Adhyaya 2

Verse 1

व्यास उवाच । सूर्य आत्मास्य जगतस्तस्थुषस्तमसोरिपुः । उदियायोदयगिरौ शुचिप्रसृमरैः करैः

व्यास उवाच—सूर्य आत्मा जगतः स्थावरजङ्गमस्य, तमसोरिपुः; स उदयगिरौ शुचिप्रसृमरैः करैः उदियाय।

Verse 2

संवर्धयन्सतां धर्मान्त्यक्कुर्वंस्तामसीं स्थितिम् । पद्मिनीं बोधयंस्त्विष्टां रात्रौ मुकुलिताननाम्

स सतां धर्मान् संवर्धयन्, तामसीं स्थितिं निराकुर्वन्; रात्रौ मुकुलिताननां त्विष्टां पद्मिनीं बोधयामास।

Verse 3

हव्यं कव्यं भूतबलिं देवादीनां प्रवर्तयन् । प्राह्णापराह्णमध्याह्न क्रियाकालं विजृंभयन्

स हव्यं कव्यं भूतबलिं च देवादीनां प्रवर्तयन्, प्राह्णापराह्णमध्याह्न-क्रियाकालं विजृम्भयामास।

Verse 4

असतां हृदि वक्त्रेषु निर्दिशंस्तमसः स्थितिम् । यामिनीकालकलितं जगदुज्जीवयन्पुनः

असतां हृदयेषु वक्त्रेषु च तमसः स्थानं प्रकाशयन्, यामिनीकालसञ्चितं तमो निवार्य, उदयेन पुनर्जगदुज्जीवयति।

Verse 5

यस्मिन्नभ्युदिते जातः सम्यक्पुण्यजनोदयः । अहो परोपकरणं सद्यः फलति नेति चेत्

यस्मिन्नुदिते सम्यक् पुण्यजनानामुदयः प्रबोधश्च जायते। अहो—परोपकारः सद्यः फलति न वा इति चेत्, अत्र पश्य।

Verse 6

सायमस्तमितः प्रातः कथं जीवेद्रविः पुनः । सानुरागकरस्पर्शैः प्राचीमाश्वास्य खंडिताम्

सायमस्तमितः प्रातः कथं रविः पुनर्जीवति? सानुरागकरस्पर्शैः खण्डितां प्राचीमाश्वास्य पुनरुद्धरति।

Verse 7

यामं भुक्त्वा तथाग्नेयीं ज्वलंतीं विरहादिव । लवंगैलामृगमदचंद्रचंदनचर्चिताम

यामं भुक्त्वा तथाग्नेयीं विरहाग्निना ज्वलन्तीमिव, लवङ्ग-एला-मृगमद-चन्द्र-चन्दनैः चर्चितामिव (शीतलां) करोति।

Verse 8

तांबूलीरागरक्तौष्ठीं द्राक्षास्तबकसुस्तनीम् । लवलीवल्लिदोर्वल्ली कंको ली पल्लवांगुलिम्

ताम्बूलीरागरक्तौष्ठीं द्राक्षास्तबकसुस्तनीम्, लवलीवल्लिदोर्वल्लीं कंकोलीपल्लवाङ्गुलीमिव तां (दिशं) ध्यायेत्।

Verse 9

मलयानिल निःश्वासां क्षीरोदकवरांबराम् । त्रिकूटस्वर्णरत्नांगीं सुवेलाद्रि नितंबिनीम

मलयानिलनिःश्वासां क्षीरोदकवराम्बरां, त्रिकूटस्वर्णरत्नाङ्गीं सुवेलाद्रिनितम्बिनीम्।

Verse 10

कावेरीगौतमीजंघां चोलचोलां शुकावृताम् । सह्यदर्दुरवक्षोजां कांतीकांचीविभूषणाम

कावेरीगौतमीजङ्घां चोलचोलां शुकावृताम्, सह्यदर्दुरवक्षोजां कान्तिकाञ्चीविभूषणाम्।

Verse 11

सुकोमलमहाराष्ट्रीवाग्विलासमनोहराम् । अद्यापि न महालक्ष्मीर्या विमुंचति सद्गुणाम्

सुकोमलमहाराष्ट्रीवाग्विलासमनोहरां, अद्यापि न महालक्ष्मीर्यां विमुञ्चति सद्गुणाम्।

Verse 12

सुदक्षदक्षिणामाशामाशानाथः प्रतस्थिवान् । क्रमतः सर्वमर्वन्तो हेलया हेलिकस्य खम्

सुदक्षदक्षिणामाशामाशानाथः प्रतस्थिवान्, क्रमतः सर्वमर्वन्तो हेलया हेलिकस्य खम्।

Verse 13

न शेकुरग्रतो गंतुं ततोऽनूरुर्व्यजिज्ञपत्

न शेकुरग्रतो गन्तुं ततोऽनूरुरव्यजिज्ञपत्।

Verse 14

अनूरुरुवाच । भानो मानोन्नतो विन्ध्यो निद्ध्यय गगनं स्थितः । स्पर्धते मेरुणाप्रेप्सु स्त्वद्दत्तां तु प्रदक्षिणाम्

