Adhyaya 48

Verse 1

स्कंद उवाच । शृणुष्व मैत्रावरुणे द्वारवत्यां यदूद्वहः । दानवानां वधार्थाय भुवोभारापनुत्तये

स्कन्द उवाच—शृणुष्व मैत्रावरुणे; द्वारवत्यां यदूद्वहः। दानवानां वधार्थाय भुवो भारापनुत्तये॥

Verse 2

आविरासीत्स्वयं कृष्णः कृष्णवर्त्मप्रतापवान् । वासुदेवो जगद्धाम देवक्या वसुदेवतः

स्वयं कृष्णः आविरासीत् कृष्णवर्त्मप्रतापवान्। वासुदेवो जगद्धाम देवक्या वसुदेवतः॥

Verse 3

साशीतिलक्षं तस्यासन्कुमारा अर्कवर्चसः । स्वर्गे पितादृशा बालाः सुशीला न हि कुंभज

तस्य अर्कवर्चसः कुमारा अशीति-लक्षसंख्यकाः आसन्। स्वर्गे पितृसदृशा बालाः सुशीला हि, हे कुम्भज॥

Verse 4

अतीवरूपसंपन्ना अतीव सुमहाबलाः । अतीव शस्त्रशास्त्रज्ञा अतीव शुभलक्षणाः

अतीवरूपसम्पन्नाः अतीव सुमहाबलाः। अतीव शस्त्रशास्त्रज्ञाः अतीव शुभलक्षणाः॥

Verse 6

तांद्रष्टुं मानसः पुत्रो ब्रह्मणस्तपसांनिधिः । कृतवल्कलकौपीनो धृत कृष्णाजिनांबरः । गृहीतब्रह्मदंडश्च त्रिवृन्मौंजी सुमेखलः । उरस्थलस्थ तुलसी मालया समलंकृतः

तांद्रष्टुं मानसः पुत्रो ब्रह्मणस्तपसांनिधिः । कृतवल्कलकौपीनो धृत कृष्णाजिनांबरः । गृहीतब्रह्मदंडश्च त्रिवृन्मौंजी सुमेखलः । उरस्थलस्थ तुलसी मालया समलंकृतः

Verse 7

गोपीचंदननिर्यास लसदंगविलेपनः । तपसा कृशसर्वांगो मूर्तो ज्वलनवज्ज्वलन्

गोपीचंदननिर्यास लसदंगविलेपनः । तपसा कृशसर्वांगो मूर्तो ज्वलनवज्ज्वलन्

Verse 8

आजगामांबरचरो नारदो द्वारकापुरीम् । विश्वकर्मविनिर्माणां जितस्वर्गपुरीश्रियम्

आजगामांबरचरो नारदो द्वारकापुरीम् । विश्वकर्मविनिर्माणां जितस्वर्गपुरीश्रियम्

Verse 9

तंदृष्ट्वा नारदं सर्वे विनम्रतरकंधराः । प्रबद्ध मूर्धांजलयः प्रणेमुर्वृष्णिनंदनाः

तंदृष्ट्वा नारदं सर्वे विनम्रतरकंधराः । प्रबद्ध मूर्धांजलयः प्रणेमुर्वृष्णिनंदनाः

Verse 10

सांबः स्वरूपसौंदर्य गर्वसर्वस्वमोहितः । न ननाम मुनिं तत्र हसंस्तद्रूपसंपदम्

सांबः स्वरूपसौंदर्य गर्वसर्वस्वमोहितः । न ननाम मुनिं तत्र हसंस्तद्रूपसंपदम्

Verse 11

सांबस्य तमभिप्रायं विज्ञाय स महामुनिः । विवेश सुमहारम्यं नारदः कृष्णमंदिरम्

साम्बस्य तमभिप्रायं विज्ञाय स महामुनिः । नारदः सुमहारम्यं कृष्णमन्दिरं विवेश ॥

Verse 12

कृष्णोथ दृष्ट्वाऽगच्छंतं प्रत्युद्गम्य च नारदम् । मधुपर्केण संपूज्य स्वासने चोपवेशयत्

कृष्णोऽथ दृष्ट्वाऽगच्छन्तं प्रत्युद्गम्य च नारदम् । मधुपर्केण संपूज्य स्वासने चोपवेशयत् ॥

