समाज्ञेयं धर्मवर्त्मानुसारिणि । न किंचिदपकर्तव्यं जानता केनचित्क्वचित

विभोरपि धर्मवर्त्मानुसारिणि यत्समाज्ञेयं तदवगन्तव्यम्; जानता केनचित्क्वचिदपि किंचिदपकर्तव्यं न।

Verse 25

कस्तादृशि महीजानौ पुण्यवर्त्मन्यतंद्रिते । काशीपाले दिवोदासे मनागपि विरुद्धधीः

कः तादृशि महीजानौ पुण्यवर्त्मन्यतन्द्रिते । काशीपाले दिवोदासे मनागपि विरुद्धधीः स्यात् ॥

Verse 26

निशम्येति वचस्तुष्टः श्रीकंठोति विशुद्धधीः । हसन्प्रोवाच धातारं ब्रह्मन्सर्वमवैम्यहम्

इति वचो निशम्य तुष्टः श्रीकण्ठो विशुद्धधीः । हसन् प्रोवाच धातारं—ब्रह्मन् सर्वमवैम्यहम् ॥

Verse 27

देवदेव उवाच । आदौ तावददोषं हि ब्रह्मत्वं ब्राह्मणस्य ते । वाजिमेधाध्वराणां च ततोपि दशकं कृतम्

देवदेव उवाच । आदौ तावददोषं हि ब्रह्मत्वं ब्राह्मणस्य ते । वाजिमेधाध्वराणां च ततोऽपि दशकं कृतम् ॥

Verse 28

ततोपि विहितं ब्रह्मन्भवता परमं हितम् । अपराधसहस्राणि यल्लिंगं स्थापितं मम

ततोऽपि विहितं ब्रह्मन् भवता परमं हितम् । अपराधसहस्राणि यल्लिङ्गं स्थापितं मम ॥

Verse 29

येनैकमपि मे लिंगं स्थापितं यत्र कुत्रचित् । तस्यापराधलेशोपि नास्ति सर्वापराधिनः

येनैकमपि मे लिङ्गं स्थापितं यत्र कुत्रचित् । तस्यापराधलेशोऽपि नास्ति सर्वापराधिनः ॥

Verse 30

अपराधसहस्रेपि ब्राह्मणं योपराध्नुयात् । दिनैः कतिपयैरेव तस्यैश्वर्यं विनश्यति

अपराधसहस्रेष्वपि कृतेषु, यो ब्राह्मणमपराध्नुयात्; स तस्यैश्वर्यं श्रीश्च कतिपयदिनैरेव विनश्यति।

Verse 31

इति ब्रुवति देवेशेप्यंतरुच्छ्वसितं गणैः । समातृभिः समंताच्च विलोक्यास्यं परस्परम्

एवं देवेशे ब्रुवति, गणैः अन्तरुच्छ्वसितं कृतम्; समातृभिः समन्ताच्च परस्परं मुखानि विलोक्य स्थिताः।

Verse 32

अर्कोप्यवसरं ज्ञात्वा नत्वा शंभुं व्यजिज्ञपत् । प्रसन्नास्यमुमाकांतं दृष्ट्वा दृष्टचराचरः

अथार्कोऽप्यवसरं ज्ञात्वा शम्भुं नत्वा व्यजिज्ञपत्; प्रसन्नास्यं उमाकान्तं दृष्ट्वा, स चराचरद्रष्टा वाक्यमब्रवीत्।

Verse 33

अर्क उवाच । नाथ काशीमितो गत्वा यथाशक्ति कृतोपधिः । अकिंचित्करतां प्राप्तः सहस्रकरवानपि

अर्क उवाच— नाथ, इतः काशीम् गत्वा यथाशक्ति कृतोपधिः; अकिञ्चित्करतां प्राप्तोऽहं सहस्रकरवानपि।

Verse 34

स्वधर्मपालके तस्मिन्दिवोदासे धरापतौ । निश्चितागमनं ज्ञात्वा देवस्याहमिह स्थितः

स्वधर्मपालके तस्मिन् दिवोदासे धरापतौ, देवस्य निश्चितागमनं ज्ञात्वा अहम् इह स्थितः।

