Purvardha (First Half)
Purva Ardha
Pūrvārdha functions as the opening arc of the Kāśīkhaṇḍa’s Kāśī-centered sacred geography. It establishes the textual frame for interpreting the city as a tīrtha-system—where rivers, mountains, shrines, and routes become carriers of theological meaning and ethical guidelines. In Chapter 1, the narrative temporarily shifts from Kāśī to a broader Indic landscape (notably the Narmadā region and the Vindhya range), using that setting to introduce themes of sanctity, humility, and the limits of pride—preparatory motifs for understanding why certain places are revered and how seekers should approach them.
Adhyayas in Purva Ardha
50 chapters to explore.
Adhyaya 1
Kāśī-stuti, Nārada–Vindhya-saṃvāda, and the Ethics of Humility
अध्यायः मङ्गलाचरणैः आरभ्यते—गणेशस्य नमस्कारः, तथा काश्याः परमपावनत्वं मोक्षप्रदत्वं च महता स्तुत्या प्रतिपाद्यते। पुराणपरम्परायां व्यासवक्तृत्वं सूतनारदादीनां कथाप्रसङ्गश्च सूचितः। ततः नारदः नर्मदास्नानं कृत्वा ओंकारेश्वरं समर्च्य विचरन् विन्ध्यं गिरिं पश्यति; तस्य वनानि, पुष्पफलसमृद्धिः, मृगपक्षिसङ्घाश्च दीर्घकाव्यवर्णनेन पवित्रा जीवित-पर्यावरणरूपेण निरूप्यन्ते। विन्ध्यः अतिथिसत्कारं कृत्वा हृष्टः सन् स्वगर्वजन्यां चिन्तां निवेदयति—मेरोः श्रेष्ठत्वे स्वस्य तुलनास्थितिं प्रति व्याकुलः। नारदः गर्वसङ्गस्य अनर्थं मनसि निधाय यथोचितं प्रत्युत्तरं ददाति; तेन विन्ध्यस्य आत्माभिमानः अधिकं प्रवर्धते। नारदे गते विन्ध्यः शोकाकुलः ‘चिन्ताज्वर’स्य दाहकत्वं देहधर्मयोः क्षयकरत्वं च निन्दन् विश्वेशे शरणं गन्तुं निश्चिनोति; परस्परस्पर्धया प्रेरितः सन् वर्धितुम् आरभ्य सूर्यपथं बाधते। अन्ते संघर्षे संयमः, दर्पप्रदर्शनस्य सामाजिकदोषाः, वैरवृद्धेः परिणामाश्च नीतिवाक्यैः उपदिश्यन्ते।
Adhyaya 2
सूर्यगति-स्तम्भनम्, देवस्तुति-प्रसङ्गः, काशी-माहात्म्य-उपदेशः (Solar Obstruction, Hymn of the Devas, and Instruction on Kāśī’s Merit)
अस्मिन्नध्याये धर्मयज्ञकाल-नियामकः सूर्य उदयति; तेन हविर्दानं नित्यकर्मचक्रं च प्रवर्तते। ततः विन्ध्यस्य गर्वोन्नतत्वात् सूर्यगति-स्तम्भनं जातम्; रात्र्यहोरात्र-विभागो व्याकुलोऽभूत्, यज्ञाः छिद्यन्ते, लोकाः मोहं यान्ति। देवाः विश्वव्यवस्थाभङ्गं दृष्ट्वा ब्रह्माणं शरणं यान्ति, दीर्घां स्तुतिं च कुर्वन्ति—वेदाः प्राणरूपाः, सूर्यः दिव्यचक्षुः, जगदिदं तस्य देह इति परं तत्त्वं वर्णयन्ति। ब्रह्मा तां स्तुतिं सिद्धिदां मन्यते; सम्यगनुष्ठित-जपेन समृद्धि-रक्षा-जयफलप्राप्तिं वररूपेण निर्दिशति। अनन्तरं ब्रह्मा धर्मोपदेशं करोति—सत्यं, दमः, व्रतानुष्ठानं, दानं, विशेषतः ब्राह्मणभ्यो दानं गोसंरक्षणं च प्रशंसति। उपसंहारे काशी-माहात्म्यं प्रतिपाद्यते—वाराणस्यां स्नानदानादि, मणिकर्णिकास्नानं ऋतुकर्माणि च, दिव्यलोके दीर्घवासं जनयन्ति; विश्वेश्वरानुग्रहेण मोक्षः सुनिश्चितः। अविमुक्ते लघ्वपि कर्म जन्मजन्मान्तरेषु मुक्तिफलप्रदं भवतीति।
Adhyaya 3
Agastya’s Āśrama and the Moral Ecology of Kāśī (देवागस्त्याश्रमप्रभाव-वर्णनम्)
अध्यायेऽस्मिन् प्रश्नोत्तररूपेण धर्मतत्त्वविचारः प्रवर्तते। सूतः पृच्छति—देवाः काशीं प्राप्य किं कृतवन्तः, कथं चागस्त्यं समुपेतवन्त इति। पराशरः कथयति—ते प्रथमं मणिकर्णिकायां विधिवत् स्नानं कृत्वा सन्ध्योपासनादीनि कर्माणि चक्रुः, पितृभ्यस्तर्पणं ददुः। ततः दानविधेः विस्तीर्णो निरूपणक्रमः—अन्नधान्यवस्त्रधातुपात्रशय्यादीपगृहसामग्रीप्रदानं, देवालयसंस्कार-जीर्णोद्धारः, वाद्यनृत्योपहाराः, पूजोपकरणदानं, ऋतुनुसारं लोकहितोपायाश्च। बहुदिनव्रतानुष्ठानं कृत्वा पुनःपुनर्विश्वनाथदर्शनं समाप्य देवाः अगस्त्याश्रमं ययुः, यत्र स लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य शतरुद्रीयादि जपं तीव्रतपसा प्रकाशयति। अथ काशिक्षेत्रप्रभावः प्रदर्श्यते—आश्रमपरिसरे पशुपक्षिणां वैरभावो निवर्तते, सर्वं शान्तमिव दृश्यते। अनन्तरं नीत्युपदेशः—मांसमद्याद्यभिनिवेशः शिवभक्त्या विरुद्ध इति निन्द्यते; विश्वेश्वरकृपया काश्यां मरणकाले दिव्योपदेशेन मोक्षलाभो भवतीति पुनः प्रतिपाद्यते। अन्ते काशीनिवासः विश्वेश्वरदर्शनं च धर्मार्थकाममोक्षेषु अतिशयफलप्रदं इति महिमा दृढतया स्तूयते।
Adhyaya 4
Pātivratya-śikṣā (Teaching on Pativratā-Dharma) | पतिव्रतधर्म-उपदेशः
अस्याध्याये सूत–व्यासकथानिबन्धे, अगस्त्यस्य प्रेरणानन्तरं देवाः तं सत्कारपूर्वकं स्तुत्वा पतिव्रताधर्मस्य विस्तीर्णमुपदेशं ददति। लोपाामुद्रां दृष्टान्तीकृत्य आदर्शपतिव्रतायाः आचारः निरूप्यते—भर्तुः आवश्यकेषु सावधानता, वाक्संयमः, परसङ्गत्यां नियमनम्, केषाञ्चन लोकदर्शनादिव्यसनानां परिहारः, अनुमतिमन्तरेण तपोव्रतानां न प्रवृत्तिः, तथा सेवाभावेन गृहधर्मस्य धर्मरूपेण अनुष्ठानम्। ततः फलश्रुतिपर्यायः प्रवर्तते—पतिव्रताचारस्य रक्षणशक्तिः, यमदूतादिभयाभावः, कुलपरम्परायां पुण्यवृद्धिः च कथ्यते; विपरीताचारस्य तु दुष्टयोनिप्राप्त्यादिरूपा निन्दा, सावधान्यर्थं प्रकारशः प्रदर्श्यते। अनन्तरं वैधव्यधर्माः—आहारनियमः, तपः, नित्यहोमादिदानम्, तथा भर्तृभावनया विष्णुपूजा—वर्ण्यन्ते; वैशाख–कार्तिक–माघेषु स्नानदानदीपप्रदानादिव्रतानि च निर्दिश्यन्ते। अन्ते श्रवणमात्रेण पापनाशः, शुभगतिर्लाभः, शक्रलोकप्राप्तिश्च इति फलश्रुत्या अध्यायः समाप्यते।
Adhyaya 5
अविमुक्तमहिमा, विंध्यनिग्रहः, तथा महालक्ष्मीस्तुति-वरदानम् (Avimukta’s Supremacy, the Humbling of Vindhya, and Mahālakṣmī’s Boon)
अस्मिन्नध्याये काशीक्षेत्रस्य अविमुक्तत्वमहिमा निरूप्यते। पराशरः लोपामुद्रां प्रति उपदिशन्, लोकव्यवस्थायां जातं विघ्नं दृष्ट्वा ‘नियन्तारोऽपि किमर्थं न निगृह्णन्ति’ इति संशयं निरस्य, काश्याः असाधारणं भाग्यं तथा तत्र वसतां जनानां विघ्नानां अनिवार्यता च प्रकाशयति। काशीपरित्यागः महादोष इति निन्द्यते; अविमुक्तं क्षेत्रे, लिङ्गे, मोक्षगत्यां च अनुपमम् इति प्रतिपाद्यते। वरुणा–पिङ्गला–सुषुम्ना-नाडीसीमानां रूपकं, तथा मरणकाले शिवेन प्रदीयमानं तारक-उपदेशं च, अविमुक्ते शिवस्य मोक्षदायकत्वं च वर्ण्यते। अनन्तरं अगस्त्यस्य प्रस्थानं काशीवियोगतापश्च कथ्यते। तेन विंध्यः निगृह्यते—स नत एव तिष्ठतु, यावत् अगस्त्यः पुनरागच्छति—इति नियोगेन जगत्साम्यं पुनः स्थाप्यते। ततः अगस्त्यः महालक्ष्मीं समुपलभ्य दीर्घां स्तुतिं करोति; सा लोपामुद्रायै आश्वासनं भूषणदानं च ददाति। अगस्त्यः वरं याचते—वाराणसीप्राप्तिः पुनः स्यात्, स्तुतिपाठकानां च दुःखदारिद्र्यनिवृत्तिः, ऐश्वर्यवंशपरम्परायाः अविच्छेदश्च भवेत्। एवमयं अध्यायः तीर्थमहिमा, काशीपरित्यागवर्जनरूपं नीत्युपदेशं, तारक-मोक्षसिद्धान्तं, तथा भक्तिनिष्ठां दृष्टान्तकथां च एकत्र संयोजयति।
Adhyaya 6
Agastya–Lopāmudrā-saṃvāda: Mānasa-tīrtha-lakṣaṇa and the Hierarchy of Mokṣa-kṣetras (Śrīśaila–Prayāga–Avimukta)
अध्यायेऽस्मिन् पराशरः सूतं प्रति उपदिशति—केवलं बाह्यकर्मफलम् अपेक्ष्य परोपकारः, परहितचिन्ता च, श्रेष्ठो धर्मः। ततः कथानकं अगस्त्य–लोपामुद्रासंवादे प्रवर्तते। श्रीशैलदर्शनमात्रेण पुनर्जन्मनिवृत्तिरिति श्रुत्वा लोपामुद्रा पृच्छति—यदि एवं, तर्हि काशी किमर्थं सर्वैः प्रार्थ्यते? अगस्त्यः मोक्षप्रदक्षेत्राणां तीर्थानां च भेदान् निरूप्य भारतवर्षे प्रसिद्धान् तीर्थदेशान् स्मारयति। अनन्तरं स ‘मानसतीर्थानि’ प्रकाशयति—सत्यं, क्षमा, इन्द्रियनिग्रहः, दया, आर्जवम्, दानम्, दमः, सन्तोषः, ब्रह्मचर्यम्, प्रियवादिता, ज्ञानम्, धृतिः, तपश्चेति। लोभक्रूरता-परनिन्दा-कपट-आसक्त्यादिदूषितं मनः केवलस्नानेन न शुध्यतीति स प्रतिपादयति; वैराग्ययुक्ता मनःशुद्धिरेव परं तीर्थम्। ततः तीर्थयात्राविधिः कथ्यते—पूर्वोपवासः, गणेशपूजा, पितृतर्पणम्, ब्राह्मण-साधुसत्कारः, तीर्थे भोजननियमाः, श्राद्ध-तर्पणप्रकाराः, तथा भाव-यात्राविधिभेदेन तीर्थफलभागविभागः। अन्ते मोक्षक्षेत्राणां तारतम्यं निर्दिश्यते—श्रीशैलः केदारश्च मोक्षदौ, ताभ्यां प्रयागः श्रेष्ठः, प्रयागादपि अविमुक्तं काशी परमं, सर्वोत्कृष्टं मोक्षस्थानम्। श्रद्धया श्रवण-पाठयोः पापक्षयः, मनःशुद्धिः, पुनर्जन्मपरिहारश्च फलश्रुतिरूपेण निगद्यते।