Verse 13

कृत्वा कथा विचित्रार्थास्तत एकांतवर्तिनः । कृष्णस्य कर्णेऽकथयन्नारदः सांबचेष्टितम्

कृत्वा कथाः विचित्रार्थास्ततः एकान्तवर्तिनः । कृष्णस्य कर्णेऽकथयन्नारदः सांबचेष्टितम् ॥

Verse 14

अवश्यं किंचिदत्राऽस्ति यशोदानंदवर्धन । प्रायशस्तन्न घटतेऽसंभाव्यं नाथ वास्त्रियाम्

अवश्यं किञ्चिदत्रास्ति यशोदानन्दवर्धन । प्रायशस्तन्न घटतेऽसम्भाव्यं नाथ वस्त्रियाम् ॥

Verse 15

यूनां त्रिभुवनस्थानां सांबोऽतीव सुरूपवान् । स्वभावचंचलाक्षीणां चेतोवृत्तिः सुचंचला

यूनां त्रिभुवनस्थानां सांबोऽतीव सुरूपवान् । स्वभावचञ्चलाक्षीणां चेतोवृत्तिः सुचञ्चला ॥

Verse 16

अपेक्षंते न मुग्धाक्ष्यः कुलं शीलं श्रुतं धनम् । रूपमेव समीक्षंते विषमेषु विमोहिताः

विषयविमोहिताः मुग्धाक्ष्यः कुलं शीलं श्रुतं धनं नापेक्षन्ते; विषमेषु रागपाशेषु पतिताः रूपमेव केवलं समीक्षन्ते।

Verse 18

वामभ्रुवां स्वभावाच्च नारदस्य च वाक्यतः । विज्ञाताऽखिलवृत्तांतस्तथ्यं कृष्णोप्यमन्यत

वामभ्रुवां स्वभावात् नारदवाक्याच्च कृष्णः अखिलवृत्तान्तं विज्ञाय तत् सत्यं मन्यत।

Verse 19

तावद्धैर्यंचलाक्षीणां तावच्चेतोविवेकिता । यावन्नार्थी विविक्तस्थो विविक्तेर्थिनि नान्यथा

चञ्चलाक्षीणां धैर्यं चेतसो विवेकिता च तावदेव यावत् नार्थी विविक्तस्थः; विविक्तेऽर्थिनि तु नान्यथा।

Verse 20

इत्थं विवेचयंश्चित्ते कृष्णः क्रोधनदीरयम् । विवेकसेतुनाऽस्तभ्य नारदं प्राहिणोत्सुधीः

इति चित्ते विवेचयन् कृष्णः क्रोधनदीं वेगवतीं विवेकसेतुना स्तभ्य, सुधीः नारदं प्राहिणोत्।

Verse 21

सांबस्य वैकृतं किंचित्क्वचित्कृष्णोनवैक्षत । गते देवमुनौ तस्मिन्वीक्षमाणोप्यहर्निशम्

गते देवमुनौ तस्मिन् अहर्निशं निरीक्षमाणोऽपि कृष्णः सांबस्य क्वचित् किंचित् वैकृतं न अवैक्षत।

Verse 22

कियत्यपि गते काले पुनरप्याययौ मुनिः । मध्ये लीलावतीनां च ज्ञात्वा कृष्णमवस्थितम्

कियत्यपि गते काले मुनिः पुनरप्यागमत्। लीलावतीनां मध्ये कृष्णं स्थितं विदित्वा तत्रैव समुपाययौ॥

Verse 23

बहिः क्रीडंतमाहूय सांबमित्याह नारदः । याहि कृष्णांतिकं तूर्णं कथयागमनं मम

बहिः क्रीडन्तं सांबमाहूय नारदः। ‘याहि कृष्णान्तिकं तूर्णं, ममागमनं निवेदय’ इत्यब्रवीत्॥

Verse 24

सांबोपि यामि नोयामि क्षणमित्थमचिंतयत् । कथं रहःस्थ पितरं यामि स्त्रैणसखंप्रति

सांबोऽपि ‘यामि नो यामि’ इति क्षणमचिन्तयत्। ‘कथं रहःस्थं पितरं स्त्रैणसखं प्रति याम्यहम्’ इति॥