Verse 35

प्रतीक्षमाणो देवेश त्वदामनमुत्तमम् । विभज्य बहुधात्मानं त्वदाराधनतत्परः

प्रतीक्षमाणो देवेश त्वदाज्ञामुत्तमां शुभाम् । बहुधात्मानं विभज्याहं त्वदाराधनतत्परः ॥

Verse 36

मनोरथद्रुमश्चाद्य फलितः श्रीमदीक्षशात् । किंचिद्भक्तिलवांभोभिः सिक्तो ध्यानेन पुष्पितः

अद्य मनोरथद्रुमोऽयं फलितः श्रीमदीक्षशात् । भक्तिलवाम्बुभिः सिक्तो ध्यानेन च प्रपुष्पितः ॥

Verse 37

इत्युदीरितमाकर्ण्य रवेर्वैरविलोचनः । प्रोवाच देवदेवेशो नापराध्यसि भास्कर

इत्युदीरितमाकर्ण्य रवेर्वैरविलोचनः । प्रोवाच देवदेवेशो नापराध्यसि भास्कर ॥

Verse 38

ममैव कार्यं विह्तिं त्वं यदत्र व्यवस्थितः । यस्यां सुरप्रवेशो न तस्मिन्राजनि शासति

ममैव कार्यविधिं त्वं यदत्र व्यवस्थितः । यस्यां सुरप्रवेशो न तस्मिन् राज्ये स शासति ॥

Verse 39

इति सूरं समाश्वास्य देवदेव कृपानिधिः । गणानाश्वासयामास व्रीडा नम्रशिरोधरान्

इति सूरं समाश्वास्य देवदेवः कृपानिधिः । गणानप्याश्वासयामास व्रीडानम्रशिरोधरान् ॥

Verse 40

योगिन्योपि सुदृष्ट्वाथ शंभुना संप्रसादिताः । त्रपाभरसमाक्रांत कंधरा इव सं गताः

योगिन्यः अपि तद् दिव्यं शुभदर्शनं सुदृष्ट्वा शंभुना संप्रसादिताः। त्रपाभरसमाक्रान्तकन्धरा इव विनीताः संमिलिताः॥

Verse 41

ततो व्यापारयांचक्रे त्र्यक्षो नेत्राणि चक्रिणि । हरिर्न किंचिदप्यूचे सर्वज्ञाग्रे महामनाः

ततः त्र्यक्षः प्रभुः चक्रिणं प्रति नेत्राणि व्यापारयामास। सर्वज्ञाग्रे महामनाः हरिः किंचिदपि न व्याहरत्॥

Verse 42

ईशोपि श्रुतवृत्तांतस्तार्क्ष्याद्गणप शार्ङ्गिणोः । मनसैव प्रसन्नोभून्न किंचित्पर्यभाषत

ईशोऽपि तार्क्ष्याद् गणपाच्च शार्ङ्गिणो वृत्तान्तं श्रुत्वा मनसैव प्रसन्नोऽभवत्। स किंचित् अपि न प्रत्यभाषत॥

Verse 43

एतस्मिन्नंतरे प्राप्ता गोलोकात्पंच धेनवः । सुनंदा सुमनाश्चापि सुशीला सुरभिस्तथा

एतस्मिन्नन्तरे गोलोकात् पञ्च धेनवः समुपागताः। सुनन्दा सुमना चैव सुशीला सुरभिस्तथा॥

Verse 44

पंचमी कपिला चापि सर्वाघौघविघट्टिनी । वात्सल्यदृष्ट्या भर्गस्य तासामूधांसि सुस्रुवुः

पञ्चमी कपिला चापि सर्वाघौघविघट्टिनी। भर्गं वात्सल्यदृष्ट्या दृष्ट्वा तासामूधांसि सुस्रुवुः॥

Verse 45

ववर्षुः पयसां पूरैस्तदूधांसि पयोधराः । धारासारैरविच्छिन्नैस्तावद्यावद्ध्रदोऽभवत्

पयोधराः पर्जन्यघनसन्निभाः स्वदूधांसि पयसां पूरैः अविच्छिन्नधारासारैः ववर्षुः, यावत् तत्र ह्रद एवाभवत्।