Adhyaya 7
Śivaśarmā’s Ethical Self-Audit, Tīrtha-Itinerary, and the Turn to Kāśī (Agastya Narration)
अस्याध्याये अगस्त्यः मथुरायां स्थितस्य विदुषो ब्राह्मणस्य पुत्रं शिवशर्माणं वर्णयति। स वेदान्, धर्मशास्त्राणि, पुराणानि, न्यायं, मीमांसां, आयुर्वेदं, कलाः, राजनीतिं, भाषाश्च बहुधा अधीत्यापि, धन-गृह-यशःसमृद्धिमध्ये जरा-मरणचिन्तया व्याकुलो भवति। तदा स स्वधर्मस्य परीक्षां कृत्वा स्वकीयदोषान् गणयति—शिव-विष्णु-गणेश-सूर्य-देवीपूजायाः न्यूनता, यज्ञानां, अतिथिसत्कारस्य, ब्राह्मणभोजनस्य, वृक्षारोपणस्य, स्त्रीणां वस्त्राभरणदानस्य, भूमि-हिरण्य-गोदानस्य, तडागादिनिर्माणस्य, पथिकसहाय्यस्य, विवाहव्ययदानस्य, शुद्धिव्रतानां, देवालय-लिङ्गप्रतिष्ठायाश्च उपेक्षा इति। परमश्रेयसे तीर्थयात्रामेव साधनमिति निश्चित्य शुभदिने प्रस्थानं कृत्वा पूर्वकर्माणि समाप्य अयोध्यां प्रयागं च गच्छति। प्रयागे त्रिवेणीसङ्गमं धर्मार्थकाममोक्षप्रदं महातीर्थं मन्यते, तत्र निवसन् स्नानदानादिभिः शुद्धिं प्राप्नोति। ततः वाराणसीं प्राप्य देहलीविनायकं पूजयति, मणिकर्णिकायां स्नात्वा देवपितृभ्यः पिण्डोदकादि दत्त्वा विश्वेश्वरं नमति, काश्याः अनुपममहिम्नि विस्मयं प्रकटयति। काशीमहिमानं ज्ञात्वापि स महाकालपुरीम् (उज्जयिनीं) प्रति गमनं वर्ण्यते—तत्र मलापहारकत्वं, यमभयहरत्वं, लिङ्गसमूहसमृद्धिः, महाकालस्मरणस्य मोक्षदायित्वं च। अन्ते तीव्रदुःखानन्तरं दिव्य-आकाशमार्गेण समाधानसूचनापि कथ्यते।
Adhyaya 8
शिवशर्मा–लोकदर्शनम्: धर्मराजदर्शनं च (Śivaśarmā’s Vision of Worlds and the Encounter with Dharmarāja)
अध्यायेऽस्मिन् संवादरूपेण कथा प्रवर्तते। लोपामुद्रा पवित्रां काञ्चन कथां श्रवणाय पुनः पुनः याचते; तदा अगस्त्यः प्रसिद्धेषु मोक्षपुर्यादिषु केवलसङ्गमात्रेण स्वयमेव मोक्षो न सिध्यतीति बोधयितुं शिवशर्मणो ब्राह्मणस्येतिहासं कथयति। शिवशर्मा पुण्यशील–सुशीलनाम्नौ दिव्यदूतौ दृष्ट्वा ताभ्यां सह नीतः, तत्र तस्य कर्मानुसारं लोकानां क्रमो दर्शितः। पिशाचलोकः अल्पपुण्यस्य, पश्चात्तापयुक्तदानस्य च फलरूपः; गुह्यकलोकः सत्योपार्जितधनस्य, समाजे दानविभागस्य, अद्रोहभावस्य च; गन्धर्वलोकः गीतवाद्यकौशलस्य, ब्राह्मणेभ्यः धननिवेदनस्य, भक्तिस्तुत्याः च पुण्यत्वं प्रकाशयति; विद्याधरलोकः अध्यापनस्य, रोगिणां सहाय्यस्य, विद्याग्रहे विनयस्य च लक्षणैः शोभते। ततः धर्मराजः धर्मिष्ठानां प्रति सौम्यरूपेण प्रादुरभवत्; स शिवशर्मणः श्रुतं, गुरुभक्तिं, देहधर्मयोजनां च प्रशशंस। अनन्तरं कामदोषः, परनिन्दा, स्तेयम्, विश्वासघातः, देवद्रव्यापहारः, लोकहानिः इत्यादिपातकानां प्रति भीषणदण्डाज्ञाः वर्ण्यन्ते, दोषफलयोः सूचीवद् विभागः प्रदर्श्यते। यमं के भयङ्करं पश्यन्ति, के तु शुभदर्शनं लभन्ते इति निर्णीयते; धर्मराजसभायां केचन आदर्शराजानः सदस्यत्वेन निर्दिश्यन्ते। अन्ते शिवशर्मा अप्सरःपुरं पश्यति, कथाप्रवाहस्य अग्रे गमनं सूचयन्।
Adhyaya 9
Apsaroloka–Sūryaloka Varṇana and Gayatrī–Sūryopāsanā Vidhi (अप्सरोलोक–सूर्यलोकवर्णनं तथा गायत्री–सूर्योपासनाविधिः)
अध्यायेऽस्मिन् शिवशर्मा दिव्याभरणभूषितानां परमसुन्दराणां स्त्रीणां विषये पृच्छति। गणाः ताः अप्सरःसदृश्याः—गीतनृत्यकौशलसम्पन्नाः, सुभाषिण्यः, कलाविदग्धाः—इति निरूप्य, अप्सरोलोके निवासस्य कारणानि कथयन्ति: व्रत-नियमपालनम्, दैववशात् कदाचित् ब्रह्मचर्यभङ्गः, तथा काम्यव्रतानां फलरूपं दिव्यभोगप्राप्तिः। ततः नाम्ना अप्सरसां गणना, तासां दिव्यालङ्कारवर्णनं, सूर्यसंक्रमणसमये पुण्यकर्माणि, भोगदानं, मन्त्रयुक्तोपहाराश्च प्रतिपाद्यन्ते। अनन्तरं सूर्यस्य, विशेषतः गायत्रीमन्त्रस्य, परममहत्त्वं प्रतिपाद्यते। विद्याव्यवस्थायां गायत्री सर्वमन्त्रेषु श्रेष्ठेति निश्चीयते; त्रिकालसन्ध्योपासनायाः कालशास्त्रनियमः अनिवार्य इति दर्श्यते। शुद्धताम्रपात्रेण जलपुष्पकुशदूर्वाक्षतैः सह प्रातःसायं सूर्याय अर्घ्यदानं, मन्त्रनमस्काराः, सूर्यनामस्तुतिश्च विधीयते; आरोग्यसमृद्ध्यादि लौकिकफलम्, मरणोत्तरं सूर्यलोकप्राप्तिश्च फलं कथ्यते। श्रवणफलप्रशंसया समापनं, आख्यानस्य शुद्धिकर-धर्म्यत्वे अगस्त्यस्य अनुमोदनं च भवति।
Adhyaya 10
Amarāvatī–Agni-loka Praśaṃsā and the Narrative of Viśvānara’s Attainment (Jyotiṣmatī Purī)
अध्याय आरभ्यते—शिवशर्मा एका दीप्त्या सुखप्रदया पुर्या विस्मितो भवति। गणाः तं प्रत्युवाचुः—एषा महेन्द्रसम्बद्धा दिव्या अमरावती, यस्यां प्रभामयाः प्रासादाः, कामधेनुसदृशी समृद्धिः, तथा दिव्याश्व-गजादिचिह्नितरत्नवैभवं दृश्यते; एतत् कर्मफलस्य लोकपालनस्य च तात्त्विकं निरूपणम्। अनन्तरं ग्रन्थः अग्निमाहात्म्यं प्रवर्तयति—अग्निः (जातवेदाः) पावकः, अन्तरात्मसाक्षी, यज्ञस्य धुरीणः इति। अग्निहोत्रसंरक्षणं, अग्निकर्मणि दीनसहायता, समिधादिदानं, यज्ञोपकरणप्रदानं, नियमयुक्ताचारः—एतेन अग्निलोकप्राप्तिः कथ्यते। ततः गणाः शाण्डिल्यगोत्रीयस्य ऋषेः विश्वानरस्य चरितं वदन्ति। स चतुर्णामाश्रमाणां विचारं कृत्वा गृहस्थधर्मं विशेषेण प्रशंसति; पत्नी शुचिष्मती च महेशतुल्यं पुत्रं याचते। विश्वानरः वाराणसीं गत्वा तीर्थपरिक्रमां, लिङ्गदर्शनं, स्नानदानार्चनं, तपस्विसत्कारं च बहुशः करोति; शीघ्रसिद्ध्यर्थं काशीस्थलिङ्गेषु विचार्य सिद्धिदायके पीठे नियमेन उपासते। अन्ते निर्दिष्टस्तोत्र/व्रतस्य नियतकालानुष्ठानेन पुत्रादिकाम्यफलसिद्धिः इति फलश्रुतिः प्रदर्श्यते।
Adhyaya 11
गृहपति-नामकरणम् तथा पुत्रलक्षण-परिक्षा (Naming of Gṛhapati and the Examination of the Child’s Marks)
अगस्त्यः काश्यां केन्द्रितं तत्त्वोपदेशं कथयति। विश्वानरस्य शुचिष्मत्याश्च गृहस्थजीवनात् आरभ्य गर्भाधान-पुंसवन-सीमन्तोन्नयन-जातकर्म-नामकरणादयः संस्काराः क्रमशः निरूप्यन्ते। मन्त्रप्रमाणेन बालकस्य “गृहपति” इति नाम विधीयते; तस्य जन्मोत्सवे महर्षयः देवाश्च समागत्य शुभत्वं लोकधर्मे प्रतिष्ठापयन्ति। अनन्तरं गृहस्थधर्मे प्रजायाः महत्त्वं, पुत्रभेदाः, वंशपरम्परायाः धर्म्यत्वं च प्रतिपाद्यते। नारदः समागत्य पितृमातृशुश्रूषां नीतिसूत्ररूपेण उपदिशति, तथा देह-हस्तरेखा-लक्षणपरीक्षां कृत्वा राज्यलक्ष्मी-सूचकान् चिन्हान् व्याचष्टे, दैववशात् गुणानां विपर्ययः सम्भवतीति च सावधानं करोति। द्वादशे वर्षे विद्युत्-अग्निसम्बद्धं भयम् इति भविष्यद्वाणी श्रुत्वा जनकौ शोकाकुलौ भवतः; बालकः तौ सान्त्वयन् मृत्युञ्जयेश्वरं (शिवं) प्रीतये उपासिष्ये इति प्रतिजानीते, एवं भक्त्या रक्षणं काश्याः शैवमोक्षप्रसादश्च पुनः प्रकाश्यते।
Adhyaya 12
नैरृत-वरुण-लोकवर्णनम् तथा वरुणेश-लिङ्ग-प्रतिष्ठा (Description of the Nairṛta and Varuṇa realms; establishment of Varuṇeśa Liṅga)
अध्यायेऽस्मिन् दिक्कोस्मोलॉजी-नीतिशास्त्रयोः संमिश्रितोऽर्थः प्रतिपाद्यते। प्रथमं नैरृतदिक् तथा तत्रवासिनः वर्ण्यन्ते—येऽपि हीनजन्मानः, श्रुति-स्मृत्यनुगताः, अहिंसासत्यदमशौचाचारसमन्विताः, द्विजपूजकाः सन्ति चेत् ‘पुण्यानुवर्तिनः’ इति कीर्त्यन्ते। आत्महिंसा निषिद्धा, सा च परलोकहानिकरीति स्पष्टं बोध्यते। ततः दृष्टान्तकथायां पिङ्गाक्षः पल्लिपतिः ‘नियमिता मृगयाधर्म’ आचरन् यात्रिकान् रक्षति, सहाय्यं च ददाति। लोभिनः बान्धवस्य हिंसा तथा पिङ्गाक्षस्य अन्त्यकाले भावः कर्मफलस्य कारणं दर्शयतः, येन स नैरृताधिपत्यं प्राप्नोति। अनन्तरं वरुणलोकवर्णनं, लोकहितदानानां च सूची—कूपतडागनिर्माणं, जलवितरणं, छायामण्डपाः, नौकापारगमनसहाय्यं, भयापहरणं—एते पुण्यरक्षाकराः इति। अन्ते वरुणोत्पत्तिकथा: ऋषेः पुत्रः शुचिष्मान् जलचरैः हृतः; शिवकृपया भक्त्या च स प्रत्यानीतः। पश्चात् वाराणस्यां तपसा शिववरात् जलाधिपत्यं लभते, काश्यां वरुणेशलिङ्गं प्रतिष्ठापयति; तदर्चकानां जलभय-व्याध्यादिनिवारणं फलमिति।
Adhyaya 13
Pavaneśvara/Pavamāneśvara Liṅga Māhātmya and the Devotee Narrative (पवनेश्वर/पवमानेश्वर-लिङ्गमाहात्म्य)
