Adhyaya 36

Verse 1

पार्वत्युवाच । विश्वकर्मेश्वरं लिंगं यत्काश्यां प्रथितं परम् । तस्य लिंगस्य कथय देवदेव समुद्भवम्

पार्वत्युवाच—देवदेव, काश्यां प्रथितं परमं विश्वकर्मेश्वरलिङ्गं यत्; तस्य लिङ्गस्य दिव्यं समुद्भवं मे कथय।

Verse 2

देवदेव उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि कथां पातकनाशिनीम् । विश्वकर्मेश लिंगस्य प्रादुर्भावं मनोहरम्

देवदेव उवाच—शृणु देवि; प्रवक्ष्यामि पातकनाशिनीं कथाम्। विश्वकर्मेशलिङ्गस्य मनोहरं प्रादुर्भावं च।

Verse 3

विश्वकर्माभवत्पूर्वं ब्रह्मणस्त्वपरा तनुः । त्वष्टुः प्रजापतेः पुत्रो निपुणः सर्वकर्मसु

पूर्वं विश्वकर्मा ब्रह्मणोऽपरा तनुरभवत्। स त्वष्टुः प्रजापतेः पुत्रः, सर्वकर्मसु निपुणः।

Verse 4

कृतोपनयनः सोथ बालो गुरुकुले वसन् । चकार गुरुशुश्रूषां भिक्षान्नकृतभोजनः

कृतोपनयनः स बालो गुरुकुले वसन्, गुरुशुश्रूषां चकार; भिक्षान्नेन कृतभोजनः।

Verse 5

एकदा तद्गुरुः प्राह प्रावृट्काले समागते । कुरूटजं मदर्थं त्वं यथा प्रावृण्न बाधते

एकदा प्रावृट्काले समागते तद्गुरुः प्राह—मदर्थं त्वं कुरूटजं कुरु, यथा प्रावृड् न बाधते।

Verse 6

यत्कदाचिन्न भज्येत न पुरातनतां व्रजेत् । गुरुपत्न्यात्वभिहितो रे त्वाष्ट्र कुरु कंचुकम्

गुरुपत्न्या एवमुक्तः स उवाच— “हे त्वाष्ट्र, मम कंचुकं कुरु; यत् कदाचिदपि न भज्येत, न च पुरातनतां व्रजेत्।”

Verse 7

ममांगयोग्यं नो गाढं न श्लथं च प्रयत्नतः । विनैव वाससा चारु वाल्कलं च सदोज्ज्वलम्

“ममाङ्गयोग्यं भवतु—नातिगाढं न श्लथं च; प्रयत्नतः सुकृतं, वाससा विनापि चारु सदोज्ज्वलं वाल्कलं च।”

Verse 8

गुरुपुत्रेण चाज्ञप्तो ममार्थं पादुके कुरु । यदारूढस्य मे पादौ न पंकः संस्पृशेत्क्वचित्

गुरुपुत्रेणाज्ञप्तः स उवाच— “ममार्थं पादुके कुरु; यदारूढस्य मे पादौ पङ्कः क्वचिदपि न संस्पृशेत्।”

Verse 9

चर्मादिबंधनिर्मुक्ते धावतो मे सुखप्रदे । याभ्यां च संचरे वारि स्थल भूमाविव द्रुतम्

“चर्मादिबन्धनिर्मुक्ते धावतः मे सुखप्रदे; याभ्यां वारि-स्थलेऽपि भूमाविव द्रुतं सञ्चरेयम्।”

Verse 10

गुरुकन्यापि तं प्राह त्वाष्ट्र मे श्रवणोचिते । भूषणे स्वेन हस्तेन कुरु कांचननिर्मिते

ततः गुरुकन्यापि तमब्रवीत्— “हे त्वाष्ट्र, मम श्रवणयोः उचिते भूषणे स्वहस्तेन कांचननिर्मिते कुरु।”

Verse 11

कुमारी क्रीडनीयानि कौतुकानि च देहि मे । दंतिदंतमयान्येव स्वहस्तरचितानि च

कुमार्यहं क्रीडनीयानि कौतुकानि च मे देहि। दन्तिदन्तमयान्येव स्वहस्तरचितानि च॥

Verse 12

गृहोपकरणं द्रव्यं मुसलोलूखलादिकम् । तथा घटय मेधाविन्यथा त्रुट्यति न क्वचित्

गृहोपकरणद्रव्यं मुसलोलूखलादिकम्। तथा घटय मेधाविन् यथा न त्रुट्यति क्वचित्॥

Verse 13

अक्षालितान्यपि यथा नित्यं पीठानि सत्तम । उज्ज्वलानि भवंत्येव स्थालिकाश्च तथा कुरु

अक्षालितान्यपि यथा नित्यं पीठानि सत्तम। उज्ज्वलानि भवन्त्येव स्थालिकाश्च तथा कुरु॥