Verse 46

पयःपयोधिरिव स द्वितीयः प्रैक्षि पार्षदैः । देवेश समधिष्ठानात्तत्तीर्थमभवत्परम्

पार्षदैः स पयःपयोधिरिव द्वितीयः प्रैक्षि; देवेशस्य समधिष्ठानात् तत् तीर्थं परममभवत्।

Verse 47

कपिला ह्रद इत्याख्यां चक्रे तस्य महेश्वरः । ततो देवाज्ञया सर्वे स्नातास्तत्र दिवौकसः

महेश्वरः तस्य ‘कपिला-ह्रद’ इत्याख्यां चक्रे; ततः देवाज्ञया सर्वे दिवौकसः तत्र स्नाताः।

Verse 48

आविरासुस्ततस्तीर्थादथ दिव्यपितामहाः । तान्दृष्ट्वा ते सुराः सर्वे तर्पयांचक्रिरे मुदा

ततः तीर्थात् दिव्यपितामहाः आविरासुः; तान् दृष्ट्वा सर्वे सुराः मुदा तर्पयांचक्रिरे।

Verse 49

अग्निष्वात्ता बर्हिषद आज्यपाः सोमपास्तथा । इत्याद्या दिव्यपितरस्तृप्ताः शंभुं व्यजिज्ञपन्

अग्निष्वात्ता बर्हिषदः आज्यपाः सोमपाश्चेति-आद्याः दिव्यपितरः तृप्ताः सन्तः शम्भुं व्यजिज्ञपन्।

Verse 50

देवदेव जगन्नाथ भक्तानामभयप्रद । अस्मिंस्तीर्थे त्वदभ्याशाज्जाता नस्तृप्तिरक्षया

देवदेव जगन्नाथ भक्तानामभयप्रद । अस्मिंस्तीर्थे त्वदभ्याशात् अक्षयतृप्तिर्नो जाता ॥

Verse 51

तस्माच्छंभो वरं देहि प्रसन्नेनांतरात्मना । इति दिव्यपितॄणां स श्रुत्वा वाक्यं वृषध्वजः

तस्माच्छम्भो वरं देहि प्रसन्नेनान्तरात्मना । इति दिव्यपितॄणां वाक्यं श्रुत्वा वृषध्वजः ॥

Verse 52

शृण्वतां सर्वदेवानामिदं वचनमब्रवीत् । शर्वः सर्वपितॄणां वै परतृप्तिकरं परम्

शृण्वतां सर्वदेवानामिदं वचनमब्रवीत् । शर्वः सर्वपितॄणां वै परतृप्तिकरं परम् ॥

Verse 53

श्रीदेवदेव उवाच । शृणु विष्णो महाबाहो शृणु त्वं च पि तामह । एतस्मिन्कापिले तीर्थे कापिलेय पयोभृते

श्रीदेवदेव उवाच । शृणु विष्णो महाबाहो शृणु त्वं च पितामह । एतस्मिन्कापिले तीर्थे कापिलेयपयोभृते ॥

Verse 54

ये पिंडान्निर्वपिष्यंति श्रद्धया श्राद्धदानतः । तेषां पितॄणां संतृप्तिर्भविष्यति ममाज्ञया

ये पिण्डान्निर्वपिष्यन्ति श्रद्धया श्राद्धदानतः । तेषां पितॄणां सन्तृप्तिर्भविष्यति ममाज्ञया ॥

Verse 55

अन्यं विशेषं वक्ष्यामि महातृप्तिकरं परम् । कुहूसोमसमायोगे दत्तं श्राद्धमिहाक्षयम्

अन्यं विशेषं वक्ष्यामि महातृप्तिकरं परम् । कुहूसोमसमायोगे दत्तं श्राद्धमिहाक्षयम् ॥

Verse 56

संवर्तकाले संप्राप्ते जलराशिर्जलान्यपि । क्षीयंते न क्षयत्यत्र श्राद्धं सोमकुहू कृतम्

संवर्तकाले संप्राप्ते जलराशिर्जलान्यपि । क्षीयंते न क्षयत्यत्र श्राद्धं सोमकुहूकृतम् ॥

