Adhyaya 9

Verse 1

शिवशर्मोवाच । का इमा रूपलावण्य सौभाग्यनिधयः स्त्रियः । दिव्यालंकारधारिण्यो दिव्यभोगसमन्विताः

शिवशर्मोवाच—का इमा रूपलावण्यसौभाग्यनिधयः स्त्रियः । दिव्यालंकारधारिण्यो दिव्यभोगसमन्विताः ॥

Verse 2

गणावूचतुः । एता वारविलासिन्यो यज्ञभाजां प्रियंकराः । गीतज्ञा नृत्यकुशला वाद्यविद्या विचक्षणाः

गणावूचतुः—एता वारविलासिन्यो यज्ञभाजां प्रियंकराः । गीतज्ञा नृत्यकुशला वाद्यविद्याविचक्षणाः ॥

Verse 3

कामकेलिकलाभिज्ञा द्यूतविद्याविशारदाः । रसज्ञा भाववेदिन्यश्चतुराश्चोचितोक्तिषु

कामकेलिकलाभिज्ञा द्यूतविद्याविशारदाः । रसज्ञा भाववेदिन्यश्चतुराश्चोचितोक्तिषु ॥

Verse 4

नानादेश विशेषज्ञा नानाभाषा सुकोविदाः । संकेतोदंतनिपुणा नैकास्वैरचरा मुदा

नानादेशविशेषज्ञा नानाभाषासुकोविदाः । संकेतोदन्तनिपुणा नैकास्वैरचरा मुदा ॥

Verse 5

लीलानर्मसुसाभिज्ञाः सुप्रलापेषु पंडिताः । यूनां मनांसि सततं स्वैर्हावै रमयंत्यमूः

लीलानर्मसु सुसाभिज्ञाः सुप्रलापेषु च पण्डिताः । स्वैर्हावभावैः सततं यूनां मनांसि रमयन्त्यमूः ॥

Verse 6

निर्मथ्यमानात्क्षीरोदात्पूर्वमप्सरसस्त्वमूः । निःसृतास्त्रिजगज्जेतुर्मोहनास्त्रमनोभुवः

निर्मथ्यमानात् क्षीरोदात् पूर्वमेवाप्सरसस्त्विमाः । निःसृताः त्रिजगज्जेतुर्मोहनास्त्रं मनोभुवः ॥

Verse 7

उर्वशी मेनका रंभा चंद्रलेखा तिलोत्तमा । वपुष्मतीकांतिमती लीलावत्युत्पलावती

उर्वशी मेनका रम्भा चन्द्रलेखा तिलोत्तमा । वपुष्मती कान्तिमती लीलावत्युत्पलावती ॥

Verse 8

अलंबुषा गुणवती स्थूलकेशी कलावती । कलानिधिर्गुणनिधिः कर्पूरतिलकोर्वरा

अलम्बुषा गुणवती स्थूलकेशी कलावती । कलानिधिर्गुणनिधिः कर्पूरतिलकोर्वरा ॥

Verse 9

अनंगलतिका चापि तथा मदनमोहिनी । चकोराक्षी चंद्रकला तथा मुनिमनोहरा

अनङ्गलतिका चापि तथा मदनमोहिनी । चकोराक्षी चन्द्रकला तथा मुनिमनोहरा ॥

Verse 10

ग्रावद्रावा तपोद्वेष्टी चारुनासा सुकर्णिका । दारुसंजीविनी सुश्रीः क्रतुशुल्का शुभानना

ग्रावद्रावा तपोद्वेष्टी चारुनासा सुकर्णिका । दारुसंजीविनी सुश्रीः क्रतुशुल्का शुभानना ॥ एताः अपि अप्सरसां गणेषु प्रसिद्धाः।

Verse 11

तपःशुल्का तीर्थशुल्का दानशुल्का हिमावती । पंचाश्वमेधिका चैव राजसूयार्थिनी तथा

तपःशुल्का तीर्थशुल्का दानशुल्का हिमावती । पंचाश्वमेधिका चैव राजसूयार्थिनी तथा ॥ एताः अपि अप्सरसां मध्ये कीर्तिताः।

Verse 12

अष्टाग्निहोमिका तद्वद्वाजपेयशतोद्भवा । इत्याद्यप्सरसां श्रेष्ठं सहस्रं षष्टिसंमितम्

अष्टाग्निहोमिका तद्वद्वाजपेयशतोद्भवा । इत्याद्यप्सरसां श्रेष्ठं सहस्रं षष्टिसंमितम् ॥