अनूरुरुवाच—हे भानो! मानोन्नतो विन्ध्योऽद्य गगने स्थित्वा मार्गं निरुणद्धि। मेरुणा स्पर्धमानः स त्वद्दत्तां प्रदक्षिणापथीं अपि विघ्नयति।

Verse 15

अन्रूरुवाक्यमाकर्ण्य सविता हृद्यचिन्तयत् । अहो गगनमार्गोपि रुध्यते चातिविस्मयः

अनूरुवाक्यमाकर्ण्य सविता हृदि चिन्तयामास—अहो! गगनमार्गोऽपि रुध्यते; कियत् विस्मयम्!

Verse 16

व्यास उवाच । सूरः शूरोपि किं कुर्यात्प्रांतरे वर्त्मनिस्थितः । त्वरावानपि को रुद्धं मागर्मेको विलंघयेत्

व्यास उवाच—शूरः सूर्योऽपि किं कुर्यात् पथस्य प्रान्ते निरुद्धः? त्वरावानपि कः एको रुद्धं मार्गं विलङ्घयेत्?

Verse 17

गृह्यत्राप्रत्यूष्टेः क्षणं नावतिष्ठति । शून्यमार्गे निरुद्धः स किंकरोतु विधिर्बली

अत्र हि प्रत्युषसि क्षणमपि नावतिष्ठति; शून्यमार्गे निरुद्धः स विधिर्बली किं करोति?

Verse 18

योजनानां सहस्रे द्वे द्वे शते द्वे च योजने । योजनस्य निमेषार्धाद्याति सोपि चिरं स्थितः

निमेषार्धे द्विसहस्रं द्वे शते द्वे च योजनानि यायादपि; तथापि स तत्र चिरं निरुद्धोऽवतस्थे।

Verse 19

गते बहुतिथेकाले प्राच्यौदीच्यां भृशार्दिताः । चण्डरश्मेः करव्रातपातसन्तापतापिताः

गते बहुतिथिकाले प्राच्यौदीच्यां जनाः भृशार्दिताः । चण्डरश्मेः सूर्यस्य करव्रातपातोत्थसन्तापेन दग्धतपिताः ॥

Verse 20

पाश्चात्या दक्षिणात्याश्च निद्रामुद्रितलोचनाः । शयिता एव वीक्षन्ते सतारग्रहमंबरम्

पाश्चात्या दक्षिणात्याश्च निद्रामुद्रितलोचनाः । शयिता एव निरन्तरं वीक्षन्ते सतारग्रहमम्बरम् ॥

Verse 21

अहोनाहस्कराभावान्निशानैवाऽनिशाकरात् । अस्तंगतर्क्षान्नभसः कः कालस्त्वेप नेक्ष्यते

अहो नाहस्कराभावादहोरूपं न विद्यते । निशानैवाऽनिशाकरात् अस्तंगतर्क्षान्नभसः कः कालस्त्विह नेक्ष्यते ॥

Verse 22

ब्रह्मांडं किमकांडे वै लयमेष्यति तत्कथम् । परापतंति नाद्यापि पारावारा इतस्ततः

ब्रह्माण्डं किमकाण्डे वै लयमेष्यति तत्कथम् । परापतन्ति नाद्यापि पारावारा इतस्ततः ॥

Verse 23

स्वाहास्वधावषट्कारवर्जिते जगतीतले । पंचयज्ञक्रियालोपाच्चकंपे भुवनत्रयम्

स्वाहास्वधावषट्कारवर्जिते जगतीतले । पञ्चयज्ञक्रियालोपात् चकम्पे भुवनत्रयम् ॥

Verse 24

सूर्योदयात्प्रवर्तंते यज्ञाद्याः सकलाः क्रियाः । ताभिर्यज्ञभुजांतृप्तिः सविता तत्र कारणम्

सूर्योदयात् प्रवर्तन्ते यज्ञाद्याः सकलाः क्रियाः। ताभिः यज्ञभुजां तृप्तिः; तत्र सविता कारणं निर्णायकम्॥

Verse 25

चित्रगुप्तादयः सर्वे कालं जानंति सूर्यतः । स्थितिसर्गविसर्गाणां कारणं केवलं रविः

चित्रगुप्तादयः सर्वे कालं जानन्ति सूर्यतः। स्थितिसर्गविसर्गाणां कारणं केवलं रविः॥