Verse 57

अमासोमसमायोगे श्राद्धं यद्यत्र लभ्यते । तीर्थे कापिलधारेस्मिन्गयया पुष्करेण किम्

अमासोमसमायोगे श्राद्धं यद्यत्र लभ्यते । तीर्थे कापिलधारेऽस्मिन्गयया पुष्करेण किम् ॥

Verse 58

गदाधरभवान्यत्र यत्र त्वं च पितामह । वृषध्वजोस्म्यहं यत्र फल्गुस्तत्र न संशयः

गदाधरभवान्यत्र यत्र त्वं च पितामह । वृषध्वजोऽस्म्यहं यत्र फल्गुस्तत्र न संशयः ॥

Verse 60

कुरुक्षेत्रे नैमिषे च गंगासागरसंगमे । ग्रहणे श्राद्धतो यत्स्यात्तत्तीर्थे वार्षभध्वजे

कुरुक्षेत्रे नैमिषे च गङ्गासागर-सङ्गमे । ग्रहणे श्राद्धतो यत्स्यात्तत्तीर्थे वार्षभध्वजे ॥

Verse 61

अस्य तीर्थस्य नामानि यानि दिव्य पितामहाः । तान्यहं कथयिष्यामि भवतां तृप्तिदान्यलम्

अस्य तीर्थस्य दिव्यानि नामानि यानि पितामहैः प्रकीर्तितानि, तानि अहं भवतां तृप्तिदान्यलम् इदानीं कथयिष्यामि।

Verse 62

मधुस्रवेति प्रथममेषा पुष्करिणी स्मृता । कृतकृत्या ततो ज्ञेया ततोऽसौ क्षीरनीरधिः

एषा पुष्करिणी प्रथमं ‘मधुस्रवा’ इति स्मृता; ततः ‘कृतकृत्या’ इति ज्ञेया; अनन्तरं ‘क्षीरनीरधिः’ इति—क्षीरसदृशजलसमुद्रवदाशया।

Verse 63

वृषभध्वजतीर्थं च तीर्थं पैतामहं ततः । ततो गदाधराख्यं च पितृतीर्थं ततः परम्

‘वृषभध्वजतीर्थम्’ इति च, ततः ‘पैतामहं तीर्थम्’; अनन्तरं ‘गदाधराख्यम्’; ततः परं ‘पितृतीर्थम्’ इति परमं ख्यातम्।

Verse 64

ततः कापिलधारं वै सुधाखनिरियं पुनः । ततः शिवगयाख्यं च ज्ञेयं तीर्थमिदं शुभम्

ततः ‘कापिलधारम्’ इति वै; पुनरपि एषा ‘सुधाखनिः’—अमृतस्य खनिरिव; ततः ‘शिवगया’ इति ज्ञेयं, इदं शुभं तीर्थम्।

Verse 65

एतानि दश नामानि तीर्थस्यास्य पितामहाः । भवतां तृप्तिकारीणि विनापि श्राद्धतर्पणैः

एतानि दश नामानि अस्य तीर्थस्य, हे पितामहाः; एतानि भवतां तृप्तिकारीणि, श्राद्धतर्पणैर्विनापि।

Verse 66

सूर्येंदु संगमे येत्र पितॄणां तृप्तिकामुकाः । ब्राह्मणान्भोजयिष्यंति तेषां श्राद्धमनंतकम्

सूर्येन्दुसङ्गमेऽस्मिन्ये पितॄणां तृप्तिकामुकाः । ब्राह्मणान् भोजयन्ति, तेषां श्राद्धं पुण्येऽनन्तफलम् ॥

Verse 67

श्राद्धे पितॄणां संतृप्त्यै दास्यंति कपिलां शुभाम् । येत्र तेषां पितृगणो वसेत्क्षीरोदरोधसि

श्राद्धे पितॄणां सन्तृप्त्यै येऽत्र कपिलां शुभाम् । ददति, तेषां पितृगणः क्षीरोदार्णवतटेषु वसति ॥

Verse 68

वृषोत्सर्गः कृतो यैस्तु तीर्थेस्मिन्वार्षभध्वजे । अश्वमेधपुरोडाशैः पितरस्तेन तर्पिताः

वृषोत्सर्गो यैस्तु कृतोऽस्मिन् तीर्थे वृषभध्वजे । तेनाश्वमेधपुरोडाशैः पितरः सन्तर्पिताः स्मृताः ॥

