Adhyaya 42

Verse 1

स्कंद उवाच । नर्मदेशस्य माहात्म्यं कथयामि मुने तव । यस्य स्मरणमात्रेण महापातकसंक्षयः

स्कन्द उवाच । नर्मदेशस्य माहात्म्यं कथयामि मुने तव । यस्य स्मरणमात्रेण महापातकसंक्षयः ॥

Verse 2

अस्य वाराहकल्पस्य प्रवेशे मुनिपुंगवैः । आपृच्छि का सरिच्छ्रेष्ठा वद तां त्वं मृकंडज

अस्य वाराहकल्पस्य प्रवेशे मुनिपुङ्गवैः । आपृष्टः—‘का सरिच्छ्रेष्ठा? वद तां त्वं मृकण्डज’ ॥

Verse 3

मार्कंडेय उवाच । शृणुध्वं मुनयः सर्वे संति नद्यः परःशतम् । सर्वा अप्यघहारिण्यः सर्वा अपि वृषप्रदाः

मार्कण्डेय उवाच—शृणुत, हे मुनयः सर्वे; नद्यः परःशतं सन्ति। सर्वा अपि अघहारिण्यः, सर्वा अपि धर्मफलप्रदाः॥

Verse 4

सर्वाभ्योपि नदीभ्यश्च श्रेष्ठाः सर्वाः समुद्रगाः । ततोपि हि महाश्रेष्ठाः सरित्सु सरिदुत्तमाः

सर्वाभ्योऽपि नदीभ्यश्च श्रेष्ठाः सर्वाः समुद्रगाः। ततोऽपि महाश्रेष्ठाः सरित्सु सरिदुत्तमाः॥

Verse 5

गंगा च यमुनाचाथ नर्मदा च सरस्वती । चतुष्टयमिदं पुण्यं धुनीषु मुनिपुंगवाः

गङ्गा च यमुना चाथ नर्मदा च सरस्वती। चतुष्टयमिदं पुण्यं धुनीषु मुनिपुङ्गवाः॥

Verse 6

ऋग्वेदमूर्तिर्गंगा स्याद्यमुना च यजुर्ध्रुवम् । नर्मदा साममूर्तिस्तु स्यादथर्वा सरस्वती

ऋग्वेदमूर्तिर्गङ्गा स्याद् यमुना च यजुर्ध्रुवम्। नर्मदा साममूर्तिस्तु स्यादथर्वा सरस्वती॥

Verse 7

गंगा सर्वसरिद्योनिः समुद्रस्यापि पूरणी । गंगाया न लभेत्साम्यं काचिदत्र सरिद्वरा

गङ्गा सर्वसरिद्योनिः समुद्रस्यापि पूरणी। गङ्गाया न लभेत् साम्यं काचिदत्र सरिद्वरा॥

Verse 8

किंतु पूर्वं तपस्तप्त्वा रेवया बह्वनेहसम् । वरदानोन्मुखो धाता प्रार्थितश्चेति सत्तम

किंतु पूर्वमेव, हे सत्तम, रेवया बहुकालं घोरं तपस्तप्तम्; ततः वरदानोन्मुखो धाता (ब्रह्मा) प्रार्थितः समुपेत्य याचितश्च।

Verse 9

गंगा साम्यं विधे देहि प्रसन्नोसि यदि प्रभो । ब्रह्मणाथ ततः प्रोक्ता नर्मदा स्मितपूर्वकम्

“गङ्गासाम्यं विधे देहि, प्रसन्नोऽसि यदि प्रभो” इति; ब्रह्मणाथ ततः प्रोक्ता नर्मदा स्मितपूर्वकम्, तां प्रति प्रत्युवाच।

Verse 10

यदि त्र्यक्षसमत्वं तु लभ्यतेऽन्येन केनचित् । तदा गंगासमत्वं च लभ्यते सरितान्यया

यदि त्र्यक्षसमत्वं तु केनचिदन्येन लभ्येत, तदा सरितान्यया गङ्गासमत्वमपि लभ्येत।

Verse 11

पुरुषोत्तम तुल्यः स्यात्पुरुषोन्यो यदि क्वचित । स्रोतस्विनी तदा साम्यं लभते गंगया परा

