Adhyaya 40

Verse 1

स्कंद उवाच । अविमुक्तेश माहात्म्यं वर्णितं तेग्रतो मया । अथो किमसि शुश्रूषुः कथयिष्यामि तत्पुनः

स्कन्द उवाच—अविमुक्तेशमाहात्म्यं तेऽग्रतो मया वर्णितम्; अथ किं पुनः शुश्रूषसे? तत्पുനरपि कथयिष्यामि।

Verse 2

अगस्त्य उवाच । अविमुक्तेश माहात्म्यं श्रावं श्रावं श्रुती मम । अतीव सुश्रुते जाते तथापि न धिनोम्यहम्

अगस्त्य उवाच—अविमुक्तेशमाहात्म्यं श्रावं श्रावं मया श्रुतम्; अतीव सुश्रुतो जातोऽपि तथापि न तृप्याम्यहम्।

Verse 3

अविमुक्तेश्वरं लिंगं क्षेत्रं चाप्यविमुक्तकम् । एतयोस्तु कथं प्राप्तिर्भवेत्षण्मुख तद्वद

षण्मुख, अविमुक्तेश्वरलिङ्गस्य तथा अविमुक्ताख्यस्य क्षेत्रस्य च अनुग्रहः कथं प्राप्यते? एतद् मे तत्त्वतः वद।

Verse 4

स्कंद उवाच । शृणु कुं भज वक्ष्यामि यथा प्राप्तिर्भवेदिह । स्वश्रेयो दातुरेतस्या विमुक्तस्य महामते

स्कन्द उवाच—शृणु, भज च; यथा अत्र प्राप्तिर्भवति तथा वक्ष्यामि। महामते, एषः अविमुक्तः दातुः स्वश्रेयसे प्रदीयते।

Verse 5

समीहितार्थ संसिद्धिर्लभ्यते पुण्यभारतः । तच्च पुण्यं भवेद्विप्र श्रुतिवर्त्मसभाजनात्

पुण्यभारतः समीहितार्थसंसिद्धिः लभ्यते। तच्च पुण्यं, विप्र, श्रुतिवर्त्मसत्कारात् (श्रुतिवर्त्मसभाजनात्) भवति।

Verse 6

श्रुतिवर्त्मजुषः पुंसः संस्पर्शान्नश्यतो मुने । कलिकालावपि सदा छिद्रं प्राप्य जिघांसतः

श्रुतिवर्त्मजुषः पुंसः, मुने, संस्पर्शमात्रेणैव कलिकालेऽपि सदा छिद्रं प्राप्य जिघांसवो नश्यन्ति।

Verse 7

वर्जितस्य विधानेन प्रोक्तस्याकरणेन वै । कलिकालावपि हतो ब्राह्मणं रंध्रदर्शनात्

वर्जितस्य विधानेन, प्रोक्तस्याकरणेन च; कलिकालेऽपि ब्राह्मणो रन्ध्रदर्शनात् हतः (विनश्यति) इति।

Verse 8

निषिद्धाचरणं तस्मात्कथयिष्ये तवाग्रतः । तद्दूरतः परित्यज्य नरो न निरयी भवेत्

निषिद्धाचारं तस्मात् तव पुरतः प्रवक्ष्यामि। तान् सर्वथा परित्यज्य नरो नरकभाग् न भवेत्॥

Verse 9

पलांडुं विड्वराहं च शेलुं लशुन गृंजने । गोपीयूषं तंडुलीयं वर्ज्यं च कवकं सदा

पलाण्डुं विड्वराहं च शेलुं लशुनगृञ्जने। गोपीयूषं तण्डुलीयं कवकं च सदा वर्जयेत्॥

Verse 10

व्रश्चनान्वृक्षनिर्यासान्पायसापूपशष्कुलीः । अदेवपित्र्यं पललमवत्सागोपयस्त्यजेत्

व्रश्चनान् वृक्षनिर्यासान् पायसापूपशष्कुलीः। अदेवपित्र्यं पललं अवत्सागोपयस्त्यजेत्॥

Verse 11

पय ऐकशफं हेयं तथा क्रामेलकाविकम् । रात्रौ न दधि भोक्तव्यं दिवा न नवनीतकम्

पय ऐकशफं हेयं तथा क्रामेलकाविकम्। रात्रौ न दधि भोक्तव्यं दिवा न नवनीतकम्॥

Verse 12

टिट्टिभं कलविंकं च हंसं चक्रं प्लवंबकम् । त्यजेन्मांसाशिनः सर्वान्सारसं कुक्कुटं शुकम्

टिट्टिभं कलविंकं च हंसं चक्रं प्लवंबकम्। त्यजेन्मांसाशिनः सर्वान् सारसं कुक्कुटं शुकम्॥

Verse 13

जालपादान्खंजरीटान्बुडित्वा मत्स्यभक्षकान् । मत्स्याशी सर्वमांसाशी तन्मत्स्यान्सर्वथा त्यजेत्