अध्यायः त्रयोदशः पवनेश्वर/पवमानेश्वरलिङ्गस्य माहात्म्यं भक्तकथां च समन्वयति। गणाः सुरभिं पुण्यप्रदेशं वर्णयन्ति, वायोः (प्रभञ्जनस्य) सम्बन्धिनं लिङ्गं निर्दिशन्ति, यत् श्रीमहादेवपूजनात् स दिक्पालत्वं प्राप्नोतीति कथयन्ति। वाराणस्यां पूतात्मनः दीर्घं तपः, तेन च पापशोधनं लिङ्गं प्रतिष्ठापितमिति; अस्य केवलदर्शनमात्रेणापि पापक्षयः, आचार-यागपरिवर्तनरूपः शुद्धिप्रभावश्च प्रतिपाद्यते। ततः स्तोत्रभागे शिवस्य परत्वं च सर्वान्तर्यामित्वं च विस्तरेण स्तूयते; शिव-शक्त्योर्भेदः (ज्ञान-इच्छा-क्रियाशक्तयः) निरूप्यते, तथा विश्वदेह-न्यासरूपेण वर्णाश्रमादीनां भूततत्त्वानां च देवतामयः धर्ममण्डलः प्रदर्श्यते। अनन्तरं लिङ्गस्य स्थाने निर्देशः—वायुकुण्डसमीपे, ज्येष्ठेशस्य पश्चिमतः—इत्यादि; सुगन्धस्नानं, गन्धपुष्पधूपाद्युपहाराश्च विधीयन्ते। अन्ते अलकासदृशवैभवसम्बद्धा अन्यापि कथा, भक्तस्य उत्कर्षः राजत्वाभासैश्च सह, उपन्यस्यते; श्रवणमात्रेण पापनाश इति फलश्रुत्या अध्यायः समाप्यते।
Adhyaya 14
चंद्रेश्वर-माहात्म्य तथा चंद्रोदक-तीर्थश्राद्ध-विधि (Candreśvara Māhātmya and the Candrodaka Tīrtha Śrāddha Protocol)
अध्यायेऽस्मिन् शिवगणाः संवादरूपेण अलकायाः पुरतः स्थितं पुण्यप्रदेशं वर्णयित्वा काश्याः ईशान्यदिग्विशेषपावनतां प्रकाशयन्ति। रुद्रभक्तान् तथा एकादशरुद्ररूपाणि रक्षकान् हितकरांश्च निर्दिश्य क्षेत्रस्य संरक्षणधर्मं स्थापयन्ति; ततः ईशानेशस्य प्रतिष्ठा-पूजनयोः माहात्म्यं कथ्यते। अथ अत्रेस्तपसा सोमोत्पत्तिः, सोमस्य पतनं, ब्रह्मणा विधिपूर्वकं तस्य संस्कारः, तस्मादौषधीनां जगद्धारणहेतुत्वं च निरूप्यते। सोमोऽविमुक्तं प्राप्य चन्द्रेश्वरलिङ्गस्य प्रतिष्ठां करोति। महादेवः अष्टमी-चतुर्दशी-पूजाविधानं, पूर्णिमाव्रतं, तथा अमावास्या-सोमवारे उपवास-जागर-चन्द्रोदकस्नानं चन्द्रोदककुण्डे श्राद्धं च पितृनामोच्चारणपूर्वकं विधत्ते। फलश्रुतौ गयाश्राद्धसमं पितृतृप्तिफलं, ऋणत्रयविमोचनं, पापराशिशमनं, सोमलोकप्राप्तिश्च कथ्यते। अन्ते चन्द्रेश्वरसमीपे सिद्धयोगीश्वर्याः पीठस्य गुह्यवर्णनं—यत्र संयताचाराः साधकाः दर्शनसिद्धिं लभन्ते; नास्तिकानां श्रुतिनिन्दकानां च निषेधः स्मार्यते।
Adhyaya 15
बुधेश्वर-नक्षत्रेश्वर-माहात्म्य (Budheśvara and Nakṣatreśvara: Shrine-Etiology and Merit)
अध्यायेऽस्मिन् संवादपरम्परया कथा प्रवहति। अगस्त्यः लोपामुद्रां प्रति शिवशर्मणे शिवगणैः कथितं वृत्तान्तं स्मारयति। प्रथमं गणाः दक्षकन्याः नक्षत्ररूपेण प्रसिद्धाः काश्यां घोरं तपः कृत्वा संगमेश्वरसमीपे वाराणसीतीरे ‘नक्षत्रेश्वर’नाम लिङ्गं प्रतिष्ठापितवत्य इति माहात्म्यं निवेदयन्ति। तदा शिवः ताभ्यः वरान् ददौ—ज्योतिश्चक्रे प्रमुखत्वं, राशिभिः सह सम्बन्धः, पृथक् ‘नक्षत्रलोक’प्राप्तिः, तथा काश्यां नक्षत्रव्रतानुष्ठानपूर्वकं पूजनं कुर्वतां भक्तानां रक्षणं च। अनन्तरं बुधस्य माहात्म्यं प्रवर्तते। तारा–सोम–बृहस्पतिकथाप्रसङ्गात् जातः बुधः काश्यां तीव्रतपसा ‘बुधेश्वर’लिङ्गं स्थापयामास; शिवस्य साक्षात्कारं लब्ध्वा स वरान् प्राप—नक्षत्रलोकात् ऊर्ध्वं श्रेष्ठलोकः, ग्रहाणां मध्ये विशेषसम्मानः, तथा बुधेश्वरपूजनात् बुद्धिवृद्धिः, दुर्बुद्धिनाशश्च। उपसंहारे कथ्यते—चन्द्रेश्वरस्य पूर्वदिशि स्थितस्य बुधेश्वरस्य दर्शनमात्रेण बुद्धेः क्षयः न भवति; अनन्तरं शुक्रम्बन्धिलोकवर्णनाय कथा प्रवर्तते।
Adhyaya 16
Śukra and the Mṛtasañjīvinī Vidyā: Austerity in Kāśī, Boon from Śiva, and the War-Episode with Andhaka
अध्याये षोडशे गणाः कविं भृगुवंशजं शुक्राचार्यं वर्णयन्ति—स काश्यां घोरं तपः कृत्वा सहस्रवर्षाणि ‘कणधूम’भक्षणेनापि नियमं पालयन् शिवात् मृतसञ्जीविनीविद्यां लेभे। तस्य तपसा प्रसन्नो महेश्वरः प्रत्यक्षो भूत्वा वरं ददौ; शुक्रोऽपि लोकहिताय विद्याम् अवाप्तवानिति प्रतिजानीते। अन्धक-शिवयुद्धे अन्धकः दैत्यगुरुं शुक्रं स्तुत्वा पतितदैत्यजीवनार्थं विद्याप्रयोगं याचते। शुक्रः एकैकशः दैत्यान् पुनर्जीवयन् रणभूमौ उत्साहं वर्धयति। ततः गणाः महेशं निवेदयन्ति; नन्दी शुक्रग्रहणाय प्रेष्यते, शिवश्च तं निगृह्य स्वदेहे निगिलति, येन पुनर्जीवनोपायः शम्यते। शिवदेहान्तरस्थः शुक्रः निर्गमनमार्गं मृगयमाणः विविधलोकान् पश्यति; शाम्भवयोगेन स मुक्तः, तस्मादुद्गमसम्बन्धेन ‘शुक्र’ इति नामापि शिवेन दत्तम्। अन्ते काशीयात्रावृत्तान्तः—शिवलिङ्गप्रतिष्ठा, कूपखननं, दीर्घकालपूजा, पुष्प-पञ्चामृतार्पणं, तथा परमव्रतं—इत्यादि वर्ण्यते। अस्याध्यायस्य शिक्षासूत्रं—विद्या वराश्च शक्तिदाः, किन्तु तेषां नैतिक-वैश्विकफलनियन्ता परमेश्वर एव।
Adhyaya 17
Aṅgārakeśvara and Bṛhaspatīśvara: Kāśī Shrines, Graha-Protection, and Vācaspati’s Consecration
अध्यायेऽस्मिन् संवादरूपेण द्वौ प्रवाहौ निरूप्येते। प्रथमं शिवशर्मा गणान् पृच्छति—कः शुद्धः शोकनाशकः देश इति। ते कथयन्ति—दक्षायणीवियोगकाले शम्भोः स्वेदबिन्दोः लोहिताङ्गः (माहेयः) उत्पन्नः, स उग्रपुरीं गत्वा घोरं तपः कृत्वा ‘अङ्गारकेश्वर’नाम लिङ्गं प्रतिष्ठापयामास। शिवानुग्रहेण स अङ्गारक इति प्रसिद्धिं गतः, ग्रहत्वं च परमं पदं लेभे। ततः अङ्गारक-चतुर्थ्याः व्रतविधानं—विशेषतः उत्तरवाहिनीजले स्नानं, पूजनं, दान-जप-होमादीनां अक्षयत्वं, अङ्गारकयोगे श्राद्धकृत्या पितॄणां तृप्तिः—इत्यादि प्रतिपाद्यते। अस्यां चतुर्थ्यां गणेशजन्मसम्बन्धोऽपि स्मार्यते, वाराणस्यां भक्त्या निवासः परलोकगतिं उन्नतां ददाति इति च। द्वितीयं काशीमाहात्म्ये अङ्गिरसः पुत्रः लिङ्गपूजनात् वायव्यस्तोत्रेण च शिवं तोषयित्वा बृहस्पति/जीव/वाचस्पति इति नामानि लभते। शिवः शुद्धां वाणीं, ग्रहजन्यपीडानिवारणं च स्तोत्रपाठेन ददाति, ब्रह्माणं च देवानां गुरुत्वेन तस्याभिषेकाय आज्ञापयति। अन्ते काश्यां बृहस्पतीश्वरस्य स्थाननिर्देशः, कलियुगे रहस्यपरम्पराप्रसङ्गः, तथा अस्याध्यायश्रवणेन ग्रहपीडा-विघ्ननाशः—विशेषतः काशीनिवासिनाम्—इति फलश्रुतिः कथ्यते।
Adhyaya 18
Saptarṣi-Liṅga-Pratiṣṭhā in Avimukta and the Arundhatī Pativratā Discourse (Chapter 18)
अस्मिन्नध्याये मुक्तिपुर्यां स्नात्वा मथुराब्राह्मणः शिवशर्मा देहान्ते वैष्णवं लोकं प्रति गच्छन् कञ्चन तेजोमयं शुभं लोकं दृष्ट्वा विस्मितः प्रश्नं करोति। तदा द्वौ गणौ तं बोधयतः—स्रष्टुः आज्ञया काश्यां मरिच्यत्रिपुलहपुलस्त्यक्रत्वङ्गिरोवसिष्ठाः सप्तर्षयः प्रजासृष्ट्यर्थं निवसन्ति, तेषां पत्न्यश्च जगन्मातरः प्रसिद्धाः। सर्वलोकमोक्षहेतोस्तपः कर्तुं ते अविमुक्तक्षेत्रं—क्षेत्रज्ञनिवासभूतं—प्राप्य स्वनामाङ्कितलिङ्गानि प्रतिष्ठापयन्ति, तपोबलात् त्रैलोक्यं धारयन्ति। अथ तीर्थानुक्रमणिका प्रदीयते—गोकर्णेशजलसमीपे अत्रीश्वरः; मरिचिकुण्डं मरिचीश्वरश्च; स्वर्गद्वारसमीपे पुलहपुलस्त्यौ; हरिकेशववने अङ्गिरसेश्वरः; वरुणातटे वासिष्ठमेश्वरः क्रत्वीश्वरश्च—एतेषां दर्शनस्नानादिभिः तेजः, पुण्यं, लोकप्राप्तिश्च कथ्यते। अन्ते अरुन्धतीं परमां पतिव्रतां स्तौति; तस्या नामस्मरणमपि गङ्गास्नानतुल्यं पुण्यं ददाति इति, काश्याः पवित्रपरिसरे धर्मनिदर्शनरूपेण तां प्रतिष्ठापयति।
Adhyaya 19
ध्रुवोपाख्यानम् — Dhruva’s Resolve, Instruction, and Turn toward Vāsudeva
अस्मिन्नध्याये ध्रुवस्योपाख्यानं संवादरूपेण प्रवर्तते। कश्चित् तेजस्वी ध्रुववत् स्थिरः पुरुषः जगतो धारणमिव मानमिव च दृश्यते—इति प्रश्नात् आरभ्य गणाः तस्य पूर्ववृत्तान्तं कथयन्ति। स स्वायम्भुवमन्वन्तरे मनोर्वंशे उत्तानपादराजस्य पुत्रः; सुनीतिसुरुच्योः मध्ये गृहस्थाश्रमे भेदः, सभायां च सुरुच्या वाक्येन ध्रुवः राजाङ्के आसने च निषिद्धः, तेन तस्य मानभङ्गः जातः। ततः सुनीतादेवी धर्मयुक्तं उपदेशं ददाति—मानापमानौ पूर्वकर्मफलसम्बद्धौ, पुण्यापुण्यसञ्चयेनैव लभ्येते; अतः शोकक्रोधौ त्यक्त्वा धैर्येण फलस्वीकारः कार्यः। ध्रुवः तपोनिष्ठां दृढां प्रतिज्ञां कृत्वा केवलं मातुः अनुमतिं आशीर्वादं च याचते, वनं प्रति प्रस्थितः। वने स सप्तर्षीन् समुपगच्छति; ते वैराग्यकारणं पृच्छन्ति। वृत्तान्तं श्रुत्वा अत्रिः तस्य आकाङ्क्षां भक्तिमार्गे नियोजयति—गोविन्दवासुदेवपादयोः शरणं, नामजपश्च, एतेन लौकिकं पारमार्थिकं च सिद्ध्यति। ऋषयः प्रयान्ति; ध्रुवोऽपि वासुदेवपरायणः तपसा अध्यायस्य मुख्यार्थं—सामाजिकदुःखात् संयतधर्मनिष्ठां आध्यात्मिकदृढतां च—प्रतिपादयति।