Verse 14

सूपकर्मण्यपि च मां प्रशाधि त्वष्ट्रनंदन । यथांगुल्यो न दह्यंते पाकः स्याच्च यथा शुभः

सूपकर्मण्यपि च मां प्रशाधि त्वष्ट्रनन्दन। यथाङ्गुल्यो न दह्यन्ते पाकः स्याच्च यथा शुभः॥

Verse 15

एकस्तंभमयं गेहमेकदारुविनिर्मितम् । तथा कुरु वरं त्वाष्ट्र यत्रेच्छा तत्र धारये

एकस्तम्भमयं गेहमेकदारुविनिर्मितम्। तथा कुरु वरं त्वाष्ट्र यत्रेच्छा तत्र धारये॥

Verse 16

ये सहाध्यायिनोप्यस्य वयोज्येष्ठाश्च तेपि हि । सर्वेसर्वे समीहंते कर्म तत्कृतमेव हि

येऽस्य सहाध्यायिनोऽपि वयोज्येष्ठाश्च येऽपि हि । सर्वे सर्वेऽपि समीहन्ते तत्कर्म तेनैव कृतं भवेदिति ॥

Verse 17

तथेति स प्रतिज्ञाय सर्वेषां पुरतोद्रिजे । मध्ये वनं प्राविशच्च महाचिंताभयार्दितः

तथेति स प्रतिज्ञाय सर्वेषां पुरतोऽद्रिजे । मध्ये वनं प्राविशच्च महाचिन्ताभयार्दितः ॥

Verse 18

किंचित्कर्तुं न जानाति प्रतिज्ञातं च तेन वै । सर्वेषां पुरतः सर्वं करिष्यामीति निश्चितम्

किञ्चित्कर्तुं न जानाति प्रतिज्ञातं च तेन वै । सर्वेषां पुरतः सर्वं करिष्यामीति निश्चितम् ॥

Verse 19

किं करोमि क्व गच्छामि को मे साहाय्यमर्पयेत् । बुद्धेरपि वनस्थस्य शरणं कं व्रजामि च

किं करोमि क्व गच्छामि को मे साहाय्यमर्पयेत् । बुद्धेरपि वनस्थस्य शरणं कं व्रजामि च ॥

Verse 20

अंगीकृत्य गुरोर्वाक्यं गुरुपत्न्या गुरोः शिशोः । यो न निष्पादयेन्मूढः स भवेन्निरयी नरः

अङ्गीकृत्य गुरोर्वाक्यं गुरुपत्न्या गुरोः शिशोः । यो न निष्पादयेन्मूढः स भवेन्निरयी नरः ॥

Verse 21

गुरुशुश्रूषणं धर्म एको हि ब्रह्मचारिणाम् । अनिष्पाद्य तु तद्वाक्यं कथं मे निष्कृतिर्भवेत्

गुरुशुश्रूषणमेव धर्मः ब्रह्मचारिणां परमोऽस्ति। तद्वाक्यमनिष्पाद्य मे कथं निष्कृतिः स्यात्॥

Verse 22

गुरूणां वाक्यकरणात्सर्व एव मनोरथाः । सिद्ध्यंतीतरथा नैव तस्मात्कार्यं हि तद्वचः

गुरूणां वाक्यकरणात् सर्वे मनोरथाः सिद्ध्यन्ति; इतरेथा नैव सिद्ध्यन्ति। तस्मात् तद्वचः कार्यमेव॥

Verse 23

कथं तद्वचसः सिद्धिं प्राप्स्याम्यत्र वने स्थितः । कश्च मेत्र सहायी स्याद्धिषणादुर्बलस्य वै

अत्र वने स्थितः कथं तद्वचसः सिद्धिं प्राप्स्यामि? धिषणादुर्बलस्य मे कश्च सहायी स्यात्॥

Verse 24

आस्तां गुरुकथा दूरं योऽन्यस्यापि लघोरपि । ओमित्युक्त्वा न कुरुते कार्यं सोथ व्रजत्यधः

गुरुकथां दूरमास्तां; योऽन्यस्यापि लघोरपि ‘ओम्’ इत्युक्त्वा कार्यं न करोति, स अधो व्रजति॥

Verse 25

कथमेतानि कर्माणि करिष्येऽज्ञोऽसहायवान् । अंगीकृतानि तद्भीत्या नमस्ते भवितव्यते

अज्ञोऽसहायवानहं कथमेतानि कर्माणि करिष्ये? तद्भीत्या अङ्गीकृतानि; नमस्ते—भवितव्यमेव॥

Verse 26

यावदित्थं चिंतयति स त्वाष्ट्रो वनमध्यगः । तावत्तदेव संप्राप्तस्तेनैकोऽदर्शि तापसः

यावदित्थं स त्वाष्ट्रो वनमध्यगतः स्वमनसि चिन्तयति, तावत्तस्मिन्नेव क्षणे तत्रैक एव तापसः समुपेत्य तेन दृष्टोऽभवत्।