जालपादान् खञ्जरीटान् बुडित्वा मत्स्यभक्षकान् च सर्वथा वर्जयेत्। मत्स्याशी हि सर्वमांसाशी भवति; तस्मात् तान् मत्स्यान् सर्वथा त्यजेत्॥

Verse 14

हव्यकव्यनियुक्तौ तु भक्ष्यौ पाठीनरोहितौ । मांसाशिभिस्त्वमी भक्ष्याः शश शल्लक कच्छपाः

हव्यकव्यनियुक्तौ तु पाठीनरोहितौ भक्ष्यौ। मांसाशिभिः पुनरेते भक्ष्याः—शशः शल्लकः कच्छपश्च॥

Verse 15

श्वाविद्गोधे प्रशस्ते च ज्ञाताश्च मृगपक्षिणः । आयुष्कामैः स्वर्गकामैस्त्याज्यं मांसं प्रयत्नतः

श्वाविद्गोधे प्रशस्ते च तथा ज्ञाताश्च मृगपक्षिणः। आयुष्कामैः स्वर्गकामैः मांसं प्रयत्नतः सर्वथा त्याज्यम्॥

Verse 16

यज्ञार्थं पशुहिंसा या सा स्वर्ग्या नेतरा क्वचित् । त्यजेत्पर्युषितं सर्वमखंडस्नेह वर्जितम्

यज्ञार्थं या पशुहिंसा सा स्वर्ग्या, नेतरा क्वचित्। पर्युषितं सर्वं त्यजेत्, अखण्डस्नेहवर्जितं च॥

Verse 17

प्राणात्यये क्रतौ श्राद्धे भैषजे विप्रकाम्यया । अलौल्यमित्थं पललं भक्षयन्नैव दोषभाक्

प्राणात्यये क्रतौ श्राद्धे भैषजे विप्रकाम्यया। अलौल्यम् इति यः पललं भक्षयेत्, स नैव दोषभाक्॥

Verse 18

न तादृशं भवेत्पापं मृगयावृत्तिकांक्षिणः । यादृशं भवति प्रेत्य लौल्यान्मांसोपसेविनः

न तादृशं पापं भवति मृगयावृत्तिकामस्य, यादृशं प्रेत्य लौल्यात् मांसोपसेविनः पापं भवति।

Verse 19

मखार्थं ब्रह्मणा सृष्टाः पशु द्रुम मृगौषधीः । निघ्नन्नहिंसको विप्रस्तासामपि शुभा गतिः

मखार्थं ब्रह्मणा सृष्टाः पशवो द्रुममृगौषधयः; तत्र निघ्नन् विप्रोऽहिंसक उच्यते, तासामपि शुभा गतिः।

Verse 20

पितृदेवक्रतुकृते मधुपर्कार्थमेव च । तत्र हिंसाप्यहिंसा स्याद्धिंसान्यत्र सुदुस्तरा

पितृदेवक्रतुकृते मधुपर्कार्थमेव च। तत्र हिंसाप्यहिंसा स्यात्, हिंसान्यत्र सुदुस्तरा॥

Verse 21

यो जंतूनात्मपुष्ट्यर्थं हिनस्ति ज्ञानदुर्बलः । दुराचारस्य तस्येह नामुत्रापि सुखं क्वचित्

यो जन्तूनात्मपुष्ट्यर्थं हिनस्ति ज्ञानदुर्बलः। दुराचारस्य तस्येह नामुत्रापि सुखं क्वचित्॥

Verse 22

भोक्तानुमंता संस्कर्ता क्रयिविक्रयि हिंसकाः । उपहर्ता घातयिता हिंसकाश्चाष्टधा स्मृताः

भोक्ता अनुमन्ता संस्कर्ता क्रयी विक्रयी हिंसकाः। उपहर्ता घातयिता घातकश्चाष्टधा स्मृताः॥

Verse 23

प्रत्यब्दमश्वमेधेन शतं वर्षाणि यो यजेत् । अमांसभक्षको यश्च तयोरंत्यो विशिष्यते

प्रत्यब्दमश्वमेधेन शतं वर्षाणि यो यजेत् । अमांसभक्षको यश्च तयोर्मध्ये स विशिष्यते ॥

Verse 24

यथैवात्मा परस्तद्वद्द्रष्टव्यः सुखमिच्छता । सुखदुःखानि तुल्यानि यथात्मनि तथा परे

यथैवात्मा परस्तद्वद्द्रष्टव्यः सुखमिच्छता । सुखदुःखानि तुल्यानि यथात्मनि तथा परे ॥

Verse 25

सुखं वा यदि वा चान्यद्यत्किंचित्क्रियते परे । तत्कृतं हि पुनः पश्चात्सर्वमात्मनि संभवेत्

सुखं वा यदि वा चान्यद्यत्किंचित्क्रियते परे । तत्कृतं हि पुनः पश्चात्सर्वमात्मनि संभवेत् ॥

Verse 26

न क्लेशेन विना द्रव्यमर्थहीने कुतः क्रियाः । क्रियाहीने कुतो धर्मो धर्महीने कुतः सुखम्

न क्लेशेन विना द्रव्यमर्थहीने कुतः क्रियाः । क्रियाहीने कुतो धर्मो धर्महीने कुतः सुखम् ॥