Adhyaya 20
Dhruva’s Tapas, Viṣṇu-Nāma Contemplation, and the Testing of Steadfast Devotion
अध्यायेऽस्मिन् ध्रुवः नदीतीरे दिव्यं वनखण्डं प्राप्य तं परमपावनं देवस्थानमिति निश्चित्य तत्र वासुदेवस्य जपं ध्यानं च आरभते। हरिः दिशासु, रश्मिषु, पशुषु, जलचररूपेषु, नानारूपैकस्वरूपश्च सर्वलोकव्यापी इति तत्त्ववर्णनपूर्वकं सः भगवन्नामानुस्मरणे निमग्नो भवति। ततः इन्द्रियपरिवर्तनस्य भावः प्रकटते—वाक् विष्णुनामसु, दृष्टिः पादयोः, श्रुतिः गुणकीर्तने, घ्राणं गन्धे, स्पर्शः सेवायां, मनः सर्वथा नारायण एव नियोज्यते। तस्य तपसा जगदुद्विग्नं भवति; देवाः स्थानच्युतिभयात् ब्रह्माणं शरणं यान्ति। ब्रह्मा तान् आश्वासयति—सत्यभक्तो न कस्यचित् द्वेष्टा; विष्णुरेव सर्वेषां यथास्थानं स्थिरीकरिष्यति। इन्द्रः विघ्नार्थं भीषणान् भूतगणान् मायारूपाणि च प्रेषयति; ध्रुवमातृसदृशी अपि मूर्तिः निवर्तयितुं याचते। ध्रुवः तु अचलभक्त्या न विचलति, सुदर्शनरक्षणेन सुरक्षितो भवति। अन्ते नारायणः स्वयम् आविर्भूय वरं वृणु, अतितपः परित्यज इति वदति; ध्रुवः तेजोमयं रूपं ददर्श, स्तुतिभिः समर्च्य परीक्षायां सिद्धां दृढभक्तिं प्रकाशयति।
Adhyaya 21
ध्रुवस्तुतिḥ (Dhruva’s Hymn) and Viṣṇu’s Instruction on Dhruva-pada and Kāśī
अध्यायेऽस्मिन् ध्रुवः भगवन्तं विष्णुम् उद्दिश्य दीर्घं स्तोत्रं करोति। स सृष्टि-स्थिति-प्रलयकर्तृत्वादि ब्रह्माण्डकार्यैः, शङ्ख-चक्र-गदा-लक्षणैः, तथा वेद-नदी-गिरि-तुलसी-शालग्राम-काशी-प्रयागादि तीर्थरूपैश्च नानाविधैर्नामभिः प्रणमति। नामकीर्तन-स्मरणयोः रोगशमनं पापक्षयश्च मनोनिग्रहश्च कथ्यते; तुलसी-शालग्रामपूजा, गोपीचन्दनधारणं, शङ्खसम्बद्धस्नानादयः भक्तिलक्षणानि रक्षाकराणि च निर्दिश्यन्ते। ततः भगवान् विष्णुः ध्रुवस्य भावं प्रशंस्य ध्रुवपदाधिकारं ददाति—स सर्वग्रहचक्रस्य स्थिराधारो भूत्वा कल्पपर्यन्तं तत्र राज्यं करिष्यति। फलश्रुतौ त्रिकालपाठेन पापक्षयः, ऐश्वर्यस्थैर्यं, कुलक्षेमं, सन्तान-धन-भक्तिवृद्धिश्चोच्यते। अनन्तरं काशीप्रसङ्गः—विष्णुः शुभां वाराणसीं गन्तुमिच्छति, यत्र विश्वेश्वरः मोक्षहेतुरस्ति; आर्तस्य कर्णे तारकमन्त्रोपदेशः, काशी च संसारदुःखस्यैकौषधिरिति प्रतिपाद्यते। विशिष्टतिथौ विश्वेश्वरदर्शनस्य, ब्रह्मपुरी-काश्यां दानादेः पुण्यं, ध्रुवचरितस्मरणस्य च महाफलमुपसंह्रियते।
Adhyaya 22
लोक-क्रमवर्णनम्, तीर्थराज-प्रयागमाहात्म्यम्, अविमुक्त-काशी-परमोत्कर्षः (Cosmic Realms, Prayāga as Tīrtharāja, and the Supremacy of Avimukta-Kāśī)
अध्यायेऽस्मिन् द्वाविंशतितमे शिवशर्मा नाम ब्राह्मणः शिवगणैः शीघ्रविमानेन नीयमानः क्रमशो लोकान् पश्यति। ते महर्लोकं तपसा शुद्धैः दीर्घायुष्मद्भिः मुनिभिः विष्णुस्मरणपरैः आवासितं वदन्ति; ततः जनलोकं ब्रह्मणो मानसमुनीनां (सनन्दनादीनां) नित्यब्रह्मचारिणां च धाम इति निरूपयन्ति। तपोलोके बहुविधतपसां—उष्णशीतसहनं, उपवासः, प्राणनिग्रहः, अचलस्थितिः इत्यादीनां—विस्तीर्णो निर्देशः कृतः, यत्र तपः शुद्धिस्थैर्ययोः साधनरूपेण प्रतिपाद्यते। ततः सत्यलोकः प्रादुरभवति; तत्र ब्रह्मा आगतान् सत्कृत्य धर्मोपदेशं ददाति—भारतं कर्मभूमिरिति, यत्र श्रुतिस्मृतिपुराणाधारितेन धर्मेण सत्पुरुषानुकरणेन च इन्द्रियजयः, लोभकामक्रोधाहंकारमोहमदप्रमादादिदोषजयश्च शक्यते। अनन्तरं तीर्थभूगोलस्य तुलनात्मकं वर्णनं भवति—स्वर्गाः पातालाश्च भोगप्रशंसिताः, किन्तु मोक्षहेतुत्वेन भारतं तत्रापि विशेषप्रदेशतीर्थानि च श्रेयांसि। प्रयागः तीर्थराज इति महिम्ना स्तूयते, नामस्मरणादपि शुद्धिकरत्वं कथ्यते; तथापि परमो निष्कर्षः—काश्याम् अविमुक्ते विश्वेश्वराधीनायां मरणकाले साक्षान्मोक्षः सुलभः। अहिंसा-विपरीताचारः, परपीडनं, शोषणं, विश्वेश्वरद्रोहश्च काशीवासेऽधिकारभङ्गकरा इति स्पष्टं; काशी यमाधिकारात् रक्षिता, अपराधिनां तु कालभैरवेण नियमनं क्रियते।
Adhyaya 23
लोकपरिस्थिति-वर्णनम् तथा हर-हरि-ऐक्योपदेशः (Cosmic Levels and the Instruction on the Non-difference of Śiva and Viṣṇu)
अध्यायेऽस्मिन् शिवशर्मा नाम ब्राह्मणः सत्यलोके ब्रह्माणं पप्रच्छ। ब्रह्मा तस्य प्रश्नं सम्यगनुज्ञाय विष्णुगणान् प्रति प्रेषयति, तेषां सर्वविषयज्ञानं वर्णयन्। ते वैकुण्ठं प्रति गच्छन्तोऽपि शिवशर्मणा पुनः पृष्टाः सन्तः सप्तपुरीः—अयोध्यां मथुरां मायापुरीं (हरिद्वारम्) काशीम् काञ्चीम् अवन्तीं द्वारावतीं च—कीर्तयन्ति, तथा काशीमुक्तिविशेषस्य कारणं विवृण्वन्ति। ततः लोकानां क्रमो निरूप्यते—भूर्भुवःस्वर्महर्जनस्तपःसत्यलोकपर्यन्तं, सत्यलोकात् परं वैकुण्ठं, ततोऽपि परं कैलासं च निर्दिश्यते; एवं विश्वस्य सोपानक्रमे काश्याः तारकत्वं प्रतिष्ठाप्यते। अनन्तरं तत्त्वोपदेशः प्रवर्तते—शिवः स्वेच्छाधीशः परब्रह्म, वाङ्मनसातीतः, तथापि मूर्तिरूपेण प्रकटः। मुख्यं सिद्धान्तवचनं—हरिहरयोः ऐक्यं, न तयोः कश्चिद्भेदः। अन्ते शिवः विष्णुं राज्यमण्डले अभिषिञ्चति, इच्छाक्रियाज्ञानशक्तित्रयं दत्त्वा शासनकार्याणि नियोजयति, मायां च प्रददाति। फलश्रुतौ अस्य पाठः उत्सवविवाहाभिषेकगृहप्रवेशादिषु प्रशस्यते; सन्तानधनारोग्यबन्धमोचनं, अमङ्गलशमनं च फलमिति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 24
अध्याय २४ — वृद्धकालेश्वरलिङ्ग-माहात्म्य एवं कालोदककूप-प्रभाव (Vṛddhakāleśvara Liṅga and the Power of the Kālōdaka Well)
अध्यायेऽस्मिन् कर्मचरितं राजधर्मश्च काशीकेन्द्रितं मोक्षतत्त्वं च सम्यग् निरूप्यते। आदौ भक्तस्य देहान्ते वैष्णवपदप्राप्तिः, दिव्यभोगानुभवः, शेषपुण्येन पुनरागत्य नन्दिवर्धने धर्मात्मराजत्वं च वर्ण्यते; प्रजाहितनिष्ठा, सत्यधर्मसमृद्धिः, आदर्शसामाजिकस्थितिश्च प्रकाश्यते। अनन्तरं राजा वृद्धकालः सह महिष्या काशीं गत्वा बहुधा दानानि कृत्वा लिङ्गं प्रतिष्ठापयति, कूपं च निर्मापयति। मध्याह्ने वृद्धतपोधनः आगत्य कस्य कृतिरयं देवालय इति पृच्छति; स्वकृतपुण्यप्रकाशनं न कर्तव्यम्, आत्मख्यात्या पुण्यहानिरिति उपदेशयति। राजा कूपात् जलं नीत्वा तस्मै पाययति; पीत्वा स तपोधनः तरुणो भवति—कूपस्य प्रभावः प्रत्यक्षीकृतः। स तपोधनः लिङ्गं “वृद्धकालेश्वरम्”, कूपं “कालोदकः” इति नाम्ना निर्दिश्य दर्शन-स्पर्शन-पूजन-श्रवण-जलसेवनादीनां फलानि, विशेषतः जरा-व्याधिशमनं, कथयति; काशी च अन्यत्र मृतानामपि मोक्षपर्यवसानस्थानमिति पुनः प्रतिपादयति। अन्ते स तपोधनः लिङ्गे लीयते; “महाकाल”नामजपस्य महिमा, शिवशर्मणः गतिवृत्तान्तश्रवणस्य च फलश्रुतिः—शुद्धिः परज्ञानप्राप्तिश्च—उपसंह्रियते।
Adhyaya 25
अविमुक्तमाहात्म्यप्रकरणम् — Avimukta Māhātmya and the Dialogue of Skanda with Agastya
अध्यायः पञ्चविंशतितमः व्यासेन सूताय शुद्धिकरं आख्यानं प्रतिज्ञाय आरभ्यते—कुम्भसम्भवस्य महर्षेरगस्त्यस्य माहात्म्यसम्बद्धम्। स पत्न्या सह गिरिं प्रदक्षिणीकृत्य स्कन्दवनस्य रम्यं दृश्यं पश्यति—नद्यः सरांसि तपोवनानि च, तथा लोहितगिरिः कैलासखण्ड इव अद्भुतः तपसे योग्यः। ततः स षडाननं स्कन्दं (कार्त्तिकेयम्) समुपगम्य प्रणम्य वैदिकस्वरूपेण स्तोत्रेण तस्य विश्वरूपगुणान् तारकवधादिविजयान् च स्तौति। स्कन्दः प्रत्युवाच—महाक्षेत्रे अविमुक्तं शिवेन त्र्यम्बकेन विरूपाक्षेण च रक्षितं, सर्वलोकेष्वपि अनुपमं, कर्मसञ्चयमात्रेण न, देवकृपयैव मुख्यतः प्राप्यम्। स च नीतिशिक्षां प्रसारयति—मृत्युस्मरणं, अत्यर्थचिन्तात्यागः, धर्मप्राधान्यं, काशी परमाश्रय इति। योगतीर्थव्रततपःपूजादिसाधनानां विविधानि फलानि निरूप्य, अविमुक्तं तु सहजमोक्षप्रदं स्थानं इति विशेषेण प्रशंसति। अविमुक्ते निवासस्य क्रमफलानि कथ्यन्ते—क्षणभक्तेः आरभ्य आजीवनवासपर्यन्तं महापातकशुद्धिः पुनर्जन्मनिवृत्तिश्च। विशेषसिद्धान्तः—काश्यां मरणकाले स्मृतिभ्रंशेऽपि शिवः स्वयमेव तारकब्रह्मोपदेशं ददाति, येन मोक्षः सिध्यति। अन्ते अविमुक्तस्य अनिर्वचनीयमहिमा पुनः प्रतिपाद्यते, काशीस्पर्शमात्रस्यापि परमाभिलाष्यत्वं च सूचितम्।
Adhyaya 26
अविमुक्तक्षेत्रप्रादुर्भावः तथा मणिकर्णिकामाहात्म्यम् (Origin of Avimukta and the Glory of Maṇikarṇikā)