Verse 27

अथ नत्वा स तं प्राह वने दृष्टं तपस्विनम् । को भवान्मानसं मे यो नितरां सुखयत्यहो

अथ स वने दृष्टं तपस्विनं नत्वा प्राह—भो भगवन्, को भवान्? यः मे मानसं नितरां सुखयत्यहो।

Verse 28

त्वद्दर्शनेन मे गात्रं चिंतासंतापतापितम् । हिमानी गाहनेनेव शीतलं भवति क्षणम्

त्वद्दर्शनेन मे गात्रं चिन्तासन्तापतापितं हिमानीगाहनेनेव क्षणादेव शीतलं भवति।

Verse 29

किं त्वं मे प्राक्तनं कर्म प्राप्तं तापसरूपधृक् । अथवा करुणावार्धिराविर्भूतः शिवो भवान्

किं त्वं मे प्राक्तनं कर्म तापसरूपधृक् समुपागतः? अथवा करुणावार्धिराविर्भूतः शिवो भवान्?

Verse 30

योसि सोसि नमस्तुभ्यमुपदेशेन युंक्ष्व माम् । गुरूक्तं गुरुपत्न्युक्तं गुर्वपत्योक्तमेव च

योऽसि सोऽसि नमस्तुभ्यं, उपदेशेन युङ्क्ष्व माम्। गुरूक्तं गुरुपत्न्युक्तं गुर्वपत्योक्तमेव च—सर्वमेव प्रमाणं मे।

Verse 31

कथं कर्तुमहं शक्तः कर्म तत्र दिशाद्भुतम् । कुरु मे बुद्धिसाहाय्यं निर्जने बंधुतां गतः

कथं वा कर्तुमहं शक्नोमि तत्र दिशाद्भुतं कर्म? निर्जनेऽस्मिन् स्थले बन्धुत्वं गतस्त्वं मे बुद्धिसाहाय्यं प्रयच्छ।

Verse 32

इत्युक्तस्तेन स वने तापसो ब्रह्मचारिणा । कारुण्यपूर्णहृदयो यथोक्तमुपदिष्टवान्

इत्युक्तस्तेन वने ब्रह्मचारिणा तापसः करुणापूर्णहृदयो यथोक्तमेवोपदिष्टवान्।

Verse 33

य आप्तत्वेन संपृष्टो दुर्बुद्धिं संप्रयच्छति । स याति नरकं घोरं यावदाभूतसंप्लवम्

य आप्तत्वेन संपृष्टो दुर्बुद्धिं संप्रयच्छति, स घोरं नरकं याति यावदाभूतसंप्लवम्।

Verse 34

तापस उवाच । ब्रह्मचारिञ्शृणु ब्रूयां किमद्भुततरं त्विदम् । विश्वेशानुग्रहाद्ब्रह्माप्यभवत्सृष्टिकोविदः

तापस उवाच—ब्रह्मचारिन् शृणु; किमद्भुततरं त्विदम्? विश्वेशानुग्रहाद् ब्रह्मापि सृष्टिकोविदोऽभवत्।

Verse 35

यदि त्वं त्वाष्ट्र सर्वज्ञं काश्यामाराधयिष्यसि । ततस्ते विश्वकर्मेति नाम सत्यं भविष्यति

यदि त्वं त्वाष्ट्र सर्वज्ञं काश्यामाराधयिष्यसि, ततस्ते ‘विश्वकर्मा’ इति नाम सत्यं भविष्यति।

Verse 36

विश्वेशानुग्रहात्काश्यामभिलाषा न दुर्लभाः । सुलभो दुर्लभो वै यद्यत्र मोक्षस्तनुत्यजाम्

विश्वेश्वरस्य अनुग्रहात् काश्याम् अभिलाषाः न दुर्लभाः; अत्र तु तनुत्यागकालेऽपि मोक्षः सुलभो भवति, यः अन्यत्र दुर्लभ एव।

Verse 37

सृष्टेःकरण सामर्थ्यं सृष्टिरक्षाप्रवीणता । विधिना विष्णुना प्रापि विश्वेशानुग्रहात्परात्

सृष्टेः करणसामर्थ्यं सृष्टिरक्षाप्रवीणता च; विधिना विष्णुना चैतत् परात् विश्वेशानुग्रहात् एव प्राप्यते।

Verse 38

याहि वैश्वेश्वरं सद्म पद्मया समधिष्ठितम् । निर्वाणसंज्ञया बाला यदीच्छेः स्वान्मनोरथान्

याहि वैष्वेश्वरं सद्म पद्मया समधिष्ठितम्; हे निर्वाणासंज्ञे बाले, यदि स्वान् मनोरथान् पूरयितुम् इच्छसि।

Verse 39

स हि सर्वप्रदः शंभुर्याचितश्चोपमन्युना । पयोमात्रं ददौ तस्मै सर्वं क्षीराब्धिमेव च