Verse 27

सुखं हि सर्वैराकांक्ष्यं तच्च धर्मसमुद्भवम् । तस्माद्धर्मोत्र कर्तव्यश्चातुर्वर्ण्येन यत्नतः

सुखं हि सर्वैराकांक्ष्यं तच्च धर्मसमुद्भवम् । तस्माद्धर्मोऽत्र कर्तव्यश्चातुर्वर्ण्येन यत्नतः ॥

Verse 28

न्यायागतेन द्रव्येण कर्तव्यं पारलौकिकम् । दानं च विधिना देयं काले पात्रे च भावतः

न्यायोपार्जितेन द्रव्येण पारलौकिकं कर्म कर्तव्यम्। दानं च विधिपूर्वकं काले पात्रे च भावशुद्ध्या देयम्॥

Verse 29

विधिहीनं तथाऽपात्रे यो ददाति प्रतिग्रहम् । न केवलं हि तद्याति शेषं तस्य च नश्यति

विधिहीनं तथाऽपात्रे यः प्रतिग्रहं ददाति। न केवलं तद् याति, शेषं तस्यापि नश्यति॥

Verse 30

व्यसनार्थे कुटुंबार्थे यदृणार्थे च दीयते । तदक्षयं भवेदत्र परत्र च न संशयः

व्यसननिवारणार्थं कुटुम्बपोषणार्थं ऋणमोचनार्थं च यद् दीयते। तदत्र परत्र चाक्षयं भवति, न संशयः॥

Verse 31

मातापितृविहीनं यो मौंजीपाणिग्रहादिभिः । संस्कारयेन्निजैरर्थैस्तस्य श्रेयस्त्वनंतकम्

मातापितृविहीनं यः मौञ्जीपाणिग्रहादिभिः संस्कारैः स्वार्थैः संस्कारयेत्। तस्य श्रेयः अनन्तकं भवति॥

Verse 32

अग्निहोत्रैर्न तच्छ्रेयो नाग्निष्टोमादिभिर्मखैः । यच्छ्रेयः प्राप्यते मर्त्यैर्द्विजे चैके प्रतिष्ठिते

अग्निहोत्रैर्न तच्छ्रेयो नाग्निष्टोमादिभिर्मखैः। यच्छ्रेयः प्राप्यते मर्त्यैर्द्विजे चैके प्रतिष्ठिते॥

Verse 33

यो ह्यनाथस्य विप्रस्य पाणिं ग्राहयते कृती । इह सौख्यमवाप्नोति सोक्षयं स्वर्गमाप्नुयात्

यो ह्यनाथस्य विप्रस्य पाणिग्रहणं कारयति कृती। स इह लोके सौख्यमवाप्नोति, अक्षयं च स्वर्गं प्राप्नुयात्॥

Verse 34

पितृगेहे तु या कन्या रजः पश्येदसंस्कृता । भ्रूणहा तत्पिता ज्ञेयो वृषली सापि कन्यका

पितृगेहे तु या कन्या रजः पश्येदसंस्कृता। भ्रूणहा तत्पिता ज्ञेयो वृषली सापि कन्यका॥

Verse 35

यस्तां परिणयेन्मोहात्स भवेद्वृषलीपतिः । तेन संभाषणं त्याज्यमपाङ्क्तेयेन सर्वदा

यस्तां परिणयेन्मोहात् स भवेद्वृषलीपतिः। तेन संभाषणं त्याज्यमपाङ्क्तेयेन सर्वदा॥

Verse 36

विज्ञाय दोषमुभयोः कन्यायाश्च वरस्य च । संबंधं रचयेत्पश्चादन्यथा दोषभाक्पिता

विज्ञाय दोषमुभयोः कन्यायाश्च वरस्य च। संबंधं रचयेत् पश्चाद् अन्यथा दोषभाक् पिता॥

Verse 37

स्त्रियः पवित्राः सततं नैता दुष्यंति केनचित् । मासिमासि रजस्तासां दुष्कृतान्यपकर्षति

स्त्रियः पवित्राः सततं नैता दुष्यन्ति केनचित्। मासिमासि रजस्तासां दुष्कृतान्यपकर्षति॥

Verse 38

पूर्वं स्त्रियः सुरैर्भुक्ताः सोमगंधर्व वह्निभिः । भुंजते मानुषाः पश्चान्नैतादुष्यं ति केनचित्

पूर्वं स्त्रियः सोमगन्धर्ववह्निभिः सुरैरेवोपभुक्ताः; पश्चात् मानुषाः विवाहादिना भुञ्जते। अत्र केनचित् न दोषो नापि अशौचं जायते।

Verse 39

स्त्रीणां शौचं ददौ सोमः पावकः सर्वमेध्यताम् । कल्याणवाणीं गंधर्वास्तेन मेध्याः सदा स्त्रियः

सोमः स्त्रीणां शौचं ददौ, पावकः सर्वमेध्यतां व्यधात्; गन्धर्वाश्च कल्याणवाणीं प्रददुः। तस्मात् स्त्रियः सदा मेध्याः परिकीर्तिताः।