यदि क्वचिदन्यः पुरुषः पुरुषोत्तमतुल्यो भवेत्, तदा परा स्रोतस्विनी गङ्गया सह साम्यं लभेत।

Verse 12

यदि गौरी समा नारी क्वचिदन्या भवेदिह । अन्या धुनीह स्वर्धुन्यास्तदा साम्यमुपैष्यति

यदि गौरीसमा नारी क्वचिदिह भवेत्, तदा इह अन्या धुनी स्वर्धुन्याः (गङ्गायाः) साम्यं उपैष्यति।

Verse 13

यदि काशीपुरी तुल्या भवेदस्या क्वचित्पुरी । तदा स्वर्गतरंगिण्याः साम्यमन्या नदी लभेत्

यदि काशीपुरी तुल्या भवेदस्या क्वचित्पुरी । तदा स्वर्गतरङ्गिण्याः साम्यमन्या नदी लभेत् ॥

Verse 14

निशम्येति विधेर्वाक्यं नर्मदा सरिदुत्तमा । धातुर्वरं परित्यज्य प्राप्ता वाराणसीं पुरीम्

निशम्येति विधेर्वाक्यं नर्मदा सरिदुत्तमा । धातुर्वरं परित्यज्य प्राप्ता वाराणसीं पुरीम् ॥

Verse 15

सर्वेभ्योपि हि पुण्येभ्यः काश्यां लिंगप्रतिष्ठितेः । अपरा न समुद्दिष्टा कैश्चिच्छ्रेयस्करी क्रिया

सर्वेभ्योपि हि पुण्येभ्यः काश्यां लिङ्गप्रतिष्ठितेः । अपरा न समुद्दिष्टा कैश्चिच्छ्रेयस्करी क्रिया ॥

Verse 16

अथ सा नर्मदा पुण्या विधिपूर्वां प्रतिष्ठितिम् । व्यधात्पिलिपिलातीर्थे त्रिविषिष्टपसमीपतः

अथ सा नर्मदा पुण्या विधिपूर्वां प्रतिष्ठितिम् । व्यधात्पिलिपिलातीर्थे त्रिविषिष्टपसमीपतः ॥

Verse 17

ततः शंभुः प्रसन्नोभूऽत्तस्यै नद्यै शुभात्मने । वरं वृणीष्व सुभगे यत्तुभ्यं रोचतेऽनघे

ततः शम्भुः प्रसन्नोऽभूत्तस्यै नद्यै शुभात्मने । वरं वृणीष्व सुभगे यत्तुभ्यं रोचतेऽनघे ॥

Verse 18

सरिद्वरा निशम्येति रेवा प्राह महेश्वरम् । किं वरेणेह देवेश भृशं तुच्छेन धूर्जटे

सरिद्वरा निशम्यैतद् रेवा प्राह महेश्वरम्— “किं वरेणेह देवेश धूर्जटे भृशतुच्छके?”

Verse 19

निर्द्वंद्वा त्वत्पदद्वंद्वे भक्तिरस्तु महेश्वर । श्रुत्वेति नितरां तुष्टो रेवागिरमनुत्तमाम्

“निर्द्वन्द्वा त्वत्पदद्वन्द्वे भक्तिरस्तु महेश्वर।” इति श्रुत्वा रेवावाक्यमनुत्तमं प्रभुः नितरां तुष्टः।

Verse 20

प्रोवाच च सरिच्छेष्ठे त्वयोक्तं यत्तथास्तु तत् । गृहाण पुण्यनिलये वितरामि वरांतरम्

प्रोवाच च सरिच्छेष्ठे— “त्वयोक्तं यत्तथास्तु तत्। गृहाण पुण्यनिलये, वितरामि वरान्तरम्।”

Verse 21

यावंत्यो दृषदः संति तव रोधसि नर्मदे । तावंत्यो लिंगरूपिण्यो भविष्यंति वरान्मम

“यावन्त्यो दृषदः सन्ति तव रोधसि नर्मदे। तावन्त्यो लिङ्गरूपिण्यो भविष्यन्ति वरान्मम।”