अगस्त्यः स्कन्दं पृच्छति—भूतले अविमुक्तक्षेत्रस्य आदिप्रादुर्भावः कथं, मोक्षप्रदत्वकीर्तिः कथं प्रववृधे, मणिकर्णिकाया उत्पत्तिः का, तथा काशी/वाराणसी/रुद्रावास/आनन्दकानन/महाश्मशान इत्यादीनां नाम्नां निरुक्तयः काः इति। स्कन्दः पूर्वोपदिष्टं रहस्यं निवेदयति—महाप्रलये सर्वं अव्यक्तं भवति, ततः शिवशक्तिसम्बन्धैः प्रकृतिमाया-बुद्धितत्त्वादिभिः सृष्टिकर्तृत्वं प्रादुर्भवति। अविमुक्तं पञ्चक्रोशपरिमाणं क्षेत्रं, प्रलयकालेऽपि शिवशक्तिभ्यां न कदापि परित्यज्यते; तस्मादस्य नाम ‘अविमुक्तम्’। अनन्तरं आनन्दवने विष्णोः प्रादुर्भावः, तीव्रतपः, चक्रपुष्करिणी-नाम पवित्रकुण्डस्य खननं, तथा शिवानुग्रहप्राप्तिश्च वर्ण्यते। मणिकर्णिकाया माहात्म्यं—शिवस्य कर्णाभरणं मणिकुण्डलं चलनेन पतितं, तेन तत्तीर्थं ‘मणिकर्णिका’ इति विख्यातम्। काश्यां कृतानां धर्मकर्मणां, स्नानदानजपादीनां, अत्यन्तं फलप्रदत्वं प्रतिपाद्यते; अल्पस्पर्शेऽपि, नगरनामोच्चारणेऽपि पुण्यवृद्धिः, तथा काश्याः सर्वक्षेत्रेषु श्रेष्ठत्वं फलवाक्यैः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 27
Gaṅgā-Māhātmya in Kāśī: Theological Discourse on Snāna, Smaraṇa, and Liṅga-Pūjā (Chapter 27)
अध्यायः २७ आरभ्यते, यत्र स्कन्दः काशी-वैभवं तथा ‘आनन्दकानन’स्वरूपस्य रहस्यं देवदेवोपदिष्टतया व्याचष्टे। ततः ईश्वरः विष्णुं प्रति भागीरथ-प्रसङ्गं कथयति—कपिलक्रोधाग्निना दग्धानां सगरपुत्राणां पितृसङ्कटं, तथा गङ्गां प्रसादयितुं भागीरथस्य तपोऽनुष्ठाननिश्चयम्। अनन्तरं कथा तत्त्वविचारे परिणमति—गङ्गा परमा शिवात्मिका जलमूर्तिः, बहुविधलोकव्यवस्थाधारिका, तीर्थ-धर्म-यज्ञशक्तीनां सूक्ष्मनिधिरिति निरूप्यते। कलियुगे गङ्गैव प्रधानं तारकं शरणं, अन्यकर्मभ्यः श्रेष्ठेति प्रतिपाद्यते; दर्शन-स्पर्शन-स्नान-‘गङ्गा’नामजप-तटवासाः पुनः पुनः पावनत्वेन प्रशंस्यन्ते। फलश्रुतौ महायज्ञानां तुल्यपुण्यं, गङ्गातटे लिङ्गपूजया मोक्षप्राप्तिः, गङ्गाजले पिण्डोदकादिभिः पितॄणां तृप्तिः, गङ्गां प्रति गच्छतः मार्गे मरणेऽपि शुभफलमिति च आश्वासनं दत्तम्। अवमानना-संशय-यात्रिकविघ्नकरणादीनां दोषाः निर्दिश्यन्ते; अन्ते विस्तीर्णपुण्यगणना, मन्त्र-क्रियासूचनाः, तथा गङ्गायाः रक्षाकारी-शमनशक्तिषु स्तुतिनमस्काराश्च समाप्यन्ते।
Adhyaya 28
Gaṅgā-Māhātmya and Pitṛ-Tarpaṇa in Kāśī (Pūrvārdha, Adhyāya 28)
अध्यायः २८ काशीखण्डे त्रिपथगा-जाह्नवी-भागीरथ्याः गङ्गायाः पावनशक्तिं काशीपरिसरे बहुपर्यायेण निरूपयति। आरम्भे भूत-भविष्यत्-वर्तमानकालभेदविषये संवादेन स्पष्टीकरणं कृत्वा, ततः गङ्गामाहात्म्यं प्रवर्तते। गङ्गातीरे विधिवत् कृतं एकवारमपि पिण्डदानं तर्पणं च पितॄणां सर्वकुलानुगतानां हितकरं भवतीति, दुर्मरणादिभिः मृतानामपि पितॄणां लाभं जनयतीति च प्रतिपाद्यते। अनन्तरं दृष्टान्तः—विष्णुः शिवं पृच्छति: धर्मभ्रष्टस्य कस्यचित् पुरुषस्य देहावशेषः शुद्धायां गङ्गायां पतति चेत् तस्य गतिः का? शिवः वाहीकनाम्नः ब्राह्मणस्य आख्यानं कथयति—यः संस्कारान् उपेक्ष्य, अनाचारं कृत्वा दण्ड्यफलानि भुङ्क्ते; किन्तु दैवयोगेन तस्य देहखण्डः गङ्गायां पतितः सन् अन्ते उन्नतिं मोक्षाभिमुखीं गतिं च प्रापयति। उपसंहारे शुद्धिकर्मणां तारतम्यं निरूप्य, दर्शन-स्पर्शन-पान-स्नानादिभिः गङ्गासंस्पर्शः काशीगङ्गातटस्य माहात्म्यं च कलियुगे विशेषतः निर्णायकं पावनं सoteriological-मार्गदर्शकं च इति पुनःपुनः प्रशंस्यते।
Adhyaya 29
गङ्गानामसहस्रस्तोत्रम् (Ganga-nāma-sahasra Stotra) and the doctrine of snāna-phala by japa
अगस्त्यः व्यावहारिकं धर्मकर्मविषयं प्रश्नं पृच्छति—यदा गङ्गास्नानं परमफलप्रदं स्तूयते, तर्हि दुर्बलानां, अचलानां, आलस्यपराणां, दूरदेशवासिनां च तुल्यफलप्राप्तये कः उपायः? (१–५)। स्कन्दः उत्तरं ददाति—सर्वे तीर्थजलानि पूज्यानि सन्ति, किन्तु गङ्गायाः ऐकान्तिकं माहात्म्यं शिवेन धारणात्, पापहरणशक्त्या च सिद्धम्। यथा द्राक्षारसः द्राक्षास्वेव, तथा गङ्गास्नानस्य पूर्णफलं गङ्गायामेव यथावत् लभ्यते (६–१०)। ततः स “अतिगुह्यं” विकल्पव्रतम् उपदिशति—गङ्गानामसहस्रस्य स्तोत्रजपः। एतत् केवलं योग्येभ्यः शिष्येभ्यः दातव्यम्—शिवभक्तेभ्यः, विष्णुभक्तिपरायणैः, शान्तैः, श्रद्धालुभिः, आस्तिकैः। शौचं, वर्णोच्चारणस्य स्पष्टता, मनसा मौनजपः तथा प्रयत्नपूर्वकं पुनरावृत्तिः इति विधिः (११–१६)। अध्याये गङ्गायाः बहूनि नामानि (१७ इत्यादि) विस्तरेण पठ्यन्ते, अन्ते फलश्रुतिः—एकवारजपेनापि महत् पुण्यं, दीर्घजपेन जन्मजन्मान्तरसञ्चितपापक्षयः, गुरुपरिचर्यायाः पोषणं, परलोकसौख्यप्राप्तिश्च। एषः स्तोत्रजपः स्नानाभिलाषिणां कृते “गङ्गास्नानप्रतिनिधिः” इति स्पष्टं निरूप्यते (१७०–२१०)।
Adhyaya 30
मणिकर्णिकागङ्गावतरण-प्रवेशानुज्ञा-काशीमाहात्म्य (Maṇikarṇikā, Gaṅgā’s Arrival, Authorized Entry, and the Māhātmya of Kāśī)
स्कन्दः अगस्त्यं प्रति कथां प्रवर्तयति। भगीरथस्य त्रैलोक्यहिताय गङ्गावतरणं वर्ण्यते, यत् अन्ते काश्यां मणिकर्णिकातीर्थे गङ्गायाः पावनसम्बन्धेन परिपूर्णं भवति। अविमुक्तक्षेत्रस्य तत्त्वं तीव्रतया प्रकाश्यते—काशी शिवेन कदापि न परित्यज्यते, तत्र शिवानुग्रहात् साधारणदर्शन-शास्त्रानुशासनैरपि विना मोक्षः सुलभः, मृत्युकाले ‘तारक’ उपदेशेन जीवः परमगतिं प्राप्नोति। ततः क्षेत्रस्य रक्षाभूगोलः नियतप्रवेशश्च निरूप्यते। देवताः रक्षणाय संस्थाप्यन्ते, असी-वरुणा नाम्नी सीमासरितौ प्रतिष्ठाप्येते, ताभ्यां ‘वाराणसी’ इति नाम निष्पद्यते। शिवः प्रवेश-नियन्त्रणार्थं रक्षकान्, विनायकमपि, नियुङ्क्ते; विश्वेश्वरानुज्ञां विना प्रविष्टाः न तत्र स्थातुं न च फलभागिनो भवन्ति। अन्तर्भूतदृष्टान्ते मातृभक्तः वणिक् धनञ्जयः मातुः अस्थीनि वहन् कथ्यते; वाहकस्य चौर्येण अननुज्ञातगमनस्य दोषः प्रदर्श्यते, यत् क्षेत्रफलम् अनुज्ञाप्रवेशेन सम्यग्भावेन च एव सिद्ध्यति। उत्तरभागे वाराणस्याः अनुपममोक्षदायित्वं स्तूयते—नानायोनयः प्राणिनोऽपि तत्र देहं त्यक्त्वा शिवस्य अधीनतया उत्तमां गतिं लभन्ते।
Adhyaya 31
कालभैरवप्रादुर्भावः — Origin and Jurisdiction of Kālabhairava in Kāśī
अस्मिन्नध्याये संवादरूपेण अगस्त्यः काशीस्थस्य भैरवस्य तत्त्वं रूपं कर्माणि नामानि च, तथा येन साधकानां शीघ्रसिद्धिदः स्यात् तानि नियमलक्षणानि च पृच्छति। स्कन्दः सर्वथा विस्तरेण कथयितुं प्रतिजानीते, एतत् आख्यानं काशीवासफलप्रदं पावनं च इति प्रतिपादयन्। अनन्तरं दैवीमायायाः प्रभावः स्वयंकृताधिकारस्य च सीमा दर्श्यते। ब्रह्मा क्रतुरूपेण (नारायणांशेन) सह श्रेष्ठत्वविवादं कृत्वा वेदान् प्रमाणीकुर्वन्ति; चत्वारो वेदाः रुद्रं शिवं चैकं परं तत्त्वं घोषयन्ति। तथापि तौ मोहाविष्टौ शिवस्य श्मशानवासी-तपस्वी-रूपं निन्दन्तौ सन्देहं कुर्वन्ति; तदा प्रणवः (ॐ) साक्षात् प्रादुर्भूय उपदिशति—शिवलीला स्वशक्त्या सहाभिन्ना। महातेजः प्रकटते, उग्रशिवरूपात् कालभैरवः उत्पद्यते, स च काश्याः नित्याधिपतिः धर्मदण्डधरो नियोज्यते। भैरवस्य नामानि कार्यानुसारं व्याख्यायन्ते—भरणकर्तृत्वात् ‘भैरवः’, कालमपि भयङ्करः, दुष्टदण्डकः। स ब्रह्मणः पञ्चमशिरः छित्त्वा कपालिकव्रतं लोकशिक्षार्थं प्रायश्चित्तदर्शकं च धारयितुं आदेशं लभते। ब्रह्महत्यादेवी तमनुगच्छति, यावत् स वाराणसीं प्राप्नोति; तत्र तस्याः प्रवेशो निरुद्धः। विष्णुलोकगमनं, विष्णोः शिवाचारविषये प्रश्नः, व्रतस्योपदेशात्मकं प्रयोजनं च वर्ण्यते। उपसंहारे शिवनामभक्त्योः पापक्षयकारित्वं, काश्याः अतिशयपावनशक्तिः, तथा कालतोये स्नानादि पितृतर्पणादिकर्माणां फलप्रदत्वं च सूचितम्।
Adhyaya 32
हरिकेशोपाख्यानम् (Harikeśa Upākhyāna) — The Account of Harikeśa and the Call of Vārāṇasī