स हि सर्वप्रदः शम्भुः; उपमन्युना याचितः सन् तस्मै पयोमात्रं ददौ, तेनैव सर्वं क्षीराब्धिमपि प्रदत्तवान्।

Verse 40

आनंदकानने शंभोः किं किं केन न लभ्यते । यत्र वासकृतां पुंसां धर्मराशिः पदेपदे

आनन्दकानने शम्भोः किं किं केन न लभ्यते? यत्र वासकृतां पुंसां धर्मराशिः पदेपदे जायते।

Verse 41

स्वर्धुनी स्पर्शमात्रेण महापातकसंततिः । यत्र संक्षयति क्षिप्रं तां काशीं को न संश्रयेत्

स्वर्धुन्याः स्पर्शमात्रेण यत्र महापातकसंततिः क्षिप्रं संक्षीयते—तां काशीम् को नु न संश्रयेत्?

Verse 42

न तादृग्धर्मसंभारो लभ्यते क्रतुकोटिभिः । यादृग्वाराणसी वीथी संचारेण पदेपदे

क्रतुकोटिभिरपि न लभ्यते तादृग्धर्मसंभारः, यादृशो वाराणसी-वीथीषु पदेपदे सञ्चारेण लभ्यते।

Verse 43

धर्मार्थकाममोक्षाणां यद्यत्रास्ति मनोरथः । तदा वाराणसीं याहि याहि त्रैलोक्यपावनीम्

धर्मार्थकाममोक्षेषु यत्र कुत्रापि यदि ते मनोरथः स्यात्, तदा वाराणसीं याहि, याहि त्रैलोक्यपावनीम्।

Verse 44

सर्वकामफलप्राप्तिस्तदैव स्याद्ध्रुवं नृणाम् । यदैव सर्वदः सर्वः काश्यां विश्वेश्वरः श्रितः

यदैव काश्यां सर्वदः सर्वः विश्वेश्वरः श्रितः, तदैव नृणां सर्वकामफलप्राप्तिर्ध्रुवं स्यात्।

Verse 45

स तापसोक्तमाकर्ण्य त्वाष्ट्र इत्थं सुहृष्टवान् । काशीसंप्रात्युपायं च तमेव समपृच्छत

स तापसोक्तमाकर्ण्य त्वाष्ट्र इत्थं सुहृष्टवान्; काशीसंप्राप्त्युपायं च तमेव समपृच्छत।

Verse 46

त्वाष्ट्र उवाच । तदानंदवनं शंभोः क्वास्ति तापससत्तम । यत्र नो दुर्लभं किंचित्साधकानां त्रयीस्थितम्

त्वाष्ट्र उवाच—हे तापससत्तम, शम्भोः तद् आनन्दवनं कुत्रास्ति? यत्र त्रयीस्थितानां साधकानां किञ्चिदपि दुर्लभं न भवति।

Verse 47

स्वर्गे वा मर्त्यलोके वा बलिसद्मनि वा मुने । क्व तदानंदगहनं यत्रानंदपयोब्धिजा

स्वर्गे वा मर्त्यलोके वा बलिसद्मनि वा मुने—क्व तद् आनन्दगहनं, यत्रानन्दपयोब्धिर्इव जायते?

Verse 48

यत्र विश्वेश्वरो देवो विश्वेषां कर्णधारकः । व्याचष्टे तारकं ज्ञानं येन तन्मयतां ययुः

यत्र विश्वेश्वरो देवो विश्वेषां कर्णधारकः, तारकं ज्ञानं व्याचष्टे; येन जीवाः तन्मयतां ययुः।

Verse 49

सुलभा यत्र नियतमानंदवनचारिणः । अपि नैःश्रेयसी लक्ष्मीः किमन्येल्प मनोरथाः

यत्र नियतम् आनन्दवनचारिणः सुलभाः; अपि नैःश्रेयसी लक्ष्मीः—किमन्येऽल्पमनोरथाः?

Verse 50

कस्तां मां प्रापयेच्छंभोः कथं यामि तथा वद । स तपस्वीति तद्वाक्यमाकर्ण्य श्रद्धयान्वितम्

शम्भोः तां मां कः प्रापयेत्? कथं यामि—तथा वद। इति वाक्यमाकर्ण्य श्रद्धयान्वितं स तपस्वी प्रत्युवाच।

Verse 51

प्राहागच्छ नयामि त्वां यियासुरहमप्यहो । दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं यदि काशी न सेविता

प्राह—आगच्छ, नयामि त्वां; अहम् अपि यियासुर् अहो। दुर्लभं मानुष्यं प्राप्य यदि काशी न सेविता, महती हानिर् इयम्॥

Verse 52

पुनःक्व नृत्वं श्रेयोभूः क्व काशीकर्मबंधहृत् । वृथागते हि मानुष्ये काशीप्राप्तिविवर्जनात्

पुनः क्व नृत्वं श्रेयः? क्व काशी कर्मबन्धहृत्। काशीप्राप्तिविवर्जनात् मानुष्यं हि वृथागतम्॥