Verse 13

एतस्मिन्नप्सरोलोके वसंत्यन्या अपिस्त्रियः । सदा स्खलितलावण्याः सदास्खलितयौवनाः

एतस्मिन्नप्सरोलोके वसन्त्यन्या अपि स्त्रियः । सदा स्खलितलावण्याः सदास्खलितयौवनाः ॥

Verse 14

दिव्यांबरा दिव्यमाल्या दिव्यगंधानुलेपनाः । दिव्यभोगैः सुसंपन्नाः स्वेच्छाविधृतविग्रहाः

दिव्याम्बरा दिव्यमाल्या दिव्यगन्धानुलेपनाः । दिव्यभोगैः सुसम्पन्नाः स्वेच्छाविधृतविग्रहाः ॥

Verse 15

कृत्वा मासोपवासानि स्खलंति ब्रह्मचर्यतः । सकृदेव द्विकृत्वो वा त्रिःकृत्वो दैवयोगतः

कृत्वा मासोपवासान्यपि ब्रह्मचर्यव्रतात् स्खलन्ति केचित्। दैवयोगवशात् सकृदेव द्विकृत्वो वा त्रिःकृत्वोऽपि॥

Verse 16

ता इमा दिव्यभोगिन्यो रूपलावण्यसंपदः । निवसंत्यप्सरोलोके सर्वकामसमन्विताः

ताः स्त्रियो दिव्यभोगिन्यो रूपलावण्यसम्पन्नाः। अप्सरोलोके निवसन्ति सर्वकामसमन्विताः॥

Verse 17

कृत्वा व्रतानि सांगानि कामिकानि विधानतः । भवंति स्वैरचारिण्यो देवभोग्या इहागताः

कृत्वा व्रतानि सांगानि कामिकानि विधानतः। भवन्ति स्वैरचारिण्यो देवभोग्या इहागताः॥

Verse 18

पतिव्रतधृता नार्यो बलेन बलिना धृताः । भर्तबुद्ध्यारमंतेतं कदाचित्ता इमा द्विज

पतिव्रतधृताः नार्यो बलेन बलिना धृताः। भर्तृबुद्ध्या रमन्ते तं कदाचिद् इमा द्विज॥

Verse 19

भर्तरि प्रोषिते याश्च ब्रह्मचर्यव्रताः सदा । विप्लवं ते सकृद्दैवात्ता एता वामलोचनाः

भर्तरि प्रोषिते याश्च ब्रह्मचर्यव्रताः सदा। दैवात् सकृद् विप्लवम् आसाद्य ता एता वामलोचनाः॥

Verse 20

कुसुमानि सुगंधीनि सुवासं चंदनं तथा । सुगौरं चापि कर्पूरं सुसूक्ष्माण्यंबराणि च

कुसुमानि सुगन्धीनि, सुवासद्रव्याणि, चन्दनं तथा; सुगौरं कर्पूरं च, अतिसूक्ष्माणि अम्बराणि च—एतानि समर्पणीयानि।

Verse 21

पर्णानि ऋजुताराणि जीर्णानि कठिनानि च । साग्राणि स्वर्णवर्णानि स्थूलनीलशिराणि च

पर्णानि ऋजूनि दृढानि, जीर्णानि कठिनानि च; साग्राणि स्वर्णवर्णानि, स्थूलनीलशिराणि च—एवं निर्दिष्टानि।

Verse 22

सुवासोपस्कराढ्यानि नागवल्ल्या द्विजोत्तम । शय्याविचित्राभरणा रतिशालोचितानि च

सुवासवस्त्रोपस्करैः समृद्धानि, नागवल्ल्या सह, हे द्विजोत्तम; शय्याविचित्राभरणैः शोभितानि, रतिशालोचितानि च।

Verse 23

बहुकौतुकवस्तूनि समर्च्यद्विजदंपती । भोगदानमिदं काम्यं प्रतिसंक्रमणं रवेः

बहुकौतुकवस्तुभिः समर्च्य द्विजदम्पती; इदं काम्यं भोगदानं रवेः प्रतिसंक्रमणे कर्तव्यम्।

Verse 24

किंवा प्रतिव्यतीपातमेकसंवत्सरावधि । कोदादिति च मंत्रेण या दद्याद्वरवर्णिनी

अथवा प्रतिव्यतीपाते प्रतिवर्षं संवत्सरावधि; ‘कोदादिति’ इति मन्त्रेण या दद्याद् वरवर्णिनी।