अगस्त्यः स्कन्दं पृच्छति—हरिकेशः कः, कस्य वंशः, कया तपस्या भगवतः प्रियः कथं च दण्डनायक-दण्डपाणि-भावेन लोकव्यवहारे संबध्यते इति। स्कन्दः गन्धमादन-निवासिनां यक्षाणां वंशं कथयति—रत्नभद्रः, तस्य पुत्रः पूर्णभद्रः। स सर्वसमृद्धिमानपि पुत्राभावेन शोकाकुलः; स विलपति—धनं प्रासादवैभवं च ‘गर्भरूप’ उत्तराधिकारीं विना शून्यमेव। तदा भार्या कनककुण्डला धर्म्यं उपदेशं ददाति—पुरुषकारः पूर्वकर्म च सह प्रवर्तेते, किन्तु निर्णायकं शरणं शङ्करे; शिवभक्त्या लौकिकसिद्धयः परमार्थसिद्धिश्च लभ्यते। मृत्युञ्जय-श्वेतकेतु-उपमन्य्वादीनि दृष्टान्तानि निर्दिश्य शिवसेवायाः प्रभावः प्रतिपाद्यते। पूर्णभद्रः नादेश्वरं महादेवं समाराध्य पुत्रं प्राप्नोति—हरिकेशनामानम्। बालस्य लक्षणं केवलशिवनिष्ठा—धूलिलिङ्गनिर्माणं, शिवनामजपः, त्रिनेत्रात् परं किञ्चिदपि न पश्यति। पिता गृहस्थधर्मे धनव्यवहारे च शिक्षयितुमिच्छति; तेन खिन्नः हरिकेशः गृहात् निर्गत्य, ‘अशरणानां काशी शरणम्’ इति वचनं स्मरन् वाराणसीं प्रति गच्छति। आनन्दवन-आनन्दकाननरूपा काशी, तत्र मरणेन मोक्षः इति सिद्धान्तः, तथा पार्वत्यै शिवेन काश्याः मुक्तिदायिनी व्यवस्था—एकजन्मनि विमुक्तिः, क्षेत्रसंन्यासिनां विघ्नरक्षणं च—इत्यादि वर्ण्यते। एवं चरितं भक्तिनीतिं काश्याः तारकभूगोलं च संयोज्य, हरिकेशस्य परं पदं दण्डपाणि-दण्डनायकसम्बन्धं च सूचयति।
Adhyaya 33
ज्ञानवापी-ज्ञानोदतीर्थमाहात्म्य (Jñānavāpī and Jñānoda Tīrtha Māhātmya)
अध्यायेऽस्मिन् अगस्त्यः स्कन्दं पृच्छति—स्कन्दज्ञानोदतीर्थस्य माहात्म्यं किम्, तथा ज्ञानवापी देवैः अपि कुतः प्रशस्यते इति। स्कन्दः पुरावृत्तं कथयति—प्राचीनकाले ईशानः (रुद्ररूपः) काशीक्षेत्रं प्रविश्य सिद्धयोगिगन्धर्वादिभिः सेवितं तेजोमयं महालिङ्गं ददर्श। तस्य शीतलजलाभिषेकं कर्तुम् इच्छन् स त्रिशूलेन कुण्डं खनित्वा भूम्यन्तरजलराशिं प्रादुर्भावयामास, सहस्रधाराभिः घटैश्च पुनःपुनः अभिषेकं चकार। शिवः प्रसन्नः वरं ददौ; ईशानः प्रार्थयामास—एतत् अनुपमं तीर्थं शिवनाम्ना प्रसिद्धं भवतु इति। शिवः तद् ‘परमं शिवतीर्थम्’ इति स्थापयन् ‘शिवज्ञानम्’ इति दिव्यमहिम्ना द्रवीभूतं ज्ञानं व्याचष्टे, तस्य नाम ‘ज्ञानोद’ इति निश्चिनोति। दर्शनमात्रेण शुद्धिः, स्पर्शेन आचमनेन च महायज्ञफलसाम्यं, तथा श्राद्धपिण्डदानयोः गयापुष्करकुरुक्षेत्रादिसदृशातिशयितं पितृफलम् इति प्रतिपाद्यते। अष्टमीचतुर्दश्यां उपवासः, एकादश्यां नियताचमनसहितो व्रतविशेषः च अन्तर्लिङ्गसाक्षात्कारहेतुः इति कथ्यते। शिवतीर्थजलदर्शनात् पीडाकारिणो भूताः रोगाश्च प्रशाम्यन्ति; ज्ञानोदजलेन लिङ्गाभिषेकः सर्वतीर्थजलाभिषेकसमः इति च। अनन्तरं ज्ञानवापीसंबद्धं पुरेतिहासं वर्णयति—ब्राह्मणकुलस्य परमधर्मनिष्ठा कन्या नित्यस्नानमन्दिरसेवापरा; विद्याधरापहरणप्रयत्नः, राक्षससंघर्षः, मरणानि कर्मानुबन्धाश्च, पुनर्जन्मसु च लिङ्गार्चन-विभूति-रुद्राक्षधारणादिभक्तेः प्राधान्यं, लौकिकालङ्कारत्यागश्च। अन्ते काशीक्षेत्रे तीर्थदेवतायतनानां क्रमवर्णनं कृत्वा तेषां फलानि निर्दिश्य अध्यायः काशीपवित्रमानचित्ररूपेण समाप्यते।
Adhyaya 34
Maṇikarṇikā as Mokṣabhū and Jñānavāpī as Jñānadā (Liberation-Field and Knowledge-Well)
अध्यायः काश्याः मोक्षप्रदं क्षेत्रं द्विधा निरूपयति। प्रथमं मणिकर्णिका स्वर्गद्वारसमीपे स्थितेति वर्ण्यते, तत्र शङ्करस्य विमोचनकर्तृत्वं च—संसारपीडितेभ्यः प्राणिभ्यः शिवेन ब्रह्मस्पृशः श्रुतिरुपदिश्यते इति भावः। मणिकर्णिकायाः मोक्षभूत्वे श्रेष्ठता प्रतिपाद्यते; योग-सांख्य-व्रतादिमार्गाणां फलात् परं तत्रैव मोक्षः सुलभ इति, सा च एकस्मिन्नेव स्थाने “स्वर्गभूः” “मोक्षभूः” चेति प्रतिपन्नम्। ततः वर्णाश्रमसमन्वितो व्यापकः धर्मविचारः—वेदाध्ययनयज्ञपराः ब्राह्मणाः, यागकर्तारो नृपाः, पतिव्रताः स्त्रियः, धर्मार्जितधनवन्तो वैश्याः, सदाचारनिष्ठाः शूद्राः, ब्रह्मचारिणः, गृहस्थाः, वानप्रस्थाः, तथा एकदण्डि-त्रिदण्डि-परिव्राजकाः सर्वे निःश्रेयसाय मणिकर्णिकां समुपयान्ति इति। द्वितीयभागे श्रीविश्वेश्वरसमीपे ज्ञानवाप्याः प्रसङ्गः—कलावती तां दृष्ट्वा (चित्ररूपेणापि) स्पृष्ट्वा च तीव्रभावपरिवर्तनं प्राप्नोति; मूर्च्छा, अश्रु, देहकम्पनं च, अनन्तरं स्वस्थता तथा भवान्तरज्ञानस्य उदयः। परिचारकाः शमनप्रयत्नान् कुर्वन्ति, किन्तु ग्रन्थः एतत् स्थानशक्त्या जागरणमिति व्याचष्टे। सा काश्यां पूर्वजन्मनि ब्राह्मणकन्याभावं, ततः अपहरण-संघर्ष-शापमोचनादिक्रमं, अन्ते राजकन्याभावेन पुनर्जन्म च निवेदयति—ज्ञानवाप्याः ज्ञानदातृत्वं दर्शयन्। अन्ते फलश्रुतिरिव—ज्ञानवाप्याः शुभाख्यानं पठन्, जपन्, शृण्वन् वा शिवलोके मानं लभते इति।
Adhyaya 35
अविमुक्तमहात्म्य–सदाचारविधि (Avimukta’s Supremacy and the Discipline of Sadācāra)
अध्यायेऽस्मिन् कुम्भयोनिरगस्त्यः अविमुक्तकाशीं परमं क्षेत्रं स्तौति—अन्यतीर्थमोक्षक्षेत्रेभ्यः श्रेष्ठतां दर्शयन् गङ्गा–विश्वेश्वर–काशी-त्रयस्य विशिष्टं तारकत्वं प्रकाशयति। ततः कलितिष्ययुगे चञ्चलेंद्रियत्वात् तपोयोगव्रतदानादिषु सामर्थ्यह्रासे सति मोक्षलाभः कथं सुलभ इति स व्यावहारिकं प्रश्नं पृच्छति। स्कन्दः उत्तरं दत्त्वा अतिदुर्लभतपसः स्थाने सदाचारं धर्मस्य मूलभूतं साधनं निरूपयति। सत्त्वानां ज्ञातॄणां च क्रमं दर्शयन् ब्राह्मणानां शिष्टाचारस्य लोकधर्माधारत्वं प्रशंसति, सदाचारं धर्ममूलं वदति। यमान् (सत्यं क्षमा अहिंसा आदि) नियमान् (शौचं स्नानं दानं स्वाध्याय उपवासः) च निर्दिश्य कामक्रोधाद्यन्तरशत्रून् जेतुं शिक्षयति, मृत्योरूर्ध्वं केवलो धर्म एव सहगामीति दृढयति। अनन्तरं नित्यशौचप्रातःकृत्यविधिः विस्तरेणोक्तः—दिशा-गोपनीयतया मलोत्सर्गः, मृदाजलशुद्धिसंख्याः, आचमनप्रकारः निषेधाः, दन्तधावनविधिः चन्द्रतिथिनिषेधाः, मन्त्रसमन्वितं प्रातःस्नानमहात्म्यं, तथा प्रातःसन्ध्या-तर्पण-होम-भोजनविधयः। एष एव नित्यतमो विधिरिति उपसंहरन् धर्मजीवनस्य स्थैर्यं तेन भवतीति प्रतिपादयति।
Adhyaya 36
Sadācāra and Brahmacarya Regulations (सदाचार–ब्रह्मचर्यविधान)
स्कन्दः कुम्भजं प्रति सदाचारस्य पुनः स्पष्टीकरणं प्रवदति, येन बुद्धिमान् साधकः अज्ञानतमसि न पतति। अत्र द्विजत्वस्य स्वरूपं—मातृजन्म तथा उपनयनरूपं द्वितीयजन्म—निरूप्यते, गर्भाधानादि संस्कारान् बाल्यकर्माणि च उपनयनपर्यन्तं वर्णानुसारकालेन संक्षेपेण दर्शयति। ततः ब्रह्मचारिणः नियमाः—शौचम्, आचमनम्, दन्तधावनम्, मन्त्रस्नानम्, सन्ध्योपासनम्, अग्निकार्यम्, नमस्कारविधिः, वृद्धाचार्यसेवा—विस्तरेणोच्यन्ते। भिक्षानियमः, मितभाषणम्, यताहारः, अतिभोगहिंसानिन्दादिदोषवर्जनम्, अशुचिसंसर्गेन्द्रियासक्त्यादिपरिहारश्च निर्दिश्यते। मेखलायज्ञोपवीतदण्डाजिनानां द्रव्यप्रमाणानि वर्णभेदेन कथ्यन्ते, उपकुर्वाण-नैष्ठिकभेदेन ब्रह्मचारिणः प्रकाराश्च। आश्रमाश्रयस्य अनिवार्यता प्रतिपाद्यते—आश्रमविहीनाः क्रियाः निष्फलाः इति चेतयति। वेदाध्ययनस्य महिमा, प्रणव-व्याहृतिभिः सह गायत्रीजपः, वाचिक-उपांशु-मानसजपेषु फलविशेषः च प्रशंस्यते। आचार्य-उपाध्याय-ऋत्विजां स्थानक्रमः, तथा माता-पिता-गुरवः त्रयः परमं तपः—तेषां तुष्टिः—इति प्रतिपाद्यते। शुद्धब्रह्मचर्येण विश्वेश्वरकृपया काशीप्राप्तिः, ज्ञानं, निर्वाणं च सिध्यतीति उपसंहरति, अनन्तरं स्त्रीलक्षण-विवाहयोग्यताविचारप्रसङ्गं प्रति प्रवर्तते।
Adhyaya 37
Strī-lakṣaṇa-vicāra (Examination of Women’s Physical Marks) | Chapter 37
अध्यायेऽस्मिन् स्कन्देन गृहस्थधर्मोपयोगिन्याः स्त्रीणां शुभाशुभलक्षणपरिक्षा उपदिश्यते। ‘लक्षणवती’ भार्या गृहसुखस्य कारणमिति प्रतिपाद्य, समृद्ध्यर्थं कल्याणार्थं च लक्षणानां विचारः कर्तव्य इति कथ्यते। अष्टविधं परीक्षास्थानं निर्दिश्यते—देहाकृतिः, आवर्ताः, गन्धः, छाया, तेजो/सत्त्वम्, स्वरः, गतिः, वर्णश्च। ततः पादादि शिरःपर्यन्तं पादाङ्गुली-नख-गुल्फ-जङ्घा-जानु-ऊरु-कटि-श्रोणि-गुह्य-उदर-नाभि-पार्श्व-वक्षः-स्तन-स्कन्ध-बाहु-हस्त-कररेखा-कण्ठ-मुख-ओष्ठ-दन्त-नेत्र-केशादीनां लक्षणानि, तेषां फलानि च (धन-यशः-सन्तान-आपदादि) निमित्तशास्त्ररीत्या निरूप्यन्ते। पादतल-करतलयोः पद्म-शङ्ख-चक्र-स्वस्तिकादिचिह्नानि रेखाविन्यासाश्च विशेषेण व्याख्यायन्ते। अन्ते विवेकिना दुरलक्षणां परिहृत्य विवाहे शुभलक्षणसम्पन्ना एव वरणीया इति उपसंहृत्य, आगामिन्यां विवाहप्रकारचर्चायां प्रवृत्तिः सूच्यते।
Adhyaya 38
Adhyāya 38 — Vivāha-bheda, Gṛhastha-ācāra, Atithi-sevā, and Nitya-karma (Marriage Types, Householder Ethics, Hospitality, Daily Duties)