Verse 40

कन्यां भुंक्ते रजःकालेऽग्निः शशी लोमदर्शने । स्तनोद्भेदेषु गंधर्वास्तत्प्रागेव प्रदीयते

रजःकाले कन्यां वह्निरुपभुङ्क्ते इति श्रूयते; लोमदर्शने शशी, स्तनोद्भेदेषु गन्धर्वाः। अत एव सा तदानीमेव पूर्वं प्रदत्ता इव मन्यते।

Verse 41

दृश्यरोमात्वपत्यघ्नी कुलघ्न्युद्गतयौवना । पितृघ्न्याविष्कतरजास्ततस्ताः परिवर्जयेत्

दृश्यरोमा, अपत्यघ्नी, कुलघ्नी, उद्गतयौवना, पितृघ्नी, आविष्कतरजाः—एताः कन्याः तस्मात् विवाहार्थं परिवर्जयेत्।

Verse 42

कन्यादानफलप्रेप्सुस्तस्माद्द द्यादनग्निकाम् । अन्यथा न फलं दातुः प्रतिग्राही पतेदधः

कन्यादानफलप्रेप्सुः तस्मात् अनग्निकामां कन्यां दद्यात्। अन्यथा दातुः फलं न स्यात्, प्रतिग्राही च अधो गच्छेत्।

Verse 43

कन्यामभुक्तां सोमाद्यैर्ददद्दानफलं लभेत् । देवभुक्तां ददद्दाता न स्वर्गमधिगच्छति

सोमादिभिरदेवभुक्तां कन्यां यो ददाति स दानस्य फलं लभते। देवभुक्तां तु यो ददाति दाता स स्वर्गं नाधिगच्छति॥

Verse 44

शयनासनयानानि कुणपं स्त्रीमुखं कुशाः । यज्ञपात्राणि सर्वाणि न दुष्यंति बुधाः क्वचित्

शयनासनयानानि कुणपं स्त्रीमुखं कुशाः। यज्ञपात्राणि सर्वाणि न कदाचिद् दुष्यन्ति बुधैः॥

Verse 45

अजाश्वयोर्मुखं मेध्यं गावो मेध्यास्तु पृष्ठतः । पादतो ब्राह्मणा मेध्याः स्त्रियो मेध्यास्तु सर्वतः

अजाश्वयोर्मुखं मेध्यं गावां मेध्यं तु पृष्ठतः। पादतो ब्राह्मणा मेध्याः स्त्रियो मेध्यास्तु सर्वतः॥

Verse 46

अहोरात्रोषितो भूत्वा पंचगव्येन शुध्यति

अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति॥

Verse 47

बलात्कारोपभुक्ता वा चोरहस्तगतापि वा । न त्याज्या दयिता नारी नास्यास्त्यागो विधीयते

बलात्कारोपभुक्ता वा चोरहस्तगतापि वा। न त्याज्या दयिता नारी नास्यास्त्यागो विधीयते॥

Verse 48

आम्लेन ताम्रशुद्धिः स्याच्छुद्धिः कांस्यस्य भस्मना । संशुद्धी रजसा नार्यास्तटिन्या वेगतः शुचिः

आम्लेन ताम्रशुद्धिः स्याच्छुद्धिः कांस्यस्य भस्मना । संशुद्धी रजसा नार्यास्तटिन्या वेगतः शुचिः

Verse 49

मनसापि हि या नेह चिंतयेत्पुरुषांतरम् । सोमया सह सौख्यानि भुंक्ते चात्रापि कीर्तिभाक्

मनसापि हि या नेह चिंतयेत्पुरुषांतरम् । सोमया सह सौख्यानि भुंक्ते चात्रापि कीर्तिभाक्

Verse 50

पिता पितामहो भ्राता सकुल्यो जननी तथा । कन्याप्रदः पूर्वनाशे प्रकृतिस्थः परःपरः

पिता पितामहो भ्राता सकुल्यो जननी तथा । कन्याप्रदः पूर्वनाशे प्रकृतिस्थः परःपरः

Verse 51

अप्रयच्छन्समाप्नोति भूणहत्यामृतावृतौ । स्वयं त्वभावे दातॄणां कन्या कुर्यात्स्वयं वरम्

अप्रयच्छन्समाप्नोति भूणहत्यामृतावृतौ । स्वयं त्वभावे दातॄणां कन्या कुर्यात्स्वयं वरम्

Verse 52

हृताधिकारां मलिनां पिंडमात्रोपजीविनीम् । परिभूतामधःशय्यां वासयेद्व्यभिचारिणीम्

हृताधिकारां मलिनां पिंडमात्रोपजीविनीम् । परिभूतामधःशय्यां वासयेद्व्यभिचारिणीम्

Verse 53

व्यभिचारादृतौ शुद्धिर्गर्भे त्यागो विधीयते । गर्भभर्तृवधादौ तु महत्यपि च कल्मषे

व्यभिचारकृते दोषे ऋतौ शुद्धिर्विधीयते; गर्भे तु सति त्याग एव नियतः। गर्भभर्तृवधादिषु तु महति कल्मषेऽपि…