Verse 25

कामरूपधरो देवः प्रीयतामिति वादिनी । सा श्रेष्ठाऽप्सरसां मध्ये वसेत्कल्पमिहांगना

“कामरूपधरो देवः प्रीयताम्” इति वदन्ती सा, अप्सरसां मध्ये श्रेष्ठा अङ्गना, इह कल्पपर्यन्तं न्यवसत्।

Verse 26

कन्यारूपधराकाचिद्याभुक्ता केनचित्क्वचित् । देवरूपेण तं कालमारभ्य ब्रह्मचारिणी

काचिद् कन्यारूपधरा क्वचित् केनचित् भुक्ता; तं कालम् आरभ्य देवरूपेण जातत्वात् सा ब्रह्मचारिणी बभूव।

Verse 27

तदेव वृत्तं ध्यायंती निधनं याति कालतः । दिव्यरूपधरा सेह जायते दिव्य भोगभाक्

तदेव वृत्तं ध्यायन्ती सा कालतः निधनं ययौ; ततः दिव्यरूपधरा इह जायते, दिव्यभोगभाक्।

Verse 28

निदानमप्सरोलोकस्येतिशृण्वन्द्विजाग्रणीः । सौरं लोकमथ प्राप्य क्षणेन स विमानगः

अप्सरोलोकप्राप्तेः निदानम् इति श्रुत्वा, हे द्विजाग्रणी, स विमानगः क्षणेन सौरं लोकम् अथ प्राप।

Verse 29

यथा कदंबकुसुमं किंजल्कैः सर्वतोवृतम् । देदीप्यमानं हि तथा समंताद्भानुभानुभिः

यथा कदम्बकुसुमं किंजल्कैः सर्वतोवृतं देदीप्यते, तथा समन्ताद् भानुभिः भानुभिः प्रकाशते स्म।

Verse 30

दूराद्रविं स विज्ञाय धृततामरसद्वयम् । नवभिर्योजनानां च सहस्रैः संमितेन ह

दूरादेव रविं विज्ञाय स धृततामरसद्वयः । तस्य मण्डलमित्याहुर्नवसहस्रयोजनैः संमितम् ॥

Verse 31

विचित्रेणैकचक्रेण सप्तसप्तियुतेन च । अनूरुणाधिष्ठितेन पुरतोधृतरश्मिना

विचित्रेणैकचक्रेण सप्ताश्वैः सप्तसप्तियुतैः । अनूरुणाधिष्ठितेन पुरतो धृतरश्मिना ॥

Verse 32

अप्सरोमुनिगंधर्व सर्पग्रामणि नैरृतैः । स्यंदनेनातिजविना प्रणनाम कृतांजलिः

अप्सरोमुनिगन्धर्वसर्पग्रामणिनैरृतैः । स्यन्दनेनातिजविना प्रणनाम कृताञ्जलिः ॥

Verse 33

तस्य प्रणामंदेवोपि भ्रूभंगेनानुमन्य च । अतिदूरं नभोवर्त्म व्यतिचक्राम सक्षणात्

तस्य प्रणामं देवोऽपि भ्रूभङ्गेनानुमन्य च । अतिदूरं नभोवर्त्म व्यतिचक्राम सक्षणात् ॥

Verse 34

प्रक्रांते द्युमणौ दूरं शिवशर्मातिशर्मवान् । प्रोवाच भगवद्भक्तौ कथं लभ्यं रवेः पदम्

प्रक्रान्ते द्युमणौ दूरं शिवशर्मातिशर्मवान् । प्रोवाच भगवद्भक्तौ कथं लभ्यं रवेः पदम् ॥

Verse 35

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुमाचक्षाथां ममाग्रतः । सतां साप्तपदी मैत्री तन्मे मैत्र्या प्रणोदितौ

एतदहं श्रोतुमिच्छामि; मम पुरतः साक्षादाचक्ष्व। सतां मध्ये साप्तपदी मैत्री दृढा भवति; तस्मान्मैत्र्या प्रेरितौ मे वदतम्॥

Verse 36

गणावूचतुः । शृणु द्विज महाप्राज्ञ त्वय्यकथ्यं न किंचन । सत्संगादेव साधूनां सत्कथा संप्रवर्तते

गणावूचतुः—शृणु द्विज महाप्राज्ञ, त्वय्यकथ्यं न किंचन। सत्सङ्गादेव साधूनां सत्कथा संप्रवर्तते॥