Verse 26

तत्सूर्यस्य गतिस्तंभात्स्तंभितं भुवनत्रयम् । यद्यत्रतत्स्थितं तत्र चित्रन्यस्तमिवा खिलम्

तत्सूर्यस्य गतिस्तम्भात् स्तम्भितं भुवनत्रयम्। यद्यत्र तत्स्थितं तत्र चित्रन्यस्तमिवाखिलम्॥

Verse 27

एकतस्तिमिरान्नैशादेकतस्तु दिवातपात् । बहूनां प्रलयो जातः कांदिशीकमभूज्जगत्

एकतस्तिमिरान्नैशाद् एकतस्तु दिवातपात्। बहूनां प्रलयो जातः; कांदिशीकमभूज्जगत्॥

Verse 28

इति व्याकुलिते लोके सुरासुरनरोरगे । आःकिमेतदकांडेभूद्रुरुदुर्दुद्रुवुः प्रजाः

इति व्याकुलिते लोके सुरासुरनरोरगे। आः किमेतदकाण्डेऽभूदिति रुरुदुर्दुद्रुवुः प्रजाः॥

Verse 29

ततः सर्वे समालोक्य ब्रह्माणं शरणं ययुः । स्तुवंतो विविधैः स्तोत्रै रक्षरक्षेति चाब्रुवन्

ततः सर्वे ब्रह्माणं समालोक्य शरणं ययुः। विविधैः स्तोत्रैः स्तुवन्तो ‘रक्ष रक्ष’ इति चाब्रुवन्॥

Verse 30

देवा ऊचुः । नमो हिरण्यरूपाय ब्रह्मणे ब्रह्मरूपिणे । अविज्ञातस्वरूपाय कैवल्यायामृताय च

देवा ऊचुः— नमो हिरण्यरूपाय ब्रह्मणे ब्रह्मरूपिणे। अविज्ञातस्वरूपाय कैवल्यायामृताय च॥

Verse 31

यन्न देवा विजानंति मनो यत्रापि कुंठितम् । न यत्र वाक्प्रसरति नमस्तस्मै चिदात्मने

यं न देवा विजानन्ति मनो यत्रापि कुण्ठितम्। न यत्र वाक्प्रसरति नमस्तस्मै चिदात्मने॥

Verse 32

योगिनो यं हृदाकाशे प्रणिधानेन निश्चलाः । ज्योतीरूपं प्रपश्यंति तस्मै श्रीब्रह्मणे नमः

योगिनो यं हृदाकाशे प्रणिधानेन निश्चलाः। ज्योतीरूपं प्रपश्यन्ति तस्मै श्रीब्रह्मणे नमः॥

Verse 33

कालात्पराय कालाय स्वेच्छयापुरुषाय च । गुणत्रय स्वरूपाय नमः प्रकृतिरूपिणे

कालात्पराय कालाय स्वेच्छयापुरुषाय च। गुणत्रयस्वरूपाय नमः प्रकृतिरूपिणे॥

Verse 34

विष्णवे सत्त्वरूपाय रजोरूपाय वेधसे । तमसे रुद्ररूपाय स्थितिसर्गांतकारिणे

विष्णवे सत्त्वमूर्तये नमः, रजोरूपाय वेधसे नमः। तमोरूपाय रुद्राय नमः—यः स्थितिं सर्गं चान्तं च करोति॥

Verse 35

नमो बुद्धिस्वरूपाय त्रिधाहंकृतये नमः । पंचतन्मात्र रूपाय पंचकर्मेद्रियात्मने

बुद्धिस्वरूपाय नमः, त्रिधाहंकारकर्त्रे नमः। पञ्चतन्मात्ररूपाय नमः, पञ्चकर्मेन्द्रियात्मने नमः॥

Verse 36

अनित्यनित्यरूपाय सदसत्पतये नमः । समस्तभक्तकृपया स्वेच्छाविष्कृतविग्रह

अनित्यनित्यरूपाय नमः, सदसत्पतये नमः। समस्तभक्तकृपया स्वेच्छया विष्कृतविग्रहाय नमः॥

Verse 37

नमो ब्रह्मांडरूपाय तदंतर्वर्तिने नमः । अर्वाचीनपराची न विश्वरूपाय ते नमः

ब्रह्माण्डरूपाय नमः, तदन्तर्वर्तिने नमः। अर्वाचीनपराचीन विश्वरूपाय ते नमः॥

Verse 39

तव निःश्वसितं वेदास्तव स्वे दोखिलं जगत् । विश्वा भूतानि ते पादः शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत

तव निःश्वसितं वेदाः, त्वय्येवाखिलं जगत् प्रतिष्ठितम्। विश्वभूतानि ते पादाः, शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत॥