Verse 53

आयुष्यं च भविष्यं च सर्वमेव वृथागतम् । अतोहं सफलीकर्तुं मानुष्यं चातिचंचलम्

आयुष्यं च भविष्यं च सर्वमेव वृथागतम्। अतः अहं सफलीकर्तुं मानुष्यं चातिचञ्चलम्॥

Verse 54

यास्यामि काशीमायाहि मायां हित्वा त्वमप्यहो । इति तेन सह त्वाष्ट्रो मुनिनातिकृपालुना

यास्यामि काशीम्—आयाहि; मायां हित्वा त्वमप्यहो। इति तेन सह त्वाष्ट्रो मुनिना अतिकृपालुना॥

Verse 55

पुरीं वैश्वेश्वरीं प्राप्तो मनःस्वास्थ्यमवाप च । ततः प्रापय्य तां काशीं तापसः क्वाप्यतर्कितम्

पुरीं वैश्वेश्वरीं प्राप्तो मनःस्वास्थ्यमवाप च। ततः प्रापय्य तां काशीं तापसः क्वाप्यतर्कितम्॥

Verse 56

जगाम कुंभसंभूत स त्वाष्ट्रोपीत्यमन्यत । अवश्यं स हि विश्वेशः सर्वेषां चिंतितप्रदः

ततः कुम्भसम्भूतः स मुनिर्जगाम; त्वाष्ट्रपुत्रोऽपि मनसि चिन्तयामास—“अवश्यं स विश्वेश्वरः सर्वेषां भक्तानां चिन्तितं कामं प्रददाति।”

Verse 57

सत्पथस्थिरवृतीनां दूरस्थोपि समीपगः । यस्मिन्प्रसन्नदृक्त्र्यक्षस्तं दविष्ठमपि ध्रुवम्

सत्पथस्थिरवृत्तीनां दूरस्थोऽपि स समीपगः। यस्मिन् त्र्यक्षः प्रसन्नदृक् भवति, तस्य दुष्करतममपि ध्रुवं साध्यते॥

Verse 58

सुनेदिष्ठं करोत्येव स्वयंवर्त्मोपदेशयन् । क्वाहं तत्र वने बालश्चिंताकुलितमानसः । क्व तापसः स यो मां वै सूदिश्येह चानयत्

स्वयं वर्त्मोपदेशयन् स एव सुनेदिष्ठं करोति। क्वाहं तत्र वने बालः चिन्ताकुलितमानसः, क्व च स तापसः यो मां सूदिश्येह चानयत्॥

Verse 59

खेलोयमस्य त्र्यक्षस्य यस्य भक्तस्य कुत्रचित् । न दुर्लभतरं किंचिदहो क्वाहं क्व काशिका

एष त्र्यक्षस्य लीलेयं—यस्य भक्तस्य कुत्रचित् न किंचिदपि दुर्लभतरम्। अहो क्वाहं क्व च काशिका॥

Verse 60

नाराधितो मया शंभुः प्राक्तने जन्मनि क्वचित् । शरीरित्वानुमानेन ज्ञातमेतदसंशयम्

प्राक्तने जन्मनि क्वचित् मया शम्भुर्न नाराधितः। शरीरित्वानुमानेन ज्ञातमेतदसंशयम्॥

Verse 61

अस्मिञ्जन्मनि बालत्वान्न चैवाराधितः स्फुटम् । प्रत्यक्षमेव मे वैतत्कुतोनुग्रहधीर्मयि

अस्मिन्नेव जन्मनि बाल्यभावात् स्फुटं न मया स आराधितः। एतन्मम प्रत्यक्षमेव विदितं; तर्हि मयि कथं वा अनुग्रहबुद्धिः स्यात्॥

Verse 62

आज्ञातं गुरुभक्तिर्मे हेतुः शंभुप्रसादने । ययेहानुगृहीतोस्मि विश्वेशेन कृपालुना

अधुना ज्ञातं मया—गुरुभक्तिर्मम शम्भोः प्रसादनहेतुः। यया कृपालुना विश्वेशेनैह मम अनुग्रहः कृतः॥

Verse 63

अथवा कारणापेक्षस्त्र्यक्षस्त्वितरदेववत् । रंकमप्यनुगृह्णाति केवलं कारणं कृपा

अथवा त्र्यक्षः इतरदेवतावत् कारणापेक्षः सन् रङ्कमप्यनुगृह्णाति। तत्रैकमेव कारणं—कृपैव॥

Verse 64

यदि नो मय्यनुक्रोशः कथं तापससंगतिः । तद्रूपेण स्वयं शंभुरानिनायेह मां ध्रुवम्

यदि मय्यनुक्रोशो न स्यात् तर्हि कथं तापससङ्गतिः? तद्रूपेण स्वयं शम्भुः ध्रुवमेव मामिह आनिनाय॥