अस्मिन्नध्याये स्कन्देन गृहीधर्मस्य संक्षिप्तो धर्मार्थोपदेशः प्रदर्श्यते। प्रथमं विवाहस्य अष्टविधं भेदं निरूप्य ब्राह्मं दैवमार्षं प्राजापत्यं च धर्म्यत्वेन, आसुरं गान्धर्वं राक्षसं पैशाचं च निन्द्यत्वेन निर्दिश्य, तेषां शुद्ध्यशुद्धिफलभेदान् कथयति। अनन्तरं गार्हस्थ्याचारः प्रतिपाद्यते—ऋतुकालानुगुणं दम्पत्योरुपगमनं, निषिद्धकालेषु देशेषु च सावधानता, शौचविधिः, वाक्संयमः, इन्द्रियनिग्रहः, सदाचारः, परस्परव्यवहारनियमाश्च। विशेषतः पञ्चयज्ञाः, वैश्वदेवः, अतिथिसेवा च महत्त्वेनोच्यते; अतिथिपूजनस्य पुण्यं, उपेक्षायाः दोषश्च वर्ण्यते। दानेन लभ्यं फलम्, अनध्यायहेतवः, सत्यं हितं च वचनं, दुष्टसङ्गपरिहार इत्यादयः नीतिवाक्यरूपेणोपदिश्यन्ते। अन्ते काश्याः अविमुक्तक्षेत्रस्य महिमानुवादाय भूमिका क्रियते।
Adhyaya 39
Avimukta-Kāśī: Accelerated Merit, Avimukteśvara Liṅga, and a Royal-Mythic Etiology
अध्यायः ३९ आरभ्यते यत्र स्कन्दः अगस्त्यं प्रति अविमुक्त-काश्यां प्रतिष्ठितं पापनाशकं चरितं कथयति। प्रथमं काशिक्षेत्रं परब्रह्मणः स्वरूपैः निरूप्यते—कल्पनातीतं, निराकारं, अव्यक्तं—तदेव काश्यां विशेषेण मोक्षप्रदत्वेन व्याप्तमिति प्रतिपाद्यते। ततः तुलनात्मकः साधनमार्गः प्रदर्श्यते—यत्रान्यत्र तीव्रयोगः, महादानं, दीर्घतपः च अपेक्षितं, तत्र काश्यां पुष्प-पत्र-फल-तोयार्पणेन, क्षणिकध्यानस्थैर्येण, गङ्गास्नानेन, भिक्षादानेन च महत्फलप्राप्तिः सुलभेति। अनन्तरं पुरावृत्तान्तः—दीर्घानावृष्ट्या लोकक्षयकाले ब्रह्मा रिपुञ्जयं (दिवोदासं) नृपं स्थापयति धर्मव्यवस्थापनाय; ततः रुद्रस्य मन्दरपर्वतस्य च संयोगेन देवस्थानपरिवर्तन-सम्भाषणादि प्रसङ्गाः, अन्ते शिवस्य काश्यां लिङ्गरूपेण नित्यस्थितिः कथ्यते। उपसंहारे अविमुक्तेश्वरस्य आदिलिङ्गत्वं प्रतिपाद्यते; तस्य दर्शन-स्मरण-स्पर्शन-पूजन-नामश्रवणमपि शीघ्रं पापसञ्चयं विलापयति कर्मबन्धं च शिथिलयतीति। अन्यलिङ्गानां कालान्तरसमागमः, तथा क्षेत्रे नियमयुक्तजप-भक्त्योः महिमा च निर्दिश्यते।
Adhyaya 40
Avimukteśvara–Kṣetra-prāpti, Gṛhastha-dharma, and Ethical Regulations (अविमुक्तेश्वर-क्षेत्रप्राप्ति तथा गृहस्थधर्म-नियमाः)
अध्यायेऽस्मिन् प्रश्नोत्तररूपेण धर्मोपदेशः प्रवर्तते। अगस्त्यः अविमुक्तेशस्य माहात्म्यं पुनः पृच्छति—अविमुक्तेश्वरलिङ्गं च अविमुक्तक्षेत्रं च कथं सम्यगुपगन्तव्यं, कथं प्राप्यं इति। स्कन्दः स्तुतिमात्रात् नियममार्गं प्रति नयन् क्षेत्रे फलार्थिनां साधकानां आचारसंहितां विस्तरेण निरूपयति। निषिद्धाहाराः, भक्षणविधयः, हिंसायाः गुरुत्वं विशेषतः मांसभक्षणे, तथा संकुचितेषु यागकर्मसु अपवादाः—एतानि विवृणोति। धर्मः सुखस्य परमार्थानां च जनक इति प्रतिपाद्य, गृहस्थधर्मे दानविधिः, अतिथिसेवा, आश्रितपालनं, पञ्चयज्ञाः, नित्यकर्माणि च निर्दिश्यन्ते। विवाहोचितता, शौचाचारविचारः, स्त्रीविषये शुद्ध्याशुद्धिनियमाः, परपीडनवाक्यनिषेधः, शोषणव्यवहारनिग्रहश्चोक्तः। अन्ते काश्यां संयतजीवनं समग्रधर्ममार्ग इति पुनः प्रतिपाद्य, काशीसेवा पुण्यपरिपाकस्य शिरोमणिरिति निष्कर्षः।
Adhyaya 41
वनाश्रम–परिव्राजकधर्मः तथा षडङ्गयोग–प्राणायामविधिः (Forest-Dweller and Renunciant Ethics; Six-Limbed Yoga and Prāṇāyāma Method)
अध्यायेऽस्मिन् स्कन्देन तृतीयचतुर्थाश्रमयोः धर्मः क्रमशः व्यवस्थितः। गृहस्थाद् वनप्रस्थत्वं प्रति गमनकाले ग्राम्यभोजनत्यागः, परिग्रहसंयमः, पञ्चयज्ञपालनं, शाकमूलफलादिभिः तपस्वीवृत्तिः, अन्नसंस्करण-संचयविकल्पाः, निषिद्धवस्तूनां च वर्जनं निरूप्यते। अनन्तरं परिव्राजक-यतिधर्मः—एकाकी विचरणं, अनासक्तिः, समता, वाक्संयमः, अहिंसासावधानता (ऋतुनियमसहित), अल्पोपकरणता (अयस्कपात्रवर्जनं, दण्ड-वस्त्रादि), इन्द्रियविषयासङ्गदोषाश्च—विस्तरेण कथ्यन्ते। ततः मोक्षोपदेशः प्रवर्तते—आत्मज्ञानं निर्णायकं, योगः तस्य साधनं, अभ्यासः सिद्धेः कारणम् इति। योगलक्षणानां विचारानन्तरं मनोइन्द्रियनिग्रहः कृत्वा क్షेत्रज्ञे परमात्मनि च चेतनास्थापनं प्रतिपाद्यते। षडङ्गयोगक्रमः—आसनं, प्राणसंरोधः (प्राणायामः), प्रत्याहारः, धारणा, ध्यानं, समाधिः—सविधिः प्रदर्श्यते; सिद्धासन-पद्मासन-स्वस्तिकादिप्रकाराः, देशकालयोग्यता, प्राणायाममात्राक्रमः, बलात्कारेण दोषाः, नाडीशुद्धिलक्षणानि, नियमनफलानि च निर्दिश्यन्ते। योगस्थैर्येण कर्मबन्धनिवृत्तिः, मोक्षः, तथा योगयुक्तस्य काश्यां सुलभं कैवल्यमिति समापनम्।
Adhyaya 42
कालचिह्नवर्णनम् (Signs of Approaching Death and the Turn to Kāśī)
अस्मिन्नध्याये संवादरूपेण अगस्त्यः कुमारं पृच्छति—देहिनां काले समीपे आगते के के चिह्नाः प्रादुर्भवन्ति, कथं च मृत्योः सन्निधिं ज्ञातुं शक्यते इति। कुमारः नासिकयोः श्वासप्रवाहस्य विचित्रगतिं, इन्द्रियविभ्रमं, देहशोषं वर्णविकारांश्च, छायाप्रतिबिम्बदोषान्, अशुभस्वप्नलक्षणानि च निरूपयति; कतिपयेषु चिह्नेषु दिनमासपर्यन्तं शेषायुः परिमाणमपि सूचयति। ततः निदानविचारात् उपदेशः प्रवर्तते—कालो न केनापि वञ्चयितुं शक्यः; अतः योगाभ्यासः शमदमादिसंयमश्च कर्तव्यः, अथवा काशीं शरणं गन्तव्यम्। विशेषतः विश्वेश्वरः परमाश्रयः इति प्रतिपाद्यते। उत्तरभागे काशीमाहात्म्यं दृढीकृत्य वारणस्यां निवासः, विश्वेश्वरपूजा-स्पर्श-दर्शनादयः, नगरस्य तारकत्वं च कलिभय-काल-जरामल-दोषादीन् अपि अतिवर्तयन्तीति वर्ण्यते। अन्ते जरा एव अवनतेः प्रमुखं लक्षणम् इति स्मारयित्वा, दुर्बलतया धर्मकर्मासामर्थ्यं न भवेत् इति पूर्वमेव काशीसेवनाय व्यावहारिकः प्रेरणोपदेशः समाप्यते।
Adhyaya 43
दिवोदास-राज्यवर्णनम् तथा वैश्वानरमूर्त्यपसारणम् (Divodāsa’s Rule in Kāśī and the Withdrawal of the Vaiśvānara Form)
अगस्त्यः स्कन्दं पप्रच्छ—किमर्थं त्रिलोचनः (शिवः) काशीम् उत्सृज्य मन्दरं जगाम, कथं च दिवोदासो राजा अभवत् इति। स्कन्दः कथयति—ब्रह्मवचनमान्यः शिवो मन्दरं प्रस्थितः; तेन सह देवाः अपि स्वस्वपुण्यायतनानि विहाय तत्रैव अन्वयुः। दिव्यपरिषदां गतेषु दिवोदासः निरुपद्रवम् राज्यं स्थापयामास, वाराणसीं स्थिरराजधानीं कृत्वा प्रजाधर्मेण न्यायेन च पालयामास। तत्र वर्णाश्रमधर्माः सम्यगनुष्ठिताः, विद्यादानातिथिसत्काराः प्रवर्धिताः, चौर्यहिंसादयः दोषाः न दृश्यन्ते; वेदपाठः, गीतवाद्यनिनादश्च नगरजीवनं शोभयति। देवाः तस्य षाड्गुण्यचतुरुपायादिनीतौ छिद्रं न प्राप्य गुरुमुपसृत्य परोक्षोपायं चिन्तयन्ति। इन्द्रः वैश्वानरमूर्तिं संस्थापितामग्निं तस्य देशात् अपसारयितुं आज्ञापयत्; अग्नौ गते पाकयज्ञादिकं विघटते, राजपाकशालायां वह्नेरदर्शनं भवति। दिवोदासः तद् दैवकृतं मन्त्रणं ज्ञात्वा, उत्तमशासनस्यापि सामाजिकयज्ञव्यवस्थाः परबलप्रेरणया कम्पन्ते इति अध्यायः दर्शयति।
Adhyaya 44
काशीवियोगज्वरः, मणिकर्णिकामाहात्म्यस्तुति, दिवोदासवियोजनार्थं योगिन्यादेशः (Kāśī-Viyoga Fever; Praise of Maṇikarṇikā; Commissioning the Yoginīs regarding Divodāsa)
अध्यायः ४४ त्रिविधां कथामालां निरूपयति। (१) स्कन्दः शिवं दिव्यरत्नमये तेजोमये धाम्नि वर्णयति; तथापि स काशीवियोगज्वरग्रस्त इव दृश्यते। नीलकण्ठत्वेन विषदुःखातीतोऽपि चन्द्रकिरणैः ‘तप्त’ इवोक्तः—एष ज्वरः शारीरः न, किंतु काश्याः मोक्षदायिन्याः महिम्नः प्रकाशनार्थं कथोपायः। (२) पार्वती तं धैर्यं दत्त्वा काश्याः विशेषतः मणिकर्णिकायाः माहात्म्यं स्तौति—तुल्यं स्थानं नास्ति, तत्र भयः पुनर्जन्म च निवर्तते, काश्यां त्याग-मरणादिना मोक्षः सुलभः; केवलतपःकर्मविद्याभिः तादृशं फलम् न सुलभम्। (३) शिवः प्रत्यागमनं मनसि कृत्वा धर्मराजनीतिं स्मरति—ब्रह्मणा नियुक्तः दिवोदासः काशीं धर्मेण पालयति; तं बलात् नापसारयितुं शिवः इच्छति। अतः स योगिन्यः आज्ञापयति यत् योगमायया दिवोदासस्य काश्यां आसक्तिः शिथिलीभवतु, स स्वयमेव निवर्तेत; एवं धर्मं नातिक्रम्य वाराणसी पुनर्नवीक्रियते।
Adhyaya 45
योगिनीवृन्दप्रवेशः, नामजपफलम्, पूजाकालविधानम् (Yoginī Host’s Entry, Fruits of Name-Recitation, and Worship Timing)