Verse 40

नाभ्या आसीदंतरिक्षं लोमानि च वनस्पतिः । चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यस्तव प्रभो

नाभ्याः समुत्थितमन्तरिक्षं लोमभ्यश्च वनस्पतयः। मनसः चन्द्रमा जातः, चक्षुषः सूर्यः, हे प्रभो॥

Verse 41

त्वमेव सर्वं त्वयि देव सर्वं स्तोता स्तुतिः स्तव्य इह त्वमेव । ईश त्वयाऽवास्यमिदं हि सर्वं नमोस्तु भूयोपि नमो नमस्ते

त्वमेव सर्वं, त्वयि देव सर्वं; स्तोता स्तुतिः स्तव्य इह त्वमेव। ईश, त्वयाऽवास्यमिदं हि सर्वं; नमोऽस्तु भूयोऽपि नमो नमस्ते॥

Verse 42

इति स्तुत्वा विधिं देवा निपेतुर्दंडवत्क्षितौ । परितुष्टस्तदा ब्रह्मा प्रत्युवाच दिवौकसः

इति स्तुत्वा विधिं देवा निपेतुर्दण्डवत्क्षितौ। परितुष्टस्तदा ब्रह्मा प्रत्युवाच दिवौकसः॥

Verse 43

ब्रह्मोवाच । यथार्थयाऽनया स्तुत्या तुष्टोस्मि प्रणताः सुराः । उत्तिष्ठत प्रसन्नोस्मि वृणुध्वं वरमुत्तमम्

ब्रह्मोवाच—यथार्थयाऽनया स्तुत्या तुष्टोऽस्मि प्रणताः सुराः। उत्तिष्ठत प्रसन्नोऽस्मि वृणुध्वं वरमुत्तमम्॥

Verse 44

यः स्तोष्यत्यनया स्तुत्या श्रद्धावान्प्रत्यहं शुचिः । मां वा हरं वा विष्णुं वा तस्य तुष्टाः सदा वयम्

यः स्तोष्यत्यनया स्तुत्या श्रद्धावान् प्रत्यहं शुचिः। मां वा हरं वा विष्णुं वा तस्य तुष्टाः सदा वयम्॥

Verse 45

दास्यामः सकलान्कामान्पुत्रान्पौत्रान्पशून्वसु । सौभाग्यमायुरारोग्यं निर्भयत्वं रणे जयम्

दास्यामः सकलान् कामान्—पुत्रपौत्रपशून् वसु; सौभाग्यम् आयुरारोग्यं निर्भयत्वं रणे जयम्।

Verse 46

ऐहिकामुष्मिकान्भोगानपवर्गं तथाऽक्षयम् । यद्यदिष्टतमं तस्य तत्तत्सर्वं भविष्यति

ऐहिकामुष्मिकान् भोगान् अपवर्गं तथाऽक्षयम्; यद्यदिष्टतमं तस्य तत्तत्सर्वं भविष्यति।

Verse 47

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पठितव्यः स्तवोत्तमः । अभीष्टद इति ख्यातः स्तवोयं सर्वसिद्धिदः

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन पठितव्यः स्तवोत्तमः; अभीष्टद इति ख्यातः स्तवोऽयं सर्वसिद्धिदः।

Verse 48

पुनः प्रोवाच तान्वेधाः प्रणिपत्योत्थितान्सुरान् । स्वस्थास्तिष्ठत भो यूयं किमत्रापि समाकुलाः

पुनः प्रोवाच तान् वेधाः प्रणिपत्योत्थितान् सुरान्; स्वस्थाः तिष्ठत भो यूयं किमत्रापि समाकुलाः।

Verse 49

एते वेदा मूर्तिधरा इमा विद्यास्तथाखिलाः । सदक्षिणा अमी यज्ञाः सत्यं धर्मस्तपो दमः

एते वेदा मूर्तिधराः, इमा विद्याः तथाऽखिलाः; सदक्षिणा अमी यज्ञाः, सत्यं धर्मस्तपो दमः।

Verse 50

ब्रह्मचर्यमिदं चैषा करुणा भारतीत्वियम् । श्रुतिस्मृतीतिहासार्थ चरितार्था अमीजनाः

एतद् ब्रह्मचर्यं, एषा च करुणा; एषा हि भारती वाणी। श्रुति-स्मृति-इतिहासार्थस्य चरितार्था एते जनाः।

Verse 51

नेह क्रोधो न मात्सर्यं लोभः कामोऽधृतिर्भयम् । हिंसा कुटिलता गर्वो निंदासूयाऽशुचिः क्वचित्

अत्र न क्रोधो न मात्सर्यं, न लोभो न च कामः; न अधृतिः न भयम्। न हिंसा न कुटिलता गर्वो निन्दासूया न अशुचिः कदाचन।