Verse 25

न यामि च कथं वाक्यादस्याहं ब्रह्मचारिणः । ज्वलदंगारसंकाश स्फुरत्सर्वांगतेजसः

‘न यामि’ चेत्तु कथं वाक्यं ब्रह्मचारिणोऽस्य लङ्घयेयम्। ज्वलदङ्गारसंकाशं स्फुरत्सर्वाङ्गतेजसम्॥

Verse 26

प्रणमत्सुकुमारेषु व्रीडितोयं मयैकदा । इदानीमपि नो यायामस्य वाक्यान्महामुनेः

प्रणमत्सु सुकुमारेषु व्रीडितोऽहं मयैकदा। इदानीमपि नो यायां महामुनेर्वाक्यकारणात्॥

Verse 27

अत्याहितं तदस्तीह तदागोद्वयदर्शनात् । पितुः कोपोपि सुश्लाघ्यो मयि नो ब्राह्मणस्य तु

अत्याहितं तदस्तीह—तद् अहं गोद्वयदर्शनात् जानामि। पितुः कोपोऽपि मयि सुश्लाघ्यः; ब्राह्मणस्य तु मयि कोपो न सह्यः।

Verse 28

ब्रह्मकोपाग्निनिर्दग्धाः प्ररोहंति न जातुचित् । अपराग्निविनिर्दग्धारो हंते दावदग्धवत्

ब्रह्मकोपाग्निना निर्दग्धाः कदाचिदपि न प्ररोहन्ति। अपराग्निना विनिर्दग्धा तु दावदग्धवनवत् पुनः प्ररोहन्ति।

Verse 29

इति ध्यात्वा क्षणं सांबोऽविशदंतःपुरंपितुः । मध्ये स्त्रैणसभंकृष्णं यावज्जांबवतीसुतः

इति क्षणं ध्यात्वा जाम्बवतीसुतः साम्बः पितुरन्तःपुरम् अविशत्, यत्र कृष्णः स्त्रीणां सभामध्ये आसीत्।

Verse 30

दूरात्प्रणम्य विज्ञप्तिं स चकार सशंकितः । तावत्तमन्वगच्छच्च नारदः कार्यसिद्धये

दूरात् प्रणम्य सशङ्कितः स विज्ञप्तिं चकार। तावदेव कार्यसिद्धये नारदः तम् अन्वगच्छत्।

Verse 31

ससंभ्रमोथ कृष्णोपि दृष्ट्वा सांबं च नारदम् । समुत्तस्थौ परिदधत्पीतकौशेयमंबरम्

ससंभ्रमः कृष्णोऽपि साम्बं नारदं च दृष्ट्वा सहसा समुत्तस्थौ, पीतकौशेयम् अम्बरं परिदधत्।

Verse 32

उत्थिते देवकीसूनौ ताः सर्वा अपि गोपिकाः । विलज्जिताः समुत्तस्धुर्गृह्णंत्यः स्वंस्वमंबरम्

उत्थिते देवकीसूनौ ताः सर्वा अपि गोपिकाः । विलज्जिताः समुत्तस्थुर्गृह्णन्त्यः स्वं स्वमम्बरम् ॥

Verse 33

महार्हशयनीये तं हस्ते धृत्वा महामुनिम् । समुपावेशयत्कृष्णः सांबश्च क्रीडितुं ययौ

महार्हशयनीये तं हस्ते धृत्वा महामुनिम् । समुपावेशयत्कृष्णः सांबश्च क्रीडितुं ययौ ॥

Verse 34

तासां स्खलितमालोक्य तिष्ठंतीनां पुरो मुनिः । कृष्णलीलाद्रवीभूतवरांगानां जगौ हरिम्

तासां स्खलितमालोक्य तिष्ठन्तीनां पुरो मुनिः । कृष्णलीलाद्रवीभूतवराङ्गानां जगौ हरिम् ॥

Verse 35

पश्यपश्य महाबुद्धे दृष्ट्वा जांबवतीसुतम् । इमाः स्खलितमापन्नास्तद्रूपक्षुब्धचेतसः

पश्य पश्य महाबुद्धे दृष्ट्वा जाम्बवतीसुतम् । इमाः स्खलितमापन्नास्तद्रूपक्षुब्धचेतसः ॥

Verse 36

कृष्णोपि सांबमाहूय सहसैवाशपत्सुतम् । सर्वा जांबवतीतुल्याः पश्यंतमपि दुर्विधेः

कृष्णोऽपि सांबमाहूय सहसैवाशपत्सुतम् । सर्वा जाम्बवतीतुल्याः पश्यन्तमपि दुर्विधेः ॥