Verse 69

गयातोष्टगुणं पुण्यमस्मिंस्तीर्थे पितामहाः । अमायां सोमयुक्तायां श्राद्धैः कापिलधारिके

गयातोऽष्टगुणं पुण्यमस्मिंस्तीर्थे पितामहाः । अमायां सोमयुक्तायां कापिलधारायां श्राद्धकर्मणि ॥

Verse 70

येषां गर्भेऽभवत्स्रावो येऽ दंतजननामृताः । तेषां तृप्तिर्भवेन्नूनं तीर्थे कापिलधारिके

येषां गर्भेऽभवत्स्रावो ये दन्तजननामृताः । तेषां तृप्तिर्भवेन्नूनं तीर्थे कापिलधारिके ॥

Verse 71

अदत्तमौंजीदाना ये ये चादारपरिग्रहाः । तेभ्यो निर्वापितं पिंडमिह ह्यक्षयतां व्रजेत्

ये येऽदत्तमौञ्जीदाना ये चादारपरिग्रहाः, तेभ्योऽपि इह निर्वापितः पिण्डो ह्यक्षयफलो भवेत्, तान् अव्यभिचारिण्या तृप्त्या योजयेत्।

Verse 72

अग्निदाहमृता ये वै नाग्निदाहश्च येषु वै । ते सर्वे तृप्तिमायांति तीर्थे कापिलधारिके

अग्निदाहमृता ये वै येषु नाग्निदाहः कृतः, ते सर्वेऽपि कापिलधारिके तीर्थे कृततर्पणनिवापैः तृप्तिमायान्ति।

Verse 73

और्द्ध्वदैहिकहीना ये षोडश श्राद्धवर्जिताः । ते तृप्तिमधिगच्छंति घृतकुल्यां निवापतः

और्द्ध्वदैहिककर्महीना ये षोडशश्राद्धवर्जिताश्च, ते घृतकुल्यां निवापतः पिण्डदानात् तृप्तिमधिगच्छन्ति।

Verse 74

अपुत्राश्च मृता ये वै येषां नास्त्युकप्रदः । तेपि तृप्तिं परां यांति मधुस्रवसि तर्पिताः

अपुत्रा ये मृता येषां नास्त्युकप्रदः कश्चन, तेऽपि मधुस्रवसि कृततर्पणेन तर्पिताः परां तृप्तिं यान्ति।

Verse 75

अपमृत्युमृता ये वै चोरविद्युज्जलादिभिः । तेषामिह कृतं श्राद्धं जायते सुगतिप्रदम्

अपमृत्युमृता ये वै चोरविद्युज्जलादिभिः, तेषामिह कृतं श्राद्धं सुगतिप्रदं भवति।

Verse 76

आत्मघातेन निधनं यैषामिहविकमर्णाम् । तेपि तृप्तिं लभंतेत्र पिंडैः शिवगयाकृतैः

आत्मघातेन निधनं येषामिह दुरितकर्मणाम् । तेऽपि तृप्तिं लभन्तेऽत्र पिण्डैः शिवगयाकृतैः ॥

Verse 77

पितृगोत्रे मृता ये वै मातृपक्षे च ये मृताः । तेषामत्र कृतः पिंडो भवेदक्षयतृप्तिदः

पितृगोत्रे मृता ये वै मातृपक्षे च ये मृताः । तेषामत्र कृतः पिण्डो भवेदक्षयतृप्तिदः ॥

Verse 78

पत्नीवर्गे मृता ये वै मित्रवर्गे च ये मृताः । ते सर्वे तृप्तिमायांति तर्पिता वार्षभध्वजे

पत्नीवर्गे मृता ये वै मित्रवर्गे च ये मृताः । ते सर्वे तृप्तिमायान्ति तर्पिता वार्षभध्वजे ॥

Verse 80

तिर्यग्योनि मृता ये वै ये पिशाचत्वमागताः । तेप्यूर्ध्वगतिमायांति तृप्ताः कापिलधारिके

तिर्यग्योनौ मृता ये वै ये पिशाचत्वमागताः । तेऽप्यूर्ध्वगतिमायान्ति तृप्ताः कापिलधारिके ॥