Verse 37

नियंता सर्वभूतानां य एकःकारणं परम् । अनामा गोत्ररहितो रूपादि परिवर्जितः

य एकः सर्वभूतानां नियंता परं कारणम्। अनामा गोत्ररहितो रूपादि-परिवर्जितः॥

Verse 38

आविर्भाव तिरोभावौ यद्भूनर्तनवर्तिनौ । स एव वक्ति सततं सर्वात्मा वेदपूरुषः

यस्मिन् आविर्भाव-तिरोभावौ भूतनर्तनवर्तिनौ। स एव वक्ति सततं सर्वात्मा वेदपूरुषः॥

Verse 39

योसावादित्यपुरुषः सोसावहमिति स्फुटम् । अंधतमः प्रविशंति ये चैवान्यमुपासते

योऽसावादित्यपुरुषः सोऽसावहमिति स्फुटम्। अन्धतमः प्रविशन्ति ये चैवान्यमुपासते॥

Verse 40

निश्चितार्थां श्रुतिमिमां ब्राह्मणासो द्विजोत्तम । तमेकमुपतिष्ठंते निश्चित्येति पुनःपुनः

निश्चितार्थामिमां श्रुतिं विदित्वा ब्राह्मणाः द्विजोत्तम । पुनःपुनर्निश्चित्य तमेवैकं परमं देवमुपतिष्ठन्ते ॥

Verse 41

उपलभ्य च सावित्रीं नोपतिष्ठेत यः पराम् । काले त्रिकालं सप्ताहात्स पतेन्नात्र संशयः

परां सावित्रीं लब्ध्वा यः काले नोपतिष्ठते । त्रिकालं सप्ताहादेव स पतेन्नात्र संशयः ॥

Verse 42

तावत्प्रातर्जपंस्तिष्ठेद्यावदर्धोदयो रवेः । आसनस्थो जपेन्मौनी प्रत्यगातारकोदयात्

प्रातर्जपंस्तावत् तिष्ठेद्यावदर्धोदयो रवेः । आसनस्थो मौनी जपेत्तावत् प्रत्यगातारकोदयात् ॥

Verse 43

सादित्यां मध्यमां संध्यां जपेदादित्यसंमुखः । काललोपो न कर्तव्यस्ततः कालं प्रतीक्षयेत्

मध्यमां सादित्यां संध्यां जपेदादित्यसंमुखः । काललोपो न कर्तव्यः तस्मात्कालं प्रतीक्षयेत् ॥

Verse 44

काले फलंत्योषधयः काले पुष्पंति पादपाः । वर्षंति तोयदाः काले तस्मात्कालं न लंघयेत्

काले फलन्त्योषधयः काले पुष्पन्ति पादपाः । काले वर्षन्ति तोयदाः तस्मात्कालं न लङ्घयेत् ॥

Verse 45

मंदेहदेहनाशार्थमुदयास्तमये रविः । समीहते द्विजोत्सृष्टं मंत्रतोयांजलित्रयम्

मन्देहदेहनाशार्थम् उदयास्तमये रविः । द्विजेन मन्त्रसंस्कृतं तोयाञ्जलित्रयं समीहते ॥

Verse 46

गायत्रीमंत्रतोयाढ्यं दत्तं येनांजलित्रयम् । काले सवित्रे किं न स्यात्तेन दत्तं जगत्त्रयम्

गायत्रीमन्त्रतोयाढ्यं दत्तं येनाञ्जलित्रयम् । काले सवित्रे किं न स्यात् तेन दत्तं जगत्त्रयम् ॥

Verse 47

किं किं न सविता सूते काले सम्यगुपासितः । आयुरारोग्यमैश्वर्यं वसूनि सपशूनि च

किं किं न सविता सूते काले सम्यगुपासितः । आयुरारोग्यमैश्वर्यं वसूनि सपशूनि च ॥

Verse 48

मित्रपुत्र कलत्राणि क्षेत्राणि विविधानि च । भोगानष्टविधांश्चापि स्वर्गं चाप्यपवर्गकम्

मित्रपुत्रकलत्राणि क्षेत्राणि विविधानि च । भोगानष्टविधांश्चापि स्वर्गं चाप्यपवर्गकम् ॥

Verse 49

अष्टादश सुविद्यासु मीमांसातिगरीयसी । ततोपि तर्कशास्त्राणि पुराणं तेभ्य एव च

अष्टादशसु विद्यासु मीमांसा तिगरीयसी । ततोऽपि तर्कशास्त्राणि पुराणं तेभ्य एव च ॥

Verse 50

ततोपि धर्मशास्त्राणि तेभ्यो गुर्वी श्रुतिर्द्विज । ततोप्युपनिषच्छ्रेष्ठा गायत्री च ततोधिका