Verse 52

ये ब्राह्मणा ब्रह्मरतास्तपोनिष्ठास्तपोधनाः । मासोपवासषण्मासचातुर्मास्यादि सद्व्रताः

ये ब्राह्मणाः ब्रह्मरताः, तपोनिष्ठाः तपोधनाः; मासोपवास-षण्मास-चातुर्मास्यादि-सद्व्रतानुष्ठायिनः।

Verse 53

पातिव्रत्यरता नार्यो ये चान्ये ब्रह्मचारिणः । ते चामीपश्यत सुरा ये षंढाः परयोषिति

पातिव्रत्यरता नार्यः, ये चान्ये ब्रह्मचारिणः—तानपि पश्यत, हे सुराः। पश्यत च ये षंढाः, परयोषिति-रक्ताश्च।

Verse 54

मातापित्रोरमी भक्ता अमी गोग्रहणे हताः । व्रते दाने जपे यज्ञे स्वाध्याये द्विजतर्पणे

एते मातापित्रोर्भक्ताः, एते गोग्रहणे हताः। व्रते दाने जपे यज्ञे स्वाध्याये द्विजतर्पणे च प्रवृत्ताः।

Verse 55

तीर्थे तपस्युपकृतौ सदाचारादिकर्मणि । फलाभिलाषिणीबुद्धिर्न येषां ते जना अमी

तीर्थकर्मणि तपसि सदाचारादिकर्मणि च येषां बुद्धिः फलाभिलाषं न करोति, ते जनाः खलु सत्पुरुषा आदर्शभूताश्च।

Verse 56

गायत्री जाप्यनिरता अग्निहोत्र परायणाः । द्विमुखी गो प्रदातारः कपिलादान तत्पराः

ये गायत्रीजप्यनिरताः, अग्निहोत्रपरायणाः, गोप्रदातारो द्विमुख्यश्च, कपिलादानतत्पराश्च, ते पुण्यशीलाः।

Verse 57

निस्पृहाः सोमपा ये वै द्विजपादोदपाश्च ये । मृताः सारस्वते तीर्थे द्विजशुश्रूषकाश्च ये

ये निस्पृहाः, सोमपाः, द्विजपादोदपाः, सारस्वते तीर्थे मृताः, द्विजशुश्रूषकाश्च—ते जनाः विशेषेण पूज्याः।

Verse 58

प्रतिग्रहे समर्था हि ये प्रतिग्रहवर्जिताः । त एते मत्प्रिया विप्रास्त्यक्ततीर्थ प्रतिग्रहाः

ये प्रतिग्रहे समर्था अपि प्रतिग्रहवर्जिताः, तीर्थजीविकायां प्रतिग्रहं त्यक्तवन्तो विप्राः, ते एते मम प्रियाः।

Verse 59

प्रयागे माघ मासो यैरुषः स्नातोऽमलात्मभिः । मकरस्थे रवौ शुद्धास्त इमे सूर्यवर्चसः

ये प्रयागे माघमासे उषःकाले मकरस्थे रवौ स्नाताः, तेऽमलात्मानः शुद्धाः सूर्यवर्चसः प्रभवन्ति।

Verse 60

वाराणस्यां पांचनदे त्र्यहं स्नातास्तु कार्तिके । अमी ते शुद्धवपुषः पुण्यभाजोतिनिर्मलाः

वाराणस्यां पञ्चनदे कार्तिके त्र्यहं ये स्नानं कुर्वन्ति, ते शुद्धवपुषः पुण्यभाजोऽतिनिर्मलाश्च भवन्ति।

Verse 61

स्नात्वा तु मणिकर्णिक्यां प्रीणिता ब्राह्मणा धनैः । त एते सर्वभोगाढ्याः कल्पं स्थास्यंति मत्पुरे

मणिकर्णिकायां स्नात्वा धनदानैर्ब्राह्मणान् प्रीणयित्वा, ते सर्वभोगाढ्याः सन्तो मत्पुरे कल्पं स्थास्यन्ति।

Verse 62

ततः काशीं समासाद्य तेन पुण्येन नोदिताः । विश्वेश्वरप्रसादेन मोक्षमेष्यंत्यसंशयम्

ततः काशीं समासाद्य तेनैव पुण्येन प्रेरिताः, विश्वेश्वरप्रसादेन मोक्षमेष्यन्त्यसंशयम्।

Verse 63

अविमुक्ते कृतं कर्म यदल्पमपि मानवैः । श्रेयोरूपं तद्विपाको मोक्षो जन्मांतरेष्वपि

अविमुक्ते मानवैः कृतं यदल्पमपि कर्म, तस्य विपाकः श्रेयोरूपो भवति—जन्मान्तरेष्वपि मोक्षरूपः।