Verse 54

शूद्रस्य भार्या शूद्रैव सा च स्वा च विशः स्मृते । ते च स्वा चैव राज्ञस्तु ताश्च स्वाचाग्रजन्मनः

शूद्रस्य भार्या शूद्रैव स्वा स्मृता; विशः स्वा वैश्यैव। ता एव राज्ञोऽपि स्वाः; ताश्चैवाग्रजन्मनः स्वा इति स्मृतम्।

Verse 55

आरोप्य शूद्रां शयने विप्रो गच्छेदधोगतिम् । उत्पाद्य पुत्रं शूद्रायां ब्राह्मण्यादेव हीयते

शयने शूद्रामारोप्य विप्रोऽधोगतिं व्रजेत्; शूद्रायां पुत्रमुत्पाद्य ब्राह्मण्यादेव हीयते।

Verse 56

दैवपित्र्यातिथेयानि तत्प्रधानानि यस्य तु । देवाद्यास्तन्न चाश्नंति स च स्वर्गं न गच्छति

दैवपित्र्यातिथेयानि यस्य तु न प्रधानानि; देवादयस्तस्य नाश्नन्ति, स च स्वर्गं न गच्छति।

Verse 57

जामयो यानि गेहानि शपंत्यप्रतिपूजिताः । कृत्याभिर्निहतानीव नश्येयुस्तान्यसंशयम्

जामयः येषु गेहेषु न प्रतिपूजिताः शपन्ति; तानि गेहानि कृत्याभिर्निहतान्यिव नश्येयुरसंशयम्।

Verse 58

तदभ्यर्च्याः सुवासिन्यो भूषणाच्छादनाशनैः । भूतिकामैर्नरैर्नित्यं सत्कारेषूत्सवेषु च

तस्मात् सुवासिन्यः स्त्रियः भूषणैः आच्छादनैः अशनैश्च सम्यगभ्यर्चनीयाः। भूतिकामैर्नरैर्नित्यं सत्कारेषु उत्सवेषु च विशेषतः॥

Verse 59

यत्र नार्यः प्रमुदिता भूषणाच्छादनाशनैः । रमंते देवतास्तत्र स्युस्तत्र सफलाः क्रियाः

यत्र नार्यः भूषणैः आच्छादनैः अशनैश्च प्रमुदिताः सन्ति, तत्र देवताः रमन्ते; तत्र कृताः क्रियाः सफलाः स्युः॥

Verse 60

यत्र तुष्यति भर्त्रा स्त्री स्त्रिया भर्ता च तुष्यति । तत्र वेश्मनि कल्याणं संपद्येत पदे पदे

यत्र भर्त्रा स्त्री तुष्यति, स्त्रिया च भर्ता तुष्यति, तस्य वेश्मनि कल्याणं पदे पदे संपद्यते॥

Verse 61

अहुतं च हुतं चैव प्रहुतं प्राशितं तथा । ब्राह्मं हुतं पंचमं च पंचयज्ञा इमे शुभाः

अहुतं हुतं चैव प्रहुतं प्राशितं तथा। ब्राह्महुतं पञ्चमं च—पञ्चयज्ञा इमे शुभाः॥

Verse 62

जपोऽहुतोहुतो होमः प्रहुतो भौतिको बलिः । प्राशितं पितृसंतृप्तिर्हुतं ब्राह्मं द्विजार्चनम्

जपोऽहुतः; हुतो होमः; प्रहुतो भौतिको बलिः। प्राशितं पितृसंतृप्तिः; ब्राह्महुतं द्विजार्चनम्॥

Verse 63

पंचयज्ञानिमान्कुर्वन्ब्राह्मणो नावसीदति । एतेषामननुष्ठानात्पंचसूना अवाप्नुयात्

पञ्चयज्ञानिमान् कुर्वन् ब्राह्मणो न अवसीदति। एतेषाम् अननुष्ठानात् पञ्चसूनाः अवाप्नुयात्॥

Verse 64

ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेद्बाहुजातमनामयम् । वैश्यं सुखं समागम्य शूद्रं संतोषमेव च

ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत् बाहुजातम् अनामयम्। वैश्यं सुखं समागम्य शूद्रं सन्तोषमेव च॥

Verse 65

जातमात्रः शिशुस्तावद्यावदष्टौ समाः स्मृताः । भक्ष्याभक्ष्येषु नो दु्ष्येद्यावन्नैवोपनीयते

जातमात्रः शिशुः तावद् यावद् अष्टौ समाः स्मृताः। भक्ष्याभक्ष्येषु नो दूष्येत् यावन् नैवोपनीयते॥

Verse 66

भरणं पोष्यवर्गस्य दृष्टादृष्टफलोदयम् । प्रत्यवायो ह्यभरणे भर्तव्यस्तत्प्रयत्नतः

भरणं पोष्यवर्गस्य दृष्टादृष्टफलोदयम्। प्रत्यवायो ह्यभरणे भर्तव्यस् तत्प्रयत्नतः॥

Verse 67

मातापितागुरुपत्नीः त्वपत्यानि समाश्रिताः । अभ्यागतोतिथिश्चाग्निः पोष्यवर्गा अमी नव