ततोऽपि धर्मशास्त्राणि श्रेष्ठानि; तेषामपि गुरुतरा श्रुतिः, हे द्विज। ततोऽप्युपनिषच्छ्रेष्ठा; ततोऽप्यतिशयिता गायत्री॥

Verse 51

दुर्लभा सर्वमंत्रेषु गायत्री प्रणवान्विता । न गायत्र्याधिकं किंचित्त्रयीषु परिगीयते

सर्वमन्त्रेषु गायत्री प्रणवान्विता दुर्लभा। त्रयीषु न गायत्र्यधिकं किञ्चिदपि परिगीयते॥

Verse 52

न गायत्री समो मंत्रो न काशी सदृशी पुरी । न विश्वेश समं लिंगं सत्यंसत्यं पुनःपुनः

न गायत्र्या समो मन्त्रो न काशी सदृशी पुरी। न विश्वेशसमं लिङ्गं—सत्यं सत्यं पुनःपुनः॥

Verse 53

गायत्री वेदजननी गायत्री ब्राह्मणप्रसूः । गातारं त्रायते यस्माद्गायत्री तेन गीयते

गायत्री वेदजननी, गायत्री ब्राह्मणप्रसूः। गातारं त्रायते यस्मात्, तेन सा ‘गायत्री’ इति गीयते॥

Verse 54

वाच्यवाचकसंबंधो गायत्र्याः सवितुर्द्वयोः । वाच्योसौ सविता साक्षाद्गायत्रीवाचिकापरा

गायत्र्याः सवितुश्च द्वयोर्वाच्यवाचकसम्बन्धः। वाच्यः साक्षात् सविता; गायत्री तु परा वाचिका॥

Verse 55

प्रभावेणैव गायत्र्याः क्षत्रियः कौशिको वशी । राजर्षित्वं परित्यज्य ब्रह्मर्षिपदमीयिवान्

गायत्र्याः प्रभावमात्रेण वशी कौशिकः क्षत्रियोऽपि । राजर्षित्वं परित्यज्य ब्रह्मर्षिपदमवाप सः ॥

Verse 56

सामर्थ्यं प्राप चात्युच्चैरन्यद्भुवनसर्जने । किं किं न दद्याद्गायत्री सम्यगेवमुपासिता

अन्यद्भुवनसर्जनेऽपि चात्युच्चैः सामर्थ्यं प्राप सः । सम्यगेवमुपासिता गायत्री किं न दद्यात् ॥

Verse 57

न ब्राह्मणो वेदपाठान्न शास्त्रपठनादपि । देव्यास्त्रिकालमभ्यासाद्बाह्मणः स्याद्धि नान्यथा

न वेदपाठेन ब्राह्मणो न शास्त्रपठनादपि । देव्यास्त्रिकालमभ्यासाद्ब्राह्मणः स्याद्धि नान्यथा ॥

Verse 58

गायत्र्येव परं विष्णुर्गायत्र्येव परःशिवः । गायत्र्येव परोब्रह्मा गायत्र्येव त्रयी ततः

गायत्र्येव परो विष्णुर्गायत्र्येव परः शिवः । गायत्र्येव परो ब्रह्मा तस्माद्गायत्र्येव त्रयी ॥

Verse 59

देवत्रयं स भगवानंशुमाली दिवाकरः । सर्वेषां महसां राशिः कालकालप्रवर्तकः

देवत्रयं स भगवानंशुमाली दिवाकरः । सर्वेषां महसां राशिः कालकालप्रवर्तकः ॥

Verse 60

अर्कमुद्दिश्य सततमस्मल्लोकनिवासिनः । श्रुतिं ह्युदाहरंतीमां सारासारविवेकिनः

अर्कं समालोक्य सततमस्मल्लोकनिवासिनः । सारासारविवेकिनः श्रुतिमिमां नित्यं उदाहरन्ति ॥

Verse 61

एषो ह देवः प्रदिशोनु सर्वाः पूर्वो ह जातः स उ गर्भे अंतः । स एव जातः स जनिष्यमाणः प्रत्यङ्जानास्तिष्ठति सर्वतोमुखः

एष एव देवः सर्वाः प्रदिशोऽनु व्याप्नोति; पूर्वो ह जातः स उ गर्भेऽन्तः । स एव जातः स जनिष्यमाणः; प्रत्यङ्जानः तिष्ठति सर्वतोमुखः ॥