Verse 64

अहो वैश्वेश्वरे क्षेत्रे मरणादपिनोभयम् । यत्र सर्वे प्रतीक्षंते मृत्युं प्रियमिवाति थिम्

अहो वैश्वेश्वरे क्षेत्रे मरणादपि नो भयम्; यत्र सर्वे मृत्युं प्रतीक्षन्ते प्रियमतिथिमिव।

Verse 65

ब्राह्मणेभ्यः कुरुक्षेत्रे यैर्दत्तं वसु निर्मलम् । निर्मलांगास्त एते वै तिष्ठंति मम संनिधा

कुरुक्षेत्रे ये ब्राह्मणेभ्यः निर्मलं वसु दत्तवन्तः, ते निर्मलाङ्गा भक्ताः मम सन्निधौ नित्यं तिष्ठन्ति।

Verse 66

पितामहं समासाद्य गयायां यैः पितामहाः । तर्पिता ब्राह्मणमुखे तेषामेते पितामहाः

गयां समासाद्य ये ब्राह्मणमुखेन तर्पणं कृत्वा पितॄन् तर्पितवन्तः, तेषां पितामहाः एवोन्नतिं यान्ति।

Verse 67

न स्नानेन न दानेन न जपेन न पूजया । मल्लोकः प्राप्यते देवाः प्राप्यते द्विज तर्पणात्

न स्नानेन न दानेन न जपेन न पूजया मम लोकः प्राप्यते; द्विज, तर्पणात् देवाः प्राप्यन्ते।

Verse 68

सोपस्कराणिवेश्मानिमु सलोलूखलादिभिः । यैर्दत्तानि सशय्यानि तेषां हर्म्याण्यमूनि वै

सलोलूखलाद्युपस्करैः सह सशय्यानि सोपस्कराणि वेश्मानि ये दत्तवन्तः, ते वै एतानि हर्म्याणि प्राप्नुवन्ति।

Verse 69

ब्रह्मशालां कारयंति वेदमध्यापयंति च । विद्यादानं च ये कुर्युः पुराणं श्रावयंति च

ये ब्रह्मशालां कारयन्ति, वेदमध्यापयन्ति च; विद्यादानं कुर्वन्ति, पुराणं श्रावयन्ति च।

Verse 70

पुराणानि च ये दद्युः पुस्तकानि ददत्यपि । धर्मशास्त्राणि ये दद्युस्तेषां वासोत्र मे पुरे

ये पुराणानि ददति, ये च पुस्तकानि ददत्यपि, ये च धर्मशास्त्राणि ददति—तेषां मम पुरेऽत्र वासः सुलभः।

Verse 71

यज्ञार्थं च विवाहार्थं व्रतार्थं ब्राह्मणाय वै । अखंडं वसु ये दद्युस्तेत्र स्युर्वसुवर्चसः

यज्ञार्थं विवाहार्थं व्रतार्थं च ब्राह्मणाय अखण्डं वसु ये ददति—तेऽत्र वसुवर्चसः स्युः।

Verse 72

आरोग्यशालां यः कुर्याद्वैद्यपोषणतत्परः । आकल्पमत्र वसति सर्वभोग समन्वितः

योऽऽरोग्यशालां करोति वैद्यपोषणतत्परः—स आकल्पमत्र वसति सर्वभोगसमन्वितः।

Verse 73

मुक्ती कुर्वंति तीर्थानि ये च दुष्टावरोधतः । ममावरोधे ते मान्या औरसास्तनया इव

ये तीर्थानि दुष्टावरोधतः मुक्तिदानि कुर्वन्ति—ते ममावरोधे मान्या, औरसास्तनया इव।

Verse 74

विष्णोर्वाममवाशंभोर्ब्राह्मणा एव सुप्रियाः । तेषां मूर्त्या वयं साक्षाद्विचरामो महीतले

विष्णोर्वामं तथा शम्भोर्ब्राह्मणा एव सुप्रियाः; तेषां मूर्त्या वयं साक्षान्महीतले विचरामः।

Verse 75

ब्राह्मणाश्चैव गावश्च कुलमेकं द्विधाकृतम् । एकत्र मंत्रास्तिष्ठंति हविरेकत्र तिष्ठति

ब्राह्मणाश्चैव गावश्च पवित्रं कुलमेककम् । द्विधा रूपेण दृश्येते—एकत्र मन्त्राः प्रतिष्ठिताः, अन्यत्र हविः प्रतिष्ठितम् ॥

Verse 76

ब्राह्मणा जंगमं तीर्थं निर्मितं सार्वभौमिकम् । येषां वाक्योदकेनैव शुद्ध्यंति मलिना जनाः