Verse 37

यस्मात्त्वद्रूपमालोक्य गोपाल्यः स्खलिता इमाः । तस्मात्कुष्ठी भव क्षिप्रमकांडागमनेन च

यस्मात् तव रूपमालोक्य गोपाल्य इमाः स्खलिताः; तस्मात् त्वं क्षिप्रं कुष्ठी भव, अकाण्डागमनेन च।

Verse 38

वेपमानो महाव्याधिभयात्सांबोपि दारुणात् । कृष्णं प्रसादयामास बहुशः पापशांतये

स दारुणमहाव्याधिभयात् वेपमानः सांबोऽपि बहुशः कृष्णं प्रसादयामास, पापशान्तये।

Verse 39

कृष्णोप्यनेन संजानन्सांबं स्वसुतमौरसम् । अब्रवीत्कुष्ठमोक्षाय व्रज वैश्वेश्वरीं पुरीम्

कृष्णोऽप्यनेन संजानन् सांबं स्वसुतमौरसम्; अब्रवीत्—कुष्ठमोक्षाय व्रज वैश्वेश्वरीं पुरीम्।

Verse 40

तत्र ब्रध्नं समाराध्य प्रकृतिं स्वामवाप्स्यसि । महैनसां क्षयो यत्र नास्ति वाराणसीं विना

तत्र ब्रध्नं समाराध्य प्रकृतिं स्वामवाप्स्यसि; महैनसां क्षयो यत्र नास्ति वाराणसीं विना।

Verse 41

यत्र विश्वेश्वरः साक्षाद्यत्र स्वर्गापगा च सा । येषां महैनसां दृष्टा मुनिभिर्नैव निष्कृतिः । तेषां विशुद्धिरस्त्येव प्राप्य वाराणसीं पुरीम्

यत्र विश्वेश्वरः साक्षाद् यत्र स्वर्गापगा च सा; येषां महैनसां दृष्टा मुनिभिर्नैव निष्कृतिः, तेषां विशुद्धिरस्त्येव प्राप्य वाराणसीं पुरीम्।

Verse 42

न केवलं हि पापेभ्यो वाराणस्यां विमुच्यते । प्राकृतेभ्योपि पापेभ्यो मुच्यते शंकराज्ञया

न केवलं हि पापेभ्यो वाराणस्यां विमुच्यते; शंकराज्ञया तु प्राकृतैः सहजातदोषैः पापैश्चापि विमुच्यते।

Verse 43

अथवा विदितं नो ते वल्लवीनां विचेष्टितम् । विनाष्टौनायिकाः कृष्ण कामयंतेऽबलाह्यमुम्

अथवा न ते विदितं वल्लवीनां विचेष्टितम्; नायिकाः प्रियवियोगे, हे कृष्ण, कामार्ताः अयोग्यमपि कामयन्ते।

Verse 44

तत्रानंदवने शंभोस्तवशाप निराकृतिः । सांब तत्त्वेरितं याहि नान्यथा शापनिर्वृतिः

तत्र शंभोः आनन्दवने तव शापो निराक्रियते; हे सांब, तत्त्वेरितं याहि—नान्यथा शापनिर्वृतिः।

Verse 45

ततः कृष्णं समापृच्छ्य कर्मनिर्मुक्तचेष्टितः । नारदः कृतकृत्यः सन्ययावाकाशवर्त्मना

ततः कृष्णं समापृच्छ्य कर्मनिर्मुक्तचेष्टितः; नारदः कृतकृत्यः सन् आकाशवर्त्मना ययौ।

Verse 46

सांबो वाराणसीं प्राप्य समाराध्यांशुमालिनम् । कुंडं तत्पृष्ठतः कृत्वा निजां प्रकृतिमाप्तवान्

सांबो वाराणसीं प्राप्य अंशुमालिनं सम्यगाराध्य; तत्पृष्ठतः कुण्डं कृत्वा स्वां प्रकृतिमाप्तवान्।

Verse 47

सांबादित्यस्तदारभ्य सर्वव्याधिहरो रविः । ददाति सर्वभक्तेभ्योऽनामयाः सर्वसंपदः

ततः प्रभृति सांबादित्यः सविता सर्वव्याधिहरोऽभवत् । स सर्वभक्तेभ्योऽनामयत्वं सर्वसंपदश्च ददाति ॥