Verse 65

न दानानि न वै यज्ञा न तपांसि व्रतानि च । शंभोः प्रसादहेतूनि कारणं तत्कृपैव हि

न दानानि न यज्ञा न तपांसि न व्रतानि च शम्भोः प्रसादहेतवः। तस्य प्रसादस्य कारणं तु कृपैव हि॥

Verse 66

दयामपि तदा कुर्यादसौ विश्वेश्वरः पराम् । यदाश्रुत्युक्तमध्वानं सद्भिः क्षुण्णं न संत्यजेत्

तदा विश्वेश्वरः परां दयामपि ददाति; यः श्रुत्युक्तं सद्भिः पूर्वं क्षुण्णं धर्ममार्गं न परित्यजति।

Verse 67

अनुक्रोशं समर्थ्येति स त्वाष्ट्रः र्शाभवं शुचिः । संस्थाप्य लिंगमीशस्याराधयत्स्वस्थमानसः

अनुक्रोशं कर्तुमिति निश्चित्य स शुचिर्ऋशाभवस्त्वाष्ट्रः; ईशस्य लिङ्गं संस्थाप्य स्वस्थमानसः ईशं समाराधयत्।

Verse 68

आनीय पुष्पसंभारमार्तवं काननाद्बहु । स्नात्वाभ्यर्चयतीशानं कंदमूलफलाशनः

काननाद्बह्वार्तवपुष्पसंभारमानाय, स्नात्वा, कन्दमूलफलाशनः स ईशानं समभ्यर्चयत्।

Verse 69

इत्थं त्वष्टृतनूजस्य लिंगाराधनचेतसः । त्रिहायनात्प्रसन्नोभूत्तस्येशः करुणानिधिः

एवं त्वष्टृतनूजस्य लिङ्गाराधनचेतसः; त्रिहायनात् करुणानिधिरीशः तस्मै प्रसन्नोऽभवत्।

Verse 70

तस्मादेव हि लिंगाच्च प्रादुर्भूय भवोऽब्रवीत् । वरं वरय रे त्वाष्ट्र दृढभक्त्यानया तव

तस्मादेव लिङ्गात् प्रादुर्भूय भवोऽब्रवीत्—“वरं वरय रे त्वाष्ट्र, अनेन तव दृढभक्त्या अहं सन्तुष्टः।”

Verse 71

प्रसन्नोस्मि भृशं बाल गुर्वर्थकृतचेतसः । गुरुणा गुरुपत्न्या च गुर्वपत्यद्वयेन च

प्रसन्नोऽस्मि भृशं बाल, गुर्वर्थकृतचेतसः। गुरुणा गुरुपत्न्या च, गुर्वपत्यद्वयेन च॥

Verse 72

यथार्थितं तथा कर्तुं ते सामर्थ्यं भविष्यति

यथार्थितं तथा कर्तुं ते सामर्थ्यं भविष्यति॥

Verse 73

अन्यान्वरांश्च ते दद्यां त्वाष्ट्र तुष्टस्त्वदर्चया । ताञ्शृणुष्व महाभाग लिंगस्यास्याद्भुतश्रियः

अन्यान् वरांश्च ते दद्यां, त्वाष्ट्र, तुष्टस्त्वदर्चया। ताञ्शृणुष्व महाभाग, लिङ्गस्यास्याद्भुतश्रियः॥

Verse 74

त्वं सुवर्णादिधातूनां दारूणां दृषदामपि । मणीनामपिरत्नानां पुष्पाणामपि वाससाम्

त्वं सुवर्णादिधातूनां दारूणां दृषदामपि। मणीनामपिरत्नानां पुष्पाणामपि वाससाम्॥

Verse 75

कर्पूरादिसुगंधीनां द्रव्याणामप्यपामपि । कंदमूलफलानां च द्रव्याणामपि च त्वचाम्

कर्पूरादिसुगन्धीनां द्रव्याणामप्यपामपि। कन्दमूलफलानां च द्रव्याणामपि च त्वचाम्॥

Verse 76

सर्वेषां वस्तुजातानां कर्तुं कर्म प्रवेत्स्यसि । यस्य यस्य रुचिर्यत्र सद्म देवालयादिषु

सर्वेषां वस्तुजातानां निर्माणकर्मसु त्वं प्रवेत्ता भविष्यसि। यत्र यत्र यस्य यस्य रुचिः—गृहे देवालये चादिषु—तत्र तदनुरूपं कर्तुं शक्नोषि।

Verse 77

तस्य तस्येह तुष्ट्यै त्वं तथा कर्तुं प्रवेत्स्यसि । सर्वनेपथ्यरचनाः सर्वाः सूपस्य संस्कृतीः

तस्य तस्येह तुष्ट्यै त्वं तद्वत् कर्तुं प्रवेत्ता भविष्यसि। सर्वा नेपथ्यरचनाः सर्वाश्च सूपस्य संस्कृतयः त्वया ज्ञास्यन्ते।