Verse 62

सदैवमुपतिष्ठेरन्सौरसूक्तैरतंद्रिताः । ये नमंत्यत्र ते विप्रा विप्रा भास्करसन्निभाः

सदैवोपतिष्ठेरन् सौरसूक्तैरतन्द्रिताः । ये नमन्त्यत्र ते विप्रा विप्रा भास्करसन्निभाः ॥

Verse 63

पुष्यार्केप्यथ हस्तार्के मूलार्केप्यथवा द्विज । उत्तरार्केऽथ यत्कार्यं तत्फलत्येव नान्यथा

पुष्यार्केऽपि तथा हस्तार्के मूलार्केऽथवा द्विज । उत्तरार्केऽथ यत्कार्यं तत्फलत्येव नान्यथा ॥

Verse 64

पौषे मास्यर्कदिवसे यः स्नात्वा भास्करोदये । दानहोमंजपंकुर्यादर्चामर्कस्य सुव्रत

पौषमास्यर्कदिवसे यः स्नात्वा भास्करोदये । दानहोमजपं कुर्यादर्चामर्कस्य सुव्रत ॥

Verse 65

श्रद्धावानेकभक्तश्च कामक्रोधविवर्जितः । सहाप्सरोभिर्द्युतिमान्स वसेदत्र भोगवान्

श्रद्धावान् एकभक्तश्च कामक्रोधविवर्जितः । सहाप्सरोभिर्द्युतिमान् स वसेदत्र भोगवान् ॥

Verse 66

अयने विषुवे चापि षडशीतिमुखेषु वा । विष्णुपद्यां च ये दद्युर्महादानानि सुव्रताः

अयने विषुवे चापि षडशीतिमुखेषु वा । विष्णुपद्यां च ये दद्युर्महादानानि सुव्रताः ॥

Verse 67

तिलाञ्जुह्वति साज्यांश्च ब्राह्मणान्भोजयंति च । पितॄनुद्दिश्य च श्राद्धं ये कुर्वंति विपश्चितः

तिलाञ्जुह्वति साज्यांश्च ब्राह्मणान् भोजयन्ति च । पितॄन् उद्दिश्य च श्राद्धं ये कुर्वन्ति विपश्चितः ॥

Verse 68

महापूजां च ये कुर्युर्महामंत्राञ्जपंति च । तेऽत्र वैकर्तने लोके विकर्तनसमप्रभा

महापूजां च ये कुर्युर्महामन्त्राञ् जपन्ति च । तेऽत्र वैकर्तने लोके विकर्तनसमप्रभाः ॥

Verse 69

न दरिद्रा न च दुःखार्ता न व्याधि परिपीडिताः । संक्रमेष्वर्कभक्ता ये न विरूपा न दुर्भगाः

न दरिद्रा न च दुःखार्ता न व्याधिपरिपीडिताः । संक्रमेष्वर्कभक्ता ये न विरूपा न दुर्भगाः ॥

Verse 70

संक्रमेषु न यैर्दत्तं न स्नातं तीर्थवारिषु । विशेषहोमो न कृतः कपिलाज्याप्लुतैस्तिलैः

संक्रान्तिषु ये न ददति दानं, न तीर्थवारिषु स्नानं कुर्वन्ति, न च कपिलाज्याप्लुतैस्तिलैर्विशेषहोमं विधिवत् आचरन्ति—

Verse 71

ते दृश्यंते प्रतिद्वारं विहीन नयनाननाः । देहिदेहीति जल्पंतो देहिनः सपटच्चराः

ते प्रतिद्वारं दृश्यन्ते, नयनाननविहीनाः; ‘देहि देहि’ इति जल्पन्तो देहिनः, सपटच्चराः परिभ्रमन्ति।

Verse 72

समं कृष्णलकेनापि यो दद्यात्कांचनं कृती । सूर्यग्रहे कुरुक्षेत्रे स वसेदत्र पुण्यभाक्

कृष्णलकसमं यद्यपि काञ्चनं दद्यात् कृती; सूर्यग्रहे कुरुक्षेत्रे स अत्र वसेत् पुण्यभाक्।

Verse 73

सर्वं गंगासमं तोयं सर्वे ब्रह्मसमा द्विजाः । सर्वं देयं स्वर्णसमं राहुग्रस्ते दिवाकरे

राहुग्रस्ते दिवाकरे सर्वं गङ्गासमं तोयं, सर्वे ब्रह्मसमा द्विजाः, सर्वं देयं स्वर्णसमं भवति।

Verse 74

दत्तं जप्तं हुतं स्नातं यत्किंचित्सदनुष्ठितम् । भानूपरागे श्राद्धादि तद्धेतुर्ब्रध्न संनिधे