ब्राह्मणा जङ्गमं तीर्थं लोकस्य हितकारकम् । येषां वाक्यजलैरेव मलिनाः शुद्धिमाप्नुयुः ॥

Verse 77

गावः पवित्रमतुलं गावो मंगलमुत्तमम् । यासां खुरोत्थितो रेणुर्गंगावारिसमो भवेत्

गावः पवित्रमतुलं गावो मङ्गलमुत्तमम् । यासां खुरोत्थितो रेणुर्गङ्गावारिसमो भवेत् ॥

Verse 78

शृंगाग्रे सर्वतीर्थानि खुराग्रे सर्व पर्वताः । शृंगयोरंतरे यस्याः साक्षाद्गौरीमहेश्वरी

शृङ्गाग्रे सर्वतीर्थानि खुराग्रे सर्वपर्वताः । शृङ्गयोरन्तरे यस्याः साक्षाद्गौरीमहेश्वरी ॥

Verse 79

दीयमानां च गां दृष्ट्वा नृत्यंति प्रपितामहाः । प्रीयंते ऋषयः सर्वे तुष्यामो दैवतैः सह

दीयमानां च गां दृष्ट्वा नृत्यन्ति प्रपितामहाः । प्रीयन्ते ऋषयः सर्वे तुष्यन्ति दैवतैः सह ॥

Verse 80

रोरूयंते च पापानि दारिद्र्यं व्याधिभिः सह । धात्र्यः सर्वस्य लोकस्य गावो मातेव सर्वथा

रोरूयन्ते च पापानि दारिद्र्यं व्याधिभिः सह । धात्र्यः सर्वस्य लोकस्य गावो मातेव सर्वथा ॥

Verse 81

गवां स्तुत्वा नमस्कृत्य कृत्वा चैव प्र दक्षिणाम् । प्रदक्षिणीकृतातेन सप्तद्वीपा वसुंधरा

गवां स्तुत्वा नमस्कृत्य कृत्वा चैव प्रदक्षिणाम् । प्रदक्षिणीकृतातेन सप्तद्वीपा वसुंधरा ॥

Verse 82

या लक्ष्मीः सवर्भूतानां या देवेषु व्यवस्थिता । धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु

या लक्ष्मीः सर्वभूतानां या देवेषु व्यवस्थिता । धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु ॥

Verse 83

विष्णोर्वक्षसि या लक्ष्मीः स्वाहा चैव विभावसोः । स्वधा या पितृमुख्यानां सा धेनुर्वरदा सदा

विष्णोर्वक्षसि या लक्ष्मीः स्वाहा चैव विभावसोः । स्वधा या पितृमुख्यानां सा धेनुर्वरदा सदा ॥

Verse 84

गोमयं यमुना साक्षाद्गोमूत्रं नर्मदा शुभा । गंगा क्षीरं तु यासां वै किं पवित्रमतः परम्

गोमयं यमुना साक्षाद्गोमूत्रं नर्मदा शुभा । गंगा क्षीरं तु यासां वै किं पवित्रमतः परम् ॥

Verse 85

गवामंगेषु तिष्ठंति भुवनानि चतुर्दश । यस्मात्तस्माच्छिवं मे स्यादिहलोके परत्र च

गवामङ्गेषु तिष्ठन्ति भुवनानि चतुर्दश । तस्मात् तद्वचनात् मे शिवं स्यात् इह लोके परत्र च ॥

Verse 86

इति मंत्रं समुच्चार्य धेनूर्वाधेनु मेव वा । यो दद्याद्द्विजवर्याय स सर्वेभ्यो विशिष्यते

इति मन्त्रं समुच्चार्य धेनुं वा अधेनुमेव वा । यो दद्याद् द्विजवर्याय स सर्वेभ्यो विशिष्यते ॥

Verse 87

मया च विष्णुना सार्धं शिवेन च महर्षिभिः । विचार्य गोगुणान्नित्यं प्रार्थनेति विधीयते

मया च विष्णुना सार्धं शिवेन च महर्षिभिः । गोगुणान् नित्यं विचार्य प्रार्थनेति विधीयते ॥

Verse 88

गावो मे पुरतः संतु गावो मे संतु पृष्ठतः । गावो मे हृदये संतु गवां मध्ये वसाम्यहम्

गावो मे पुरतः सन्तु गावो मे सन्तु पृष्ठतः । गावो मे हृदये सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम् ॥

Verse 89

नीराजयति योंगानि गवां पुच्छेन भाग्यवान् । अलक्ष्मीः कलहो रोगास्तस्यांगाद्यांति दूरतः

नीराजयति योऽङ्गानि गवां पुच्छेन भाग्यवान् । अलक्ष्मीः कलहो रोगास्तस्याङ्गाद् यान्ति दूरतः ॥