Verse 78

सर्वाणि शिल्पकार्याणि तौर्यत्रिकमथापि च । सर्वं ज्ञास्यसि कर्तुं त्वं द्वितीय इव पद्मभूः

सर्वाणि शिल्पकार्याणि तौर्यत्रिकमथापि च। सर्वं कर्तुं त्वं ज्ञास्यसि द्वितीय इव पद्मभूः।

Verse 79

नानाविधानि यंत्राणि नानायुधविधानकम् । जलाशयानां रचनाः सुदुर्गरचनास्तथा

नानाविधानि यन्त्राणि नानायुधविधानकम्। जलाशयानां रचनाः सुदुर्गरचनास्तथा त्वया ज्ञास्यन्ते।

Verse 80

तादृक्कर्तुं पुरा वेत्सि यादृङ्नान्योऽधियास्यति । कलाजातं हि सर्वं त्वमवयास्यसि मे वरात्

तादृक् कर्तुं पुरा वेत्सि यादृङ् नान्योऽधियास्यति। कलाजातं हि सर्वं त्वम् अवयास्यसि मे वरात्।

Verse 81

सर्वेंद्रजालिकी विद्या त्वदधीना भविष्यति । सर्वकर्मसु कौशल्यं सर्वबुद्धिवरिष्ठताम्

सर्वेन्द्रजालिकी विद्या त्वदधीनैव भविष्यति। सर्वकर्मसु कौशलं सर्वबुद्धिवरिष्ठतां च प्राप्स्यसि॥

Verse 82

सर्वेषां च मनोवृत्तिं त्वं ज्ञास्यसि वरान्मम । किं बहूक्तेन यत्स्वर्गे यत्पाताले यदत्र च

मम वरात् सर्वेषां मनोवृत्तिं त्वं ज्ञास्यसि। किं बहूक्तेन—यत्स्वर्गे यत्पाताले यदत्र च तत्सर्वं बोध्यसे॥

Verse 83

अतिलोकोत्तरं कर्म तत्सर्वं वेत्स्यसि स्वयम्

अतिलोकोत्तरं कर्म तत्सर्वं त्वं स्वयमेव वेत्स्यसि॥

Verse 84

विश्वेषां विश्वकर्माणि विश्वेषु भुवनेषु च । यतो ज्ञास्यसि तन्नाम विश्वकर्मेति तेऽनघ

विश्वेषां विश्वकर्माणि विश्वेषु भुवनेषु च। यतो ज्ञास्यसि तस्मात् ते नाम ‘विश्वकर्मा’ भविष्यति, अनघ॥

Verse 85

अपरः को वरो देयस्तव तं प्रार्थयाश्वहो । तवादेयं न मे किंचिल्लिंगार्चनरतस्य हि

अपरः को वरो देयस्तव? तं प्रार्थयाशु। लिङ्गार्चनरतस्य तव मे न किञ्चिददेयं हि॥

Verse 86

अन्यत्रापि हि यो लिंगं समर्चयति सन्मतिः । तस्यापि वांछितं देयं किंपुनर्योविकाशिकम्

अन्यत्रापि हि यः सन्मतिः लिङ्गं सम्यक् समर्चयति, तस्यापि वाञ्छितं वरं देयं; किं पुनः काशिके लिङ्गार्चकस्य।

Verse 87

येन काश्यां समभ्यर्चि येन काश्यां प्रतिष्ठितम् । येन काश्यां स्तुतं लिंगं स मे रूपाय दर्पणः

येन काश्यां समभ्यर्चितं, येन काश्यां प्रतिष्ठापितं, येन काश्यां स्तुतं लिङ्गं—स एव मम रूपस्य दर्पणः।

Verse 88

तत्त्वं स्वच्छोसि मुकुरो मम नेत्रत्रयस्य हि । काश्यां लिंगार्चनात्त्वाष्ट्र वरं वरय सुव्रत

तत्त्वतः स्वच्छोऽसि मुकुरो मम नेत्रत्रयस्य हि। काश्यां लिङ्गार्चनात् त्वाष्ट्र वरं वरय सुव्रत॥

Verse 89

काश्यां यो राजधान्यां मे हित्वा मामन्यमर्चयेत् । स वराकोल्पधीर्मुष्टोऽल्पतुष्टिर्मुक्तिवर्जितः

काश्यां मे राजधान्यां यः मां हित्वा अन्यं समर्चयेत्, स वराकः अल्पधीः मुष्टः अल्पतुष्टिः मुक्तिवर्जितश्च।

Verse 90

तदानंदवनेह्यत्र समर्च्योहं मुमुक्षुभिः । द्रुहिणोपेंद्रचंद्रेंद्रैरिहान्यो न समर्च्यते

तस्माद् आनन्दवनेऽत्र मुमुक्षुभिः अहमेव समर्च्यः। इह द्रुहिणोपेन्द्रचन्द्रेन्द्रैः अपि अन्यो न समर्च्यते।