Verse 81

ये तु मानुषलोकेस्मिन्पितरो मर्त्ययोनयः । ते दिव्ययोनयः स्युर्वै मधुस्रवसि तर्पिताः

ये तु मानुषलोकेऽस्मिन् पितरो मर्त्ययोनयः । ते दिव्ययोनयः स्युः वै मधुस्रवसि तर्पिताः ॥

Verse 82

ये दिव्यलोके पितरः पुण्यैर्देवत्वमागताः । ते ब्रह्मलोके गच्छंति तृप्तास्तीर्थे वृषध्वजे

ये दिव्यलोके पितरः पुण्यैर्देवत्वमागताः । ते वृषध्वजतीर्थे तृप्ताः सन्तो ब्रह्मलोकं गच्छन्ति ॥

Verse 83

कृते क्षीरमयं तीर्थं त्रेतायां मधुमत्पुनः । द्वापरे सर्पिषा पूर्णं कलौ जलमयं भवेत्

कृते क्षीरमयं तीर्थं त्रेतायां मधुमत्पुनः । द्वापरे सर्पिषा पूर्णं कलौ जलमयं भवेत् ॥

Verse 84

सीमाबहिर्गतमपि ज्ञेयं तीर्थमिदं शुभम् । मध्ये वाराणसि श्रेष्ठं मम सान्निध्यतो नरैः

सीमाबहिर्गतमपि ज्ञेयं तीर्थमिदं शुभम् । मध्ये वाराणसि श्रेष्ठं मम सान्निध्यतो नरैः ॥

Verse 85

काशीस्थितैर्यतो दर्शि ध्वजो मेषवृषलांछनः । वृषध्वजेन नाम्नातः स्थास्याम्यत्र पितामहाः

काशीस्थितैर्यतो दर्शि ध्वजो मेषवृषलाञ्छनः । वृषध्वजेन नाम्नातः स्थास्याम्यत्र पितामहाः ॥

Verse 86

पितामहेन सहितो गदाधरसमन्वितः । रविणा पार्षदैः सार्धं तुष्टये वः पितामहाः

पितामहेन सहितो गदाधरसमन्वितः । रविणा पार्षदैः सार्धं तुष्टये वः पितामहाः ॥

Verse 87

इति यावद्वरं दत्ते पितृभ्यो वृषभध्वजः । तावन्नदी समागत्य प्रणम्येशं व्यजिज्ञपत्

इति यावत् पितृभ्यः वृषभध्वजः वरं ददौ, तावत् सा नदी समागत्य ईशं प्रणम्य सविनयं व्यजिज्ञपत्।

Verse 88

नंदिकेश्वर उवाच । विहितः स्यदनः सज्जस्ततोस्तु विजयोदयः । अष्टौ कंठीरवा यत्र यत्रोक्ष्णामष्टकं शुभम्

नन्दिकेश्वर उवाच—विहितः स्यन्दनः सज्जो भवतु; ततः विजय-उदयः। यत्राष्टौ कण्ठीरवाः, यत्रोक्ष्णामष्टकं शुभम्।

Verse 89

यत्रेभाः परिभांत्यष्टौ यत्राष्टौ जविनो हयाः । मनः संयमनं यत्र कशापाणि व्यवस्थितम्

यत्रेभाः परिभान्त्यष्टौ, यत्राष्टौ जविनो हयाः; यत्र मनःसंयमनं प्रतिष्ठितं, कशापाणिर्व्यवस्थितः।

Verse 90

गंगायमुनयोरीषे चक्रे पवनदेवता । सायंप्रातर्मये चक्रे छत्रं द्यौर्मंडलं शुचि

गङ्गायमुनयोरीषे पवनदेवता चक्रे; सायंप्रातर्मये चक्रे छत्रं द्यौर्मण्डलं शुचि।

Verse 91

तारावलीमयाः कीला आहेया उपनायकाः । श्रुतयो मार्गदर्शिन्यः स्मृतयो रथगुप्तयः

तारावलीमयाः कीलाः, अहय उपनायकाः; श्रुतयो मार्गदर्शिन्यः, स्मृतयो रथगुप्तयः।

Verse 92

दक्षिणाधूर्दृढा यत्र मखा यत्राभिरक्षकाः । आसनं प्रणवो यत्र गायत्रीपादपीठभूः

तस्मिन् पुण्ये स्थले दक्षिणा दृढा तिष्ठति, यत्र मखाः सुरक्षिताः। यत्रासनं प्रणवोऽस्ति, गायत्र्याः पादपीठभूश्च भूमिरिव विराजते॥