माता पिता गुरुपत्नी त्वपत्यानि समाश्रिताः। अभ्यागतोऽतिथिश्चाग्निः पोष्यवर्गा अमी नव॥

Verse 68

स जीवति पुमान्योऽत्र बहुभिश्चोपजीव्यते । जीवन्मृतोथ विज्ञेयः पुरुषः स्वोदरंभरिः

स एव लोके जीवति यो बहूनां आधारो भवति। स्वोदरपूरणमात्रजीवी तु जीवन्नपि मृत इति विज्ञेयः॥

Verse 69

दीनानाथविशिष्टेभ्यो दातव्यं भूतिकाम्यया । अदत्तदाना जायंते परभाग्योपजीविनः

भूतिकाम्यया दीनानाथविशिष्टेभ्यः विशेषतः दानं दातव्यम्। अदत्तदानाः परभाग्योपजीविनो जायन्ते॥

Verse 70

विभागशीलसंयुक्तो दयावांश्च क्षमायुतः । देवतातिथिभक्तस्तु गृहस्थो धार्मिकः स्मृतः

विभागशीलः दयावान् क्षमायुतश्च देवतातिथिभक्तः। एष गृहस्थो धार्मिक इति स्मृतः॥

Verse 71

शर्वरीमध्य यामौ यौ हुतशेषं च यद्धविः । तत्र स्वपंस्तदश्नंश्च ब्राह्मणो नावसीदति

शर्वरीमध्ययामयोः स्वपन्, हुतशेषं यद्धविः तदश्नन्। एवं ब्राह्मणो नावसीदति, न दुर्भाग्यं प्राप्नोति॥

Verse 72

नवैतानि गृहस्थस्य कार्याण्यभ्यागते सदा । सुधा व्ययानि यत्सौम्यं वाक्यं चक्षुर्मनोमुखम्

अभ्यागते सदा गृहस्थस्य नवैतानि कार्याणि। एतानि सुधाव्ययानि—सौम्यं वाक्यं, चक्षुर्मनोमुखैः सुस्वागतभावश्च॥

Verse 73

अभ्युत्थानमिहायात सस्नेहं पूर्वभाषणम् । उपासनमनुव्रज्या गृहस्थोन्नति हेतवे

गृहस्थोन्नत्यर्थं अतिथिमागतमिहाभ्युत्थाय सस्नेहं पूर्वं वचनं ब्रूयात्, सादरमुपासीत, प्रस्थितं चानुव्रजेत्।

Verse 74

तथेषद्व्यययुक्तानि कार्याण्येतानि वै नव । आसनं पादशौचं च यथाशक्त्याशनं क्षितिः

तथैव ईषद्व्यययुक्तानि एतानि नव कर्माणि—आसनं, पादशौचं, यथाशक्त्यशनं, तथा क्षितौ शयनस्थानं च।

Verse 75

शय्यातृणजलाभ्यंग दीपा गार्हस्थ्य सिद्धिदाः । तथा नव विकर्माणि त्याज्यानि गृहमेधिनाम्

शय्या, तृणं, जलं, अभ्यङ्गतैलं, दीपश्च—एते गार्हस्थ्यसिद्धिदाः। तथा गृहमेधिनां नव विकर्माणि त्याज्यानि।

Verse 76

पैशुन्यं परदाराश्च द्रोहः क्रोधानृताप्रियम् । द्वेषो दंभश्च माया च स्वर्गमार्गार्गलानि हि

पैशुन्यं, परदारगमनं, द्रोहः, क्रोधः, अनृतं, अप्रियवचनं, द्वेषः, दम्भः, माया च—एतानि स्वर्गमार्गस्य अर्गलानि हि।

Verse 77

नवावश्यककर्माणि कार्याणि प्रतिवासरम् । स्नानं संध्या जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम्

नवावश्यककर्माणि प्रतिवासरं कार्याणि—स्नानं, सन्ध्या, जपः, होमः, स्वाध्यायः, देवतार्चनं च।

Verse 78

वेश्वदेवं तथातिथ्यं नवमं पितृतर्पणम् । नव गोप्यानि यान्यत्र मुने तानि निशामय

वैश्वदेवं तथातिथ्यं नवमं पितृतर्पणम् । नव गोप्यानि यान्यत्र मुने तानि निशामय ॥

Verse 79

जन्मर्क्षं मैथुनं मंत्रो गृहच्छिद्रं च वंचनम् । आयुर्धनापमानं स्त्री न प्रकाश्यानि सर्वथा

जन्मर्क्षं मैथुनं मंत्रो गृहच्छिद्रं च वंचनम् । आयुर्धनापमानं स्त्री न प्रकाश्यानि सर्वथा ॥

Verse 80

नवैतानि प्रकाश्यानि रहः पापमकुत्सितम् । प्रायोग्यमृणशुद्धिश्च सान्वयः क्रयविक्रयौ । कन्यादानं गुणोत्कर्षो नान्यत्केनापि कुत्रचित्