Verse 22

अन्यं च ते वरं दद्या तमप्याकर्णयोत्तमम् । दुष्प्रापं यज्ञतपसां राशिभिः परमार्थतः

“अन्यं च ते वरं दद्यां, तमप्याकर्णयोत्तमे। दुष्प्रापं यज्ञतपसां राशिभिः परमार्थतः।”

Verse 23

सद्यः पापहरा गंगा सप्ताहेन कलिंदजा । त्र्यहात्सरस्वती रेवे त्वं तु दर्शनमात्रतः

सद्यः पापहराऽस्ति गङ्गा, सप्ताहेन कलिन्दजा; त्र्यहात् सरस्वती रेवे, त्वं तु दर्शनमात्रतः पापं हरसि।

Verse 24

अपरं च वरं दद्यां नर्मदे दर्शनाघहे । भवत्या स्थापितं लिंगं नर्मदेश्वरसंजकम्

अपरं च वरं दद्यां, नर्मदे दर्शनाघहे; भवत्या स्थापितं लिङ्गं नर्मदेश्वरसंज्ञकं भविष्यति।

Verse 25

यत्तल्लिंगं महापुण्यं मुक्तिं दास्यति शाश्वतीम । अस्य लिंगस्य ये भक्तास्तान्दृष्ट्वा सूर्यनंदनः

यत्तल्लिङ्गं महापुण्यं मुक्तिं दास्यति शाश्वतीम्; अस्य लिङ्गस्य ये भक्ताः, तान् दृष्ट्वा सूर्यनन्दनः…

Verse 26

प्रणमिष्यंति यत्नेन महाश्रेयोभिवृद्धये । संति लिंगान्यनेकानि काश्यां देवि पदेपदे

…प्रणमिष्यन्ति यत्नेन महाश्रेयोऽभिवृद्धये; सन्ति लिङ्गान्यनेकानि काश्यां देवि पदेपदे।

Verse 27

परं हि नर्मदेशस्य महिमा कोपि चाद्भुतः । इत्युक्त्वा देवदेवेशस्तस्मिंल्लिंगे लयं ययौ

परं हि नर्मदेशस्य महिमा कोऽपि चाद्भुतः; इत्युक्त्वा देवदेवेशस्तस्मिंल्लिङ्गे लयं ययौ।

Verse 28

नर्मदापि प्रहृष्टासीत्पावित्र्यं प्राप्य चाद्भुतम् । स्वदेशं च परिप्राप्ता दृष्टमात्राघहारिणी

नर्मदापि पावित्र्यमद्भुतं प्राप्य प्रहृष्टाभवत्। स्वदेशं पुनरासाद्य सा दृष्टमात्रेण पापहारिणी बभूव॥

Verse 29

वाक्यं मृकंडजमुनेस्तेपि श्रुत्वा मुनीश्वराः । प्रहृष्टचेतसो जाताश्चक्रुः स्वं स्वं ततो हितम्

मृकण्डुजमुनेर्वाक्यं श्रुत्वा तेऽपि मुनीश्वराः। प्रहृष्टचेतसो भूत्वा ततः स्वं स्वं हितं चक्रुः॥

Verse 30

स्कंद उवाच । नर्मदेशस्य माहात्म्यं श्रुत्वा भक्तियुतो नरः । पापकंचुकमुत्सृज्य प्राप्स्यति ज्ञानमुत्तमम्

स्कन्द उवाच। नर्मदेशस्य माहात्म्यं भक्तियुक्तो नरः शृण्वन्। पापकञ्चुकमुत्सृज्य प्राप्नुयाज्ज्ञानमुत्तमम्॥

Verse 92

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंड उत्तरार्धे नर्मदेश्वराख्यानं नाम द्विनवतितमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखण्डे उत्तरार्धे ‘नर्मदेश्वराख्यानम्’ नाम द्विनवतितमोऽध्यायः समाप्तः॥