Verse 93

सांगा व्याहृतयो यत्र शुभा सोपानवीथिकाः । सूर्याचंद्रमसौ यत्र सततं द्वाररक्षकौ

यत्र सांगा व्याहृतयः शुभाः सोपानवीथिकाः भवन्ति। यत्र सूर्याचन्द्रमसौ सततं द्वाररक्षकौ तिष्ठतः॥

Verse 94

अग्निर्मकरतुंडश्च रथभूः कौमुदीमयी । ध्वजदंडो महामेरुः पताका हस्करप्रभा

यत्राग्निर्मकरतुण्डश्च सन्निहितौ, रथभूः कौमुदीमयी। ध्वजदण्डो महामेरुः, पताका हस्करप्रभा॥

Verse 95

स्वयं वाग्देवता यत्र चंचच्चामरधारिणी । स्कंद उवाच । शैलादिनेति विज्ञप्तो देवदेव उमापतिः

यत्र स्वयं वाग्देवता चञ्चच्चामरधारिणी सेवां करोति। स्कन्द उवाच— ‘शैलादि’ इति विज्ञप्ते देवदेव उमापतिः प्रत्युवाच॥

Verse 96

कृतनीराजनविधिरष्टभिर्देवमातृभिः । पिनाकपाणिरुत्तस्थौ दत्तहस्तोथ शार्ङ्गिणा

अष्टभिर्देवमातृभिः कृतनीराजनविधौ, पिनाकपाणिरुत्तस्थौ। अथ शार्ङ्गिणा सह दत्तहस्तः प्रचचाल॥

Verse 97

निनादो दिव्यवाद्यानां रोदसी पर्यपूरयत् । गीतमंगलगीर्भिश्च चारणैरनुवर्धितः

दिव्यवाद्यनिनादः रोदसी उभे अपूरयत्; चारणैः अनुवर्धितः, गीतमङ्गलगीर्भिः सम्यग् अभिवर्धमानः।

Verse 98

तेन दिव्यनिनादेन बधिरीकृतदिङ्मुखाः । आहूता इव आजग्मुर्विष्वग्भुवनवासिनः

तेन दिव्यनिनादेन दिशां मुखानि बधिरीकृतानीव; विष्वग्भुवनवासिनः आहूताः इव सर्वतः आजग्मुः।

Verse 99

दिव्यांतरिक्षभौमानि यानि तीर्थानि सर्वतः । तान्यत्र निवसिष्यंति दर्शे सोमदिनान्विते

दिव्यान्तरिक्षभौमानि यानि तीर्थानि सर्वतः, तानि अत्र निवसिष्यन्ति—दर्शे सोमदिनान्विते विशेषतः।

Verse 100

षडाननाः कुमाराश्च मयूरवरवाहनाः । ममानुगाः समायाताः कोटयोष्टौ महाबलाः

षडाननाः कुमाराश्च मयूरवरवाहनाः; ममानुगाः महाबलाः अष्टौ कोटयः समायाताः।

Verse 110

स्कंद उवाच । श्रुत्वाख्यानमिदं पुण्यं कोटिजन्माघनाशनम् । पठित्वा पाठयित्वा च शिवसायुज्यमाप्नुयात्

स्कन्द उवाच—इदं पुण्यमाख्यानं श्रुत्वा कोटिजन्माघनाशनम्; पठित्वा पाठयित्वा च शिवसायुज्यमाप्नुयात्।

Verse 116

अलभ्यलाभो देवस्य जातोत्र हि यतः परः । ततः काशी प्रवेशाख्यं जप्यमाख्यानमुत्तमम्

अत्र यतः परं देवस्य दुर्लभस्यापि लाभोऽभवत्; तस्मात् ‘काशीप्रवेश’ इति ख्यातमिदं परमं पुण्यमाख्यानं जप्यं भवति।