नवैतानि प्रकाश्यानि रहः पापमकुत्सितम् । प्रायोग्यमृणशुद्धिश्च सान्वयः क्रयविक्रयौ । कन्यादानं गुणोत्कर्षो नान्यत्केनापि कुत्रचित् ॥

Verse 81

पात्र मित्र विनीतेषु दीनानाथोपकारिषु । मातापितुगुरूष्वेतन्नवकं दत्तमक्षयम्

पात्र मित्र विनीतेषु दीनानाथोपकारिषु । मातापितुगुरूष्वेतन्नवकं दत्तमक्षयम् ॥

Verse 82

निष्फलं नवसूत्सृष्टं चाटचारणतस्करे । कुवैद्ये कितवे धूर्ते शठे मल्ले च बंदिनि

निष्फलं नवसूत्सृष्टं चाटचारणतस्करे । कुवैद्ये कितवे धूर्ते शठे मल्ले च बंदिनि ॥

Verse 83

आपस्त्वपि न देयानि नववस्तूनि सर्वथा । अन्वये सति सर्वस्वं दारांश्च शरणागतान्

आपत्स्वपि न देयानि नववस्तूनि सर्वथा। अन्वये सति सर्वस्वं दारांश्च शरणागतान्॥

Verse 84

न्यासाधीकुलवृत्तिं च निक्षेपं स्त्रीधनं सुतम् । यो ददाति स मूढात्मा प्रायश्चित्तैर्विशुध्यति

न्यासाधीकुलवृत्तिं च निक्षेपं स्त्रीधनं सुतम्। यो ददाति स मूढात्मा प्रायश्चित्तैर्विशुध्यति॥

Verse 85

एतन्नवानां नवकं ज्ञात्वा प्रियमवाप्नुयात् । अन्यच्च नवकं वच्मि सर्वेषां स्वर्गमार्गदम्

एतन्नवानां नवकं ज्ञात्वा प्रियमवाप्नुयात्। अन्यच्च नवकं वच्मि सर्वेषां स्वर्गमार्गदम्॥

Verse 86

सत्यं शौचमहिंसा च क्षांतिर्दानं दया दमः । अस्तेयमिंद्रियाकोचः सर्वेषां धर्मसाधनम्

सत्यं शौचमहिंसा च क्षांतिर्दानं दया दमः। अस्तेयमिंद्रियाकोचः सर्वेषां धर्मसाधनम्॥

Verse 87

अभ्यस्य नवतिं चैतां स्वर्गमार्गप्रदीपिकाम् । सतामभिमतां पुण्यां गृहस्थो नावसीदति

अभ्यस्य नवतिं चैतां स्वर्गमार्गप्रदीपिकाम्। सतामभिमतां पुण्यां गृहस्थो नावसीदति॥

Verse 88

जिह्वा भार्या सुतो भ्राता मित्र दास समाश्रिताः । यस्यैते विनयाढ्याश्च तस्य सर्वत्र गौरवम्

जिह्वा भार्या सुतो भ्राता मित्राणि दासाश्च समाश्रिताश्च यस्य सर्वे विनय-नय-सम्पन्नाः; स सर्वत्र पूज्यः, सर्वत्र गौरवं लभते।

Verse 89

पानं दुर्जन संसर्गः पत्या च विरहोटनम् । स्वप्नोन्यगृहवासश्च नारीणां दूषणानि षट्

पानं दुर्जनसंसर्गः पत्या विरह एव च । स्वप्नोऽन्यगृहवासश्च—नारीणां दूषणानि षट् इति परिगण्यन्ते।

Verse 90

समर्घं धान्यमुद्धत्य महर्घं यः प्रयच्छति । स हि वार्धुषिको नाम तस्यान्नं नैव भक्षयेत्

समर्घं धान्यमुद्धृत्य महर्घं यः प्रयच्छति, स वार्धुषिको नाम; तस्य अन्नं कदाचन न भक्षयेत्।

Verse 91

अग्रे माहिषिकं दृष्ट्वा मध्ये च वृषलीपतिम् । अंते वार्धुषिकं चैव निराशाः पितरो गताः

अग्रे माहिषिकं दृष्ट्वा मध्ये च वृषलीपतिम् । अन्ते वार्धुषिकं चैव—निराशाः पितरो गताः।

Verse 92

महिषीत्युच्यते नारी या च स्याद्व्यभिचारिणी । तां दुष्टां कामयेद्यस्तु स वै माहिषिकः स्मृतः

महिषीति उच्यते नारी या व्यभिचारिणी भवेत्; तां दुष्टां कामयेद्यस्तु स एव माहिषिकः स्मृतः।

Verse 93

स्व वृषं या परित्यज्य परवृषे वृषायते । वृषली सा हि विज्ञेया न शूद्री वृषली भवेत्

या स्ववृषं परित्यज्य परवृषे वृषायते । सा वृषलीति विज्ञेया; जन्ममात्रेण शूद्री न वृषली भवेत् ॥