Verse 91

यथानंदवनं प्राप्य त्वं मामर्चितवानसि । तथान्ये पुण्यकर्माणो मामभ्यर्च्यैव मामिताः

यथाऽऽनन्दवने प्राप्य त्वया मामर्चितं पुरा । तथैव पुण्यकर्माणो मामेवाभ्यर्च्य मामिताः ॥

Verse 92

अनुग्राह्योऽसि नितरां ततो वरय दुर्लभम् । श्राणितं तदवैहि त्वं वद मा चिरयस्व भोः

अनुग्राह्योऽसि नितरां ततो वरय दुर्लभम् । विश्राणितं तदवैहि वद मा चिरयस्व भोः ॥

Verse 93

विश्वकर्मोवाच । इदं यत्स्थापितं लिंगं मयाज्ञेनापि शंकर । तल्लिंगमन्येप्याराध्य संतु समृद्धिभाजनम्

विश्वकर्मोवाच । इदं यत्स्थापितं लिङ्गं मयाऽज्ञानात् पिनाकिन । तल्लिङ्गमन्येऽप्याराध्य समृद्धिभाजनो भवन् ॥

Verse 94

अन्यच्च नाथ प्रार्थ्योसि तच्च विश्राणयिष्यसि । मया विनिर्मापयिता स्वं प्रासादं कदा भवान्

अन्यच्च नाथ प्रार्थ्योऽसि तच्च विश्राणयिष्यसि । मया विनिर्मापयितुं स्वं प्रासादं कदा भवान् ॥

Verse 95

देवदेव उवाच । एवमस्तु यदुक्तं ते तव लिंगसमर्चकाः । समृद्धिभाजनं वै स्युः स्युश्च निर्वाणदीक्षिताः

देवदेव उवाच । एवमस्तु यथोक्तं ते तव लिङ्गसमर्चकाः । समृद्धिभाजनो वै स्युः स्युश्च निर्वाणदीक्षिताः ॥

Verse 96

यदा च राजा भविता दिवोदासो विधेर्वरात् । तदा मे वचनात्तात प्रासादं मे विधास्यति

यदा दिवोदासो राजा विधेर्वरप्रभावात् भविष्यति, तदा तात, मम वचनात् स मे प्रासादमन्दिरं कारयिष्यति।

Verse 97

नवीकृत्य पुनः काशी निर्विष्टा तेन भूभुजा । गणेशमायया राज्यात्परिनिर्विण्णचेतसा

पुनर्नवीकृत्य काशीम् स भूभुजः तत्रैव न्यवसत्; गणेशमायाप्रभावात् राज्ये परिनिर्विण्णचेताः अभवत्।

Verse 98

विष्णोः सदुपदेशाच्च मामेव शरणं गतः । निर्वाणलक्ष्मीः प्राप्तेह हित्वा राज्यश्रियं चलाम्

विष्णोः सदुपदेशेन मामेव शरणं गतः; चलां राज्यश्रियं त्यक्त्वा इहैव निर्वाणलक्ष्मीम् अवाप्तवान्।

Verse 99

विश्वकर्मन्व्रज गुरोः शासनाय यतस्व च । गुरुभक्तिकृतो यस्मान्मद्भक्ता नात्र संशयः

हे विश्वकर्मन्, गुरोः शासनाय गत्वा यतस्व; गुरुभक्त्या कृतो यः स नूनं मद्भक्तः, नात्र संशयः।

Verse 100

ये गुरुं चावमन्यंते तेवमान्या मयाप्यहो । तस्माद्गुरूपदिष्टं हि कुरु शिष्यसमीहितम्

ये गुरुं चावमन्यन्ते ते मयाप्यहोऽवमान्याः; तस्मात् गुरूपदिष्टं हि कुरु, शिष्यधर्मसमीहितम्।

Verse 110

ममार्च्यमविमुक्ताख्यं ततो देवि ममा ख्यकम् । विश्वनाथेति विश्वस्मिन्प्रथितं विश्वसौख्यदम्

ममार्च्यं रूपमविमुक्ताख्यं; ततः देवि मम ख्यातं नाम ‘विश्वनाथ’ इति। विश्वस्मिन् लोके प्रथितं तत् सर्वजनसौख्यप्रदम्॥

Verse 120

काश्यां स्वलीलया देवि तिर्यग्योनिजुषामपि । ददामि चांते तत्स्थानं यत्र यांति न याज्ञिकाः

काश्यां स्वलीलया देवि तिर्यग्योनिजुषामपि। अन्ते ददामि तत्स्थानं यत्र न यान्ति याज्ञिकाः॥

Verse 125

चतुर्दशानां लिंगानां श्रुत्वाख्यानानि सत्तमः । चतुर्दश सुलोकेषु पूजां प्राप्स्यत्यनुत्तमाम्

चतुर्दशानां लिङ्गानां श्रुत्वाख्यानानि सत्तमः। चतुर्दश सुलोकेषु पूजां प्राप्स्यत्यनुत्तमाम्॥