Verse 90

गोभिर्विप्रश्च वेदैश्च सतीभिः सत्यवादिभिः । अलुब्धैर्दा नशीलैश्च सप्तभिर्धार्यते मही

गोभिर्विप्रैश्च वेदैश्च सतीभिः सत्यवादिभिः । अलुब्धैर्दानशीलैश्च सप्तभिर्धार्यते मही ॥

Verse 91

मम लोकात्परोलोको वैकुंठ इति गीयते । तस्योपरिष्टात्कौमार उमालोकस्ततः परम्

मम लोकात्परोलोको वैकुण्ठ इति गीयते । तस्योपरिष्टात्कौमार उमालोकस्ततः परम् ॥

Verse 92

शिवलोकस्तदुपरि गोलो कस्तत्समीपतः । गोमातरः सुशीलाद्यास्तत्र संति शिवप्रियाः

शिवलोकस्तदुपरि गोलोकस्तत्समीपतः । गोमातरः सुशीलाद्यास्तत्र सन्ति शिवप्रियाः ॥

Verse 93

गवां शुश्रूरूषकाये च गोप्रदाये च मानवाः । एषामन्यतमे लोके ते स्युः सर्वसमृद्धयः

गवां शुश्रूषकाये च गोप्रदाये च मानवाः । एषामन्यतमे लोके ते स्युः सर्वसमृद्धयः ॥

Verse 94

यत्र क्षीरवहा नद्यो यत्र पायस कर्दमाः । न जरा बाधते यत्र तत्र गच्छंति गोप्रदाः

यत्र क्षीरवहा नद्यो यत्र पायसकर्दमाः । न जरा बाधते यत्र तत्र गच्छन्ति गोप्रदाः ॥

Verse 95

श्रुतिस्मृतिपुराणज्ञा ब्राह्मणाः परिकीर्तिताः । तदुक्ताचारचरणा इतरे नामधारकाः

श्रुतिस्मृतिपुराणानां यथार्थज्ञा ब्राह्मणाः परिकीर्तिताः। तदुक्ताचारमार्गे ये चरन्ति ते एव तत्त्वतः; इतरे तु नाममात्रधारकाः॥

Verse 97

श्रुतिस्मृती तु नेत्रे द्वे पुराणं हृदयं स्मृतम् । श्रुतिस्मृतिभ्यां हीनोंधः काणः स्यादेकया विना । पुराणहीनाद्धृच्छून्यात्काणांधावपि तौ वरौ । श्रुतिस्मृत्युदितोधर्मः पुराणे परिगीयते

श्रुतिस्मृती द्वे नेत्रे, पुराणं हृदयं स्मृतम्। उभयहीनः स्यादन्धः, एकहीनः स्यात्काणः। पुराणहीनस्य हृच्छून्यं; तस्मात्काणान्धावपि वरौ। श्रुतिस्मृत्युदितो धर्मः पुराणेषु परिगीयते॥

Verse 98

तद्बाह्मणाय गोर्देया सर्वत्र सुखमिच्छता । न देया द्विजमात्राय दातारं सोप्यधो नयेत्

तस्मात्सर्वत्र सुखकामेन तादृशाय ब्राह्मणाय गोः प्रदेया। द्विजमात्राय न देया; स हि ग्राही दातारमप्यधो नयेत्॥

Verse 99

यस्य धर्मेऽस्ति जिज्ञासा यस्य पापाद्भयं महत् । श्रोतव्यानि पुराणानि धमर्मूलानि तेन वै

यस्य धर्मे जिज्ञासा, यस्य पापाद्भयं महत्। तेन वै श्रोतव्यानि पुराणानि धर्ममूलानि॥

Verse 100

चतुर्दशसु विद्यासु पुराणं दीप उत्तमः । अंधोपि न तदा लोकात्संसाराब्धौ क्वचित्पतेत्

चतुर्दशसु विद्यासु पुराणं दीप उत्तमः। तेनान्धोऽपि न लोकेऽस्मिन् संसाराब्धौ क्वचित्पतेत्॥

Verse 110

उत्फुल्लपद्मनयना निर्मिताः सुकृतार्थिनः । तावेव चरणौ धन्यौ काशीमभिप्रयायिनौ

उत्फुल्लपद्मनयनाः सुकृतार्थिनो निर्मिताः; काशीमभिप्रयायिनौ तावेव चरणौ धन्यौ।

Verse 114

इह वंशं परिस्थाप्य भुक्त्वा सर्व सुखानि च । सत्यलोके चिरं स्थित्वा ततो यास्यंति शाश्वतम्

इह वंशं परिस्थाप्य सर्वसुखानि भुक्त्वा च; सत्यलोके चिरं स्थित्वा ततः शाश्वतं यास्यन्ति।