Verse 94

यावदुष्णं भवत्यन्नं यावन्मौनेन भुज्यते । तावदश्नंति पितरो यावन्नोक्ता हविर्गुणाः

यावदुष्णं भवत्यन्नं यावन्मौनेन भुज्यते । तावदश्नन्ति पितरः, यावन्नोक्ता हविर्गुणाः ॥

Verse 95

विद्याविनयसंपन्ने श्रोत्रिये गृहमागते । क्रीडंत्यौषधयः सर्वा यास्यामः परमां गतिम्

विद्याविनयसंपन्ने श्रोत्रिये गृहमागते । क्रीडन्त्यौषधयः सर्वाः—‘यास्यामः परमां गतिम्’ ॥

Verse 96

भ्रष्टशौचवताचारे विप्रे वेदविवर्जिते । रोदित्यन्नं दीयमानं किं मया दुष्कृतं कृतम्

भ्रष्टशौचवताचारे विप्रे वेदविवर्जिते । अन्नं दीयमानं रोदिति—‘किं मया दुष्कृतं कृतम्’ ॥

Verse 97

यस्य कोष्ठगतं चान्नं वेदाभ्यासेन जीर्यति । स तारयति दातारं दशपूर्वान्दशापरान्

यस्य कोष्ठगतं चान्नं वेदाभ्यासेन जीर्यति । स दातारं तारयति—दशपूर्वान् दशापरान् ॥

Verse 98

न स्त्रीणां वपनं कार्यं न च गाः समनुव्रजेत् । न च रात्रौ वसेद्गोष्ठे न कुर्याद्वैदिकीं श्रुतिम्

न स्त्रीणां वपनं कर्तव्यं, न च गाः समनुव्रजेत्। न च रात्रौ गोष्ठे वसेत्, तत्र वैदिकीं श्रुतिं न कुर्यात्॥

Verse 99

सर्वान्केशान्समुद्धृत्य च्छेदयेदंगुलद्वयम् । एवमेव तु नारीणां शिरसो मुंडनं भवेत्

सर्वान् केशान् समुद्धृत्य अङ्गुलद्वयमात्रं छेदयेत्। एवमेव नारीणां शिरसो मुंडनं भवेत्॥

Verse 100

राजा वा राजपुत्रो वा ब्राह्मणो वा बहुश्रुतः । अकारयित्वा वपनं प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत्

राजा वा राजपुत्रो वा ब्राह्मणो वा बहुश्रुतः। वपनम् अकारयित्वा प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत्॥

Verse 110

माक्षिकं फाणितं शाकं गोरसं लवणं घृतम् । हस्तदत्तानि भुक्तानि दिनमेकमभोजनम्

माक्षिकं फाणितं शाकं गोरसं लवणं घृतम्। हस्तदत्तानि भुक्तानि, दिनमेकम् अभोजनं भवेत्॥

Verse 120

मा देहीति च यो ब्रूयाद्गवाग्निब्राह्मणेषु च । तिर्यग्योनिशतं गत्वा चांडालेष्वभिजायते

मा देहीति यो ब्रूयात् गवाग्निब्राह्मणेषु च। तिर्यग्योनिशतं गत्वा चाण्डालेष्वभिजायते॥

Verse 130

चैत्यवृक्षं चितिं यूपं शिवनिर्माल्यभोजिनम् । वेदविक्रयिणं स्पृष्ट्वा सचैलो जलमाविशेत्

चैत्यवृक्षं चितिं यूपं शिवनिर्माल्यभोजिनं वा वेदविक्रयिणं च स्पृष्ट्वा, सचैल एव शुद्ध्यर्थं जलं प्रविशेत्।

Verse 140

फाणितं गोरसं तोयं लवणं मधुकांजिकम् । हस्तेन ब्राह्मणो दत्त्वा कृच्छ्रं चांद्रायणं चरेत्

फाणितं गोरसं तोयं लवणं मधुकाञ्जिकं च ब्राह्मणो हस्तेन दत्त्वा, कृच्छ्रं चान्द्रायणं च आचरेत्।

Verse 150

व्यवहारानुरूपेण न्यायेन तु यदर्जनम् । क्षत्रियस्य पयस्तेन प्रजापालनतो भवेत्

व्यवहारानुरूपेण न्यायेन यदर्जनं क्षत्रियस्य भवति, तेनैव तस्य पयः—प्रजापालनसमुद्भवम्—भवेत्।

Verse 160

न शब्दशास्त्राभिरतस्य मोक्षो न चैव रम्या वसथप्रियस्य । न भोजनाच्छादन तत्परस्य न लोकवित्त ग्रहणे रतस्य

न शब्दशास्त्राभिरतस्य मोक्षः, न रम्यवसथप्रियस्य; न भोजनाच्छादनतत्परस्य, न लोकवित्तग्रहणे रतस्य।

Verse 167

स सर्वतीर्थसुस्नातः स सर्वक्रतुदीक्षितः । स दत्तसर्वदानस्तु काशी येन निषेविता

स सर्वतीर्थेषु सुस्नातः, स सर्वक्रतुषु दीक्षितः; स दत्तसर्वदानः—येन काशी सम्यग् निषेविता।