दत्तं जप्तं हुतं स्नातं यत्किञ्चित् सदनुष्ठितम्; भानूपरागे श्राद्धादि तद्धेतुर्ब्रध्नसन्निधौ।

Verse 75

रविवारे संक्रमश्चेदुपरागोऽथवाभवेत् । तदा यदर्जितं पुण्यं तदिहाक्षयमाप्यते

रविवारे यदि संक्रमः स्यात्, अथवा उपरागोऽपि भवेत्; तदा तस्मिन् काले यत् पुण्यमर्जितं, तदेव इह लोकेऽक्षयतामाप्नोति।

Verse 76

भानुवारो यदा षष्ठ्यां सप्तम्यामथ जायते । तदा यत्सुकृतं कर्म कृतं तदिह भुज्यते

यदा भानुवारः षष्ठ्यां वा सप्तम्याम् अथ जायते, तदा तस्मिन् काले कृतं यत् सुकृतं कर्म, तस्य फलम् इहैव भुज्यते।

Verse 77

हंसो भानुः सहस्रांशुस्तपनस्तापनो रवि । विकर्तनो विवस्वांश्च विश्वकर्मा विभावसुः

हंसः, भानुः, सहस्रांशुः, तपनः, तापनो, रविः; विकर्तनः, विवस्वान्, विश्वकर्मा, विभावसुः—एते सूर्यस्य नामानि।

Verse 78

विश्वरूपो विश्वकर्ता मार्तंडो मिहिरोंऽशुमान् । आदित्यश्चोष्णगुः सूर्योऽर्यमा ब्रध्नो दिवाकरः

विश्वरूपः, विश्वकर्ता, मार्तण्डः, मिहिरः, अंशुमान्; आदित्यः, उष्णगुः, सूर्यः, अर्यमा, ब्रध्नः, दिवाकरः—एते भास्करस्य नामानि।

Verse 79

द्वादशात्मा सप्तहयो भास्करो हस्करः खगः । सुरः प्रभाकरः श्रीमांल्लोकचक्षुर्ग्रहेश्वरः

द्वादशात्मा, सप्तहयः, भास्करः, हस्करः, खगः; सुरः, प्रभाकरः, श्रीमान्, लोकचक्षुः, ग्रहेश्वरः—एते सूर्यस्य नामानि।

Verse 80

त्रिलोकेशो लोकसाक्षीतमोरिः शाश्वतः शुचिः । गभस्तिहस्तस्तीव्रांशुस्तरणिः सुमहोरणिः

त्रिलोकेशः लोकसाक्षी तमोरिः शाश्वतः शुचिः । गभस्तिहस्तः तीव्रांशुः तरणिः सुमहोरणिः—इति सूर्यस्य नामानि।

Verse 81

द्युमणिर्हरिदश्वोर्को भानुमान्भयनाशनः । छन्दोश्वो वेदवेद्यश्च भास्वान्पूषा वृषाकपिः

द्युमणिः हरिदश्वोऽर्को भानुमान् भयनाशनः । छन्दोऽश्वो वेदवेद्यश्च भास्वान् पूषा वृषाकपिः—इति सूर्यस्य नामानि।

Verse 82

एकचक्ररथो मित्रो मंदेहारिस्तमिस्रहा । दैत्यहा पापहर्ता च धर्मोधर्म प्रकाशकः

एकचक्ररथो मित्रो मन्देहारिस्तमिस्रहा । दैत्यहा पापहर्ता च धर्माधर्मप्रकाशकः—इति सूर्यस्य नामानि।

Verse 83

हेलिकश्चित्रभानुश्च कलिघ्नस्तार्क्ष्यवाहनः । दिक्पतिः पद्मिनीनाथः कुशेशयकरो हरिः

हेलिकश्चित्रभानुश्च कलिघ्नस्तार्क्ष्यवाहनः । दिक्पतिः पद्मिनीनाथः कुशेशयकरो हरिः—इति सूर्यस्य नामानि।

Verse 84

घर्मरश्मिर्दुर्निरीक्ष्यश्चंडांशुः कश्यपात्मजः । एभिः सप्ततिसंख्याकैः पुण्यैः सूर्यस्य नामभिः

घर्मरश्मिर्दुर्निरीक्ष्यश्चण्डांशुः कश्यपात्मजः । एभिः सप्ततिसंख्याकैः पुण्यैः सूर्यस्य नामभिः स्तूयते सविता।