अध्यायेऽस्मिन् स्कन्दः कथयति यथा योगिनीवृन्दं मायया गूढरूपेण काशीम् प्रविश्य नानावर्णाश्रमवेषधारणेन गृहान्तरेषु सभासु च विचरति, जनानां सावधानतां काश्याः सूक्ष्मशक्तिव्यवहारं च सूचयन्। ताः परस्परं मन्त्रयन्ति—स्वामी यदि कुप्येत तथापि काशी न त्याज्या; सा चतुर्विधपुरुषार्थसाधनी, शम्भोः विशिष्टं शक्तिक्षेत्रम् इति। ततः व्यासः योगिनीनां नामानि, काश्यां तेषां भजनफलम्, उत्सवकालान्, पूजाविधानं च पृच्छति। स्कन्दः रक्षाकरं नामावलिं निवेदयति, तथा फलश्रुतिं—त्रिकालं नामजपेन उपद्रवाः शम्यन्ते, वैरिभूतादिदोषाः नश्यन्ति इति। अन्ते धूपदीपोपहारादिव्यवस्था, शरदि महापूजा, आश्विनशुक्लप्रतिपदादारभ्य नवमीप्रधानक्रमः, कृष्णपक्षे निशारात्रिकर्म, निर्दिष्टद्रव्यैः होमसंख्या, तथा चित्रकृष्णप्रतिपदि वार्षिकी यात्रा क्षेत्रविघ्नशान्त्यर्थम् इति निरूप्यते; मणिकर्णिकायां नमस्कारः सर्वविघ्नरक्षणकर इति निष्कर्षः।
Adhyaya 46
लोळार्क-आदित्यप्रादुर्भावः (Manifestation and Glory of Lolārka Āditya at Asisaṃbheda)
अध्यायेऽस्मिन् स्कन्दः कथयति—योगिनीकथानन्तरं भगवान् अंशुमालिनं रविं शीघ्रं पुण्यां वाराणसीं प्रेषयति, यत् दिवोदासराजा धर्ममूर्तिः सन् किमधर्मविरोधेन चलितुं शक्यते इति परीक्षार्थम्। धर्मप्रतिष्ठितस्य नृपस्य निन्दा महादोषकरीति, तथा कामक्रोधलोभमोहमात्सर्याहङ्कारादयः काश्यां धर्मनिश्चयस्थैर्ये सति जयमवाप्नुयुः न इति उपदिश्यते। रविः काशी-दर्शनलालसया संवत्सरपर्यन्तं बहुवेषान् धारयति—तपस्वी, भिक्षुकः, कर्मकाण्डनवप्रवर्तकः, मायावी, पण्डितः, गृहस्थः, संन्यासी च—तथापि राज्ञो राज्ये किञ्चिदपि नैतिकदोषं न पश्यति। कार्यासिद्धिभयात् स काश्यां स्थितुम् इच्छन् तस्याः अनुपमं माहात्म्यं स्तौति—प्रविष्टानां दोषशमनसमर्था इति। ततः काश्यां द्वादशात्मकं सौरप्रादुर्भावं स्थापयति, विशेषतः ‘लोळार्क’ इति, काशी-दर्शनलोलत्वात्। लोळार्कः दक्षिणदिशि असिसम्भेदे प्रतिष्ठित इति निर्दिश्यते। मार्गशीर्षकाले वार्षिकी यात्रा, विशेषतः षष्ठी/सप्तमी-तिथौ रविवासरे च, गङ्गा–असिसङ्गमे स्नानं, श्राद्धविधयः, दानकर्मणां फलवृद्धिः—विशेषतः सूर्यग्रहणे—इत्यादि तीर्थविधानं वर्ण्यते, यत् प्रसिद्धतीर्थेभ्योऽपि श्रेष्ठफलप्रदमिति। अन्ते एतत् न केवलं स्तुतिमात्रं, किन्तु सत्यं इति प्रतिपाद्य, वेदधर्मद्वेषिणां निन्दकानां प्रति निषेधः कृतः।
Adhyaya 47
Uttarārka–Barkarīkuṇḍa Māhātmya (The Glory of Uttarārka and the Origin of Barkarī Kuṇḍa)
अस्मिन्नध्याये काश्यां उत्तरदिशि सूर्यतीर्थस्य निरूपणं क्रियते। तत्र अर्ककुण्डं नाम पुण्यसरः, यस्य अधिष्ठाता तेजोमयः “उत्तरार्कः” इति देवः, काश्याः रक्षकः पीडानिवारकश्च वर्ण्यते। अनन्तरं स्कन्दः कारणकथां कथयति—आत्रेयगोत्रीयः प्रियव्रतनाम ब्राह्मणः सदाचारः अतिथिपूजकश्च, स्वकन्यायाः योग्यवरान्वेषणे अतिचिन्तया ग्रस्तः “चिन्ताज्वर” इत्यसाध्यरोगेण मृत्युमाप। तस्य पत्नी पतिव्रताधर्मानुसारं सहमरणं जगाम; कन्या अनाथा जाता। सा दृढब्रह्मचर्यं स्वीकृत्य उत्तरार्कसमीपे घोरं तपः चकार; तस्याः तपसि प्रतिदिनम् अजाशावी (छागी) शान्तसाक्षिणीव उपतिष्ठति। शिवः पार्वत्या सह तां तपस्विनीं दृष्ट्वा, देव्या प्रेरितः वरं ददौ। सा कन्या प्रथमं स्वार्थं न याचते, किन्तु अजायै अनुग्रहं प्रार्थयते—परहितबुद्धेः आदर्शं दर्शयन्ती। देवौ तस्याः नीतिमतीं बुद्धिं प्रशंसतः—धनसञ्चयः क्षणभङ्गुरः, परोपकारकर्म तु स्थायी फलदायकम् इति। पार्वती वरं ददाति—सा स्वसखी भवेत्, दिव्यगुणैः विभूषिता; तथा काशीराजकन्येति प्रसिद्धिं लभेत्, भोगसमृद्धिं च अनुत्तरां मुक्तिं च प्राप्नुयात्। अर्ककुण्डे/उत्तरार्के पुष्यमासे रविवासरे वार्षिकव्रतं निर्दिश्यते—प्रातः शीतलचित्तेन स्नानं कर्तव्यम्। नामपरम्परया अर्ककुण्डं “बर्करीकुण्ड” इति ख्यातिं गच्छति, तत्र तस्याः कन्यायाः प्रतिमा पूजनीया। अन्ते फलश्रुतिः—लोलार्क-उत्तरार्कचरितश्रवणेन रोगदारिद्र्यनिवृत्तिः स्यात्।
Adhyaya 48
Adhyāya 48: Sāmbasya Śāpaḥ, Vārāṇasī-yātrā, and the Māhātmya of Sāmbāditya and Sāmbakuṇḍa (Samba’s Curse and Solar Worship in Kāśī)
अस्मिन्नध्याये स्कन्दः द्वारकायां वृत्तान्तं कथयति। नारदः रम्यां पुरीं समागत्य श्रीकृष्णेन सत्कृतः; किन्तु सौन्दर्यगर्वितः साम्बः तस्मै यथोचितं नमस्कारं न करोति। नारदः तस्याचारं स्त्रीणां चित्तविक्षोभकारिणं सामाजिक-नीतिदोषजनकं च कृष्णाय रहसि निवेदयति; ततः कृष्णः विचार्य साम्बं स्त्रीसमूहमध्ये स्वान्तःपुरे आहूय शापं ददाति—कुष्ठरोगेण स पीड्यते, शापोऽयं शास्त्रार्थे शोधन-शिक्षारूपः। अनन्तरं कृष्णः प्रायश्चित्तमार्गं दर्शयति—काशीं गच्छ, यत्र विश्वेश्वरस्य शैवाधिकारः पवित्राणि तीर्थजलानि च पाप-रोग-शमनसमर्थानि। काश्यां साम्बः अंशुमालिनं आदित्यं समाराध्य साम्बकुण्डं प्रतिष्ठापयति/तत्र सम्बध्यते च, स्नान-पूजाभिः स्वाभाविकं रूपं स्वास्थ्यं च पुनर्लभते। प्रातःकाले रविवासरे साम्बकुण्डे स्नानं, साम्बादित्यपूजनं, माघशुक्लसप्तम्यां (रविसप्तमी) व्रतादिकं च रोगनाशं शोकहरणं सर्वकल्याणप्रदं इति फलश्रुतिः; अन्ते विषयान्तरं द्रौपदादित्यप्रसङ्गं प्रति प्रवर्तते।
Adhyaya 49
द्रौपदी-आदित्य-माहात्म्य तथा मयूखादित्य-गभस्तीश्वर-प्रतिष्ठा (Draupadī’s Āditya Māhātmya and the Mayūkhāditya–Gabhastīśvara Foundation Narrative)
अध्यायः सूत–व्यास–स्कन्दपरम्परया आरभ्यते। अत्र पाण्डवाः रुद्रस्वरूपा धर्मस्थापनाय प्रवर्तकाः, नारायणः कृष्णरूपेण नीतिधारकः इति तात्त्विकव्याख्या क्रियते। विपत्तिकाले द्रौपदी ब्रध्न-सवितृरूपं सूर्यं तीव्रभक्त्या आराधयति; तस्य प्रसादात् अतिथिसत्कारार्थं क्षुधानिवारणाय च अक्षय-स्थालिका लभ्यते। ततः काशीक्षेत्रे विश्वेश्वरस्य दक्षिणे सूर्यदर्शन-पूजायाः माहात्म्यं कथ्यते—क्षुधा-रोग-भय-शोकान्धकारनाशः, वियोगदुःखशमनं, सर्वविघ्नरक्षणं च भक्तेभ्यः प्रतिज्ञायते। अपरभागे सूर्यस्य पञ्चनदतीर्थे घोरतपः, गभस्तीश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा, तथा मङ्गला/गौरीदेव्याः आराधनं वर्ण्यते। शिवः प्रादुर्भूय तपः प्रशंसति, शिवस्तोत्रैः तथा मङ्गला-गौरीस्तुत्या स्तूयमानः शुद्ध्युपायं निर्दिशति—चतु:षष्टिनामाष्टकपाठः मङ्गला-गौरी-अष्टकपाठश्च नित्यपापप्रक्षालनः, दुर्लभकाशीप्राप्तिहेतुः इति। चैत्रशुक्लतृतीयायां मङ्गलाव्रतविधिः—उपवासः, जागरणं, पूजनं, कन्याभोजनं, होमः, दानं—लोककल्याणं दुरितनिवारणं च फलति। अन्ते मयूखादित्यनाम्नः कारणं, रविवासरे विशेषतः पूजाफलं (रोग-दारिद्र्यनाशः) तथा श्रवणमात्रेण नरकपतननिवारणरूपा फलश्रुतिः कथ्यते।
Adhyaya 50
खखोल्कादित्य-प्रादुर्भावः (The Manifestation and Merit of Khakholka Āditya)
अस्मिन्नध्याये स्कन्दः वाराणस्यां स्थितानां सूर्यरूपाणाम् (आदित्यानाम्) गणनां कृत्वा ‘खखोल्क-आदित्य’ इति विशेषप्रादुर्भावं परिचिनोति, यः पीडानिवारकः इति स्तूयते। ततः कथा कद्रू-विनतयोः प्राचीनवृत्तान्ते निवेश्यते—उच्चैःश्रवसः वर्णविषये कृतशर्ते कद्रूः सर्पपुत्रैः कपटं कारयति, तेन विनता दास्यं प्राप्नोति। गरुडः मातुः दैन्यं दृष्ट्वा मोक्षोपायं पृच्छति; सर्पाः तस्य विमोचनार्थं सुधामृतहरणं नियच्छन्ति। विनता तं धर्मविवेकं शिक्षयति—विशेषतः निषादेषु ब्राह्मणं न हिंस्यात् इति, तस्य लक्षणानि च, अन्यायहिंसायाः महादोषं च। गरुडस्य अमृतप्राप्तिः स्वार्थाय न, मातृविमोचनधर्माय इति प्रतिपाद्यते। अन्ते वृत्तान्तः काशीदेशे पुनर्निवेश्यते—शङ्करः भास्करश्च काश्यां प्रसन्नौ सन्निधिं ददातः। फलश्रुतौ उक्तं यत् निर्दिष्टतीर्थे खखोल्कादित्यदर्शनमात्रेण शीघ्रं रोगशमनं, अभिलषितसिद्धिः, तथा कथाश्रवणेन पावनता च भवति।
FAQs about Purva Ardha
It establishes a method for reading place as doctrine: sacred sites are presented as pedagogical terrains where devotion, ritual order, and liberation-claims are narrated through exemplary episodes and praises.
Merit is framed as arising from reverent approach—listening to the discourse, honoring sacred rivers and deities, and cultivating disciplined humility—rather than from mere physical travel alone.
Chapter 1 highlights an instructive episode involving Nārada and the Vindhya mountain, using dialogue and moral reflection to critique pride and to motivate refuge in the supreme deity (Viśveśa/Śiva).