Verse 48

सांबकुंडे नरः स्नात्वा रविवारेऽरुणोदये । सांबादित्यं च संपूज्य व्याधिभिर्नाभिभूयते

रविवारेऽरुणोदये सांबकुण्डे नरः स्नात्वा । सांबादित्यं समभ्यर्च्य व्याधिभिर्नाभिभूयते ॥

Verse 49

न स्त्री वैधव्यमाप्नोति सांबादित्यस्य सेवनात् । वंध्या पुत्रं प्रसूयेत शुद्धरूपसमन्वितम्

सांबादित्यस्य सेवया न स्त्री वैधव्यमाप्नुयात् । वन्ध्यापि पुत्रं जनयेत शुद्धरूपसमन्वितम् ॥

Verse 50

शुक्लायां द्विज सप्तम्यां माघे मासि रवेर्दिने । महापर्व समाख्यातं रविपर्व समं शुभम्

माघमासे शुक्लपक्षे द्विज सप्तम्यां रवेर्दिने । महापर्वेति विख्यातं शुभं रविपर्व संमतम् ॥

Verse 51

महारोगात्प्रमुच्येत तत्र स्नात्वारुणोदये । सांबादित्यं प्रपूज्यापि धर्ममक्षयमाप्नुयात्

तत्रारुणोदये स्नात्वा महारोगात्प्रमुच्यते । सांबादित्यं प्रपूज्यापि धर्ममक्षयमाप्नुयात् ॥

Verse 52

सन्निहत्यां कुरुक्षेत्रे यत्पुण्यं राहुदर्शने । तत्पुण्यं रविसप्तम्यां माघे काश्यां न संशयः

सन्निहत्यां कुरुक्षेत्रे राहुदर्शनजं यत्पुण्यं, तत्पुण्यं माघमासे रविसप्तम्यां काश्यां लभ्यते—न संशयः।

Verse 53

मधौमासि रवेर्वारे यात्रा सांवत्सरी भवेत् । अशोकैस्तत्र संपूज्य कुंडे स्नात्वा विधानतः

मधौमासि रवेर्वारे या यात्रा क्रियते, सा सांवत्सरी भवति; तत्र अशोकपुष्पैः संपूज्य, कुंडे विधानतः स्नात्वा।

Verse 54

सांबादित्यं नरो जातु न शोकैरभिभूयते । संवत्सरकृतात्पापाद्बहिर्भवति तत्क्षणात्

सांबादित्यं समाश्रित्य नरो जातु न शोकैरभिभूयते; संवत्सरकृतात्पापात् स तत्क्षणादेव बहिर्भवति।

Verse 55

विश्वेशात्पश्चिमाशायां सांबेनात्र महात्मना । सम्यगाराधिता मूर्तिरादित्यस्य शुभप्रदा

विश्वेशात् पश्चिमाशायां महात्मना सांबेनात्र आदित्यस्य मूर्तिः सम्यगाराधिता, या शुभप्रदा।

Verse 56

इयं भविष्या तन्मूर्तिरगस्ते त्वत्पुरोऽकथि । तामभ्यर्च्य नमस्कृत्य कृत्वाष्टौ च प्रदक्षिणाः । नरो भवति निष्पापः काशीवास फलं लभेत्

अगस्ते, त्वत्पुरोऽकथि—इयं मूर्तिर्भविष्येऽपि स्थास्यति। तामभ्यर्च्य नमस्कृत्य अष्टौ प्रदक्षिणाः कृत्वा नरो निष्पापो भवति, काशीवासफलं लभेत्।

Verse 57

सांबादित्यस्य माहात्म्यं कथितं ते महामते । यच्छ्रुत्वापि नरो जातु यमलोकं न पश्यति

साम्बादित्यस्य माहात्म्यं मया ते कथितं महामते। एतच्छ्रुत्वा नरो जातु यमलोकं न पश्यति॥

Verse 58

इदानीं द्रौपदादित्यं कथयिष्यामि तेनघ । तथा द्रौपदआदित्यः संसेव्यो भक्तसिद्धिदः

ઇદानीं દ्रૌપદादित्यं कथयिष्यामि तेऽनઘ। तथा द्रौपदादित्यः संसेव्यೋ भक्तसिद्धिदः॥