Verse 85

प्रणवादि चतुर्थ्यंतैर्नमस्कार समन्वितैः । प्रत्येकमुच्चरन्नाम दृष्ट्वादृष्ट्वा दिवाकरम्

प्रणवपूर्वकं चतुर्थ्यन्तैः ‘नमः’समन्वितैः पदैः, प्रत्येकं नाम क्रमशः उच्चरन्, दिवाकरं पुनः पुनर्दृष्ट्वा जपेत्।

Verse 86

विगृह्य पाणियुग्मेन ताम्रपात्रं सुनिर्मलम् । जानुभ्यामवनिं गत्वा परिपूर्य जलेन च

पाणियुग्मेन सुनिर्मलं ताम्रपात्रं गृहीत्वा, जानुभ्यां भूमौ निपत्य, तत् पात्रं जलेन सम्यक् परिपूरयेत्।

Verse 87

करवीरादि कुसुमै रक्तचंदनमिश्रितैः । दूर्वांकुरैरक्षतैश्च निक्षिप्तैः पात्रमध्यतः

करवीरादिकुसुमैः रक्तचन्दनमिश्रितैः, दूर्वाङ्कुरैरक्षतैश्च, पात्रमध्यतः सम्यक् निक्षिप्य।

Verse 88

दद्यादर्घ्यमनर्घ्याय सवित्रे ध्यानपूर्वकम् । उपमौलि समानीय तत्पात्रं नान्यदृङ्मनाः

सवित्रे ध्यानपूर्वकं अनर्घ्यमर्घ्यं दद्यात्; तत्पात्रं मौलौ समानीय, अन्यत्र न दृष्टीं न मनः प्रसरयेत्।

Verse 89

प्रतिमंत्रं नमस्कुर्यादुदयास्तमये रविम् । अनया नामसप्तत्या महामंत्ररहस्यया

प्रतिमन्त्रं रविमुदयास्तमययोः नमस्कुर्यात्; अनया नामसप्तत्या महामन्त्ररहस्यरूपया।

Verse 90

एवं कुर्वन्नरो जातु न दरिद्रो न दुःखभाक् । व्याधिभिर्मुच्यते घोरैरपिजन्मांतरार्जितैः

एवं कृत्वा नरः कदाचिन्न दरिद्रो भवति न च दुःखभाग्। घोरैर्व्याधिभिर्मुच्यते, येऽपि जन्मान्तरार्जिताः॥

Verse 91

विनौषधैर्विना वैद्यैर्विनापथ्यपरिग्रहैः । कालेन निधनं प्राप्तः सूर्यलोके महीयते

विनौषधैर्विना वैद्यैर्विनापथ्यपरिग्रहैः। कालेन निधनं प्राप्य स सूर्यलोके महीयते॥

Verse 92

इत्येकदेशः कथितो भानुलोकस्य सत्तम । महातेजोनिधेरस्य कोविशेषमवैत्यहो

इत्येकदेशः कथितो भानुलोकस्य सत्तम। महातेजोनिधेरस्य को विशेषमवैत्यहो॥

Verse 93

स्वकर्णविषयीकुर्वन्नितिपुण्यकथामिमाम् । क्षणादालोकयांचक्रे महेंद्रस्य महापुरीम्

स्वकर्णविषयीकुर्वन्निति पुण्यकथामिमाम्। क्षणादालोकयामास महेन्द्रस्य महापुरीम्॥

Verse 94

अगस्तिरुवाच । श्रुत्वा सौरीं कथमेतामप्सरोलोकसंयुताम् । न दरिद्रो भवेत्क्वापि नाधर्मेषु प्रवर्तते

अगस्तिरुवाच। श्रुत्वा सौरीं कथामेतामप्सरोलोकसंयुताम्। न दरिद्रो भवेत्क्वापि नाधर्मेषु प्रवर्तते॥

Verse 95

ब्राह्मणैः सततं श्राव्यमिदमाख्यानमुत्तमम् । वेदपाठेन यत्पुण्यं तत्पुण्यफलदायकम्

ब्राह्मणैः सततं श्राव्यं पठनीयं चेदमुत्तमाख्यानम्। वेदपाठजन्यं यत्पुण्यं तत्फलमेव ददाति॥

Verse 96

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शृण्वंतोऽध्यायमुत्तमम् । पातकानि विसृज्येह गतिं यास्यंत्यनुत्तमाम्

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याश्चेममुत्तमाध्यायं शृण्वन्तः। इहैव पातकानि त्यक्त्वा अनुत्तमां गतिं यान्ति॥