Adhyaya 32

Verse 1

अगस्त्य उवाच । बर्हियान समाचक्ष्व हरिकेशसमुद्भवम् । कोसौ कस्य सुतः श्रीमान्कीदृगस्य तपो महत्

अगस्त्य उवाच। बर्हियान समाचक्ष्व हरिकेशसमुद्भवम्। कोऽसौ कस्य सुतः श्रीमान् कीदृगस्य तपो महत्॥

Verse 2

कथं च देवदेवस्य प्रियत्वं समुपेयिवान् । काशीवासिजनीनोभूत्कथं वा दंडनायकः

कथं च देवदेवस्य प्रियत्वं समुपेयिवान्? काशीवासिजनिर्जातः कथं वा दण्डनायकः अभवत्?

Verse 3

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं प्रसादं कुरु मे विभो । अन्नदत्वं च संप्राप्तः कथमेष महामतिः

एतदहं श्रोतुमिच्छामि; मे विभो प्रसादं कुरु। अन्नदत्वं च कथमेष महामतिः संप्राप्तवान्?

Verse 4

संभ्रमो विभ्रमश्चोभौ कथं तदनुगामिनौ । विभ्रांतिकारिणौ क्षेत्रवैरिणां सर्वदा नृणाम्

सम्भ्रमो विभ्रमश्चोभौ कथं तदनुगामिनौ? क्षेत्रवैरिणां नृणां सर्वदा विभ्रान्तिकारिणौ कथम्?

Verse 5

स्कंद उवाच । सम्यगापृच्छि भवता काशीवासिसमाहितम् । कुंभसंभव विप्रर्षे दंडपाणि कथानकम्

स्कन्द उवाच—सम्यगापृच्छि भवता, कुम्भसम्भव विप्रर्षे, काशीवासिसमाहितस्य दण्डपाणेः कथानकम्।

Verse 6

यदाकर्ण्य नरः प्राज्ञ काशीवासस्य यत्फलम् । निष्प्रत्यूहं तदाप्नोति विश्वभर्त्तुरनुग्रहात्

यदाकर्ण्य नरः प्राज्ञ काशीवासस्य यत्फलम्, निष्प्रत्यूहं तदाप्नोति विश्वभर्तुरनुग्रहात्।

Verse 7

रत्नभद्र इति ख्यातः पर्वते गंधमादने । यक्षः सुकृतलक्षश्रीः पुरा परम धार्मिकः

पुरा गन्धमादनपर्वते रत्नभद्र इति ख्यातो यक्षः आसीत्। स बहुसुकृतजनितलक्ष्मीसम्पन्नः परमधार्मिकश्च।

Verse 8

पूर्णभद्रं सुतं प्राप्य सोऽभूत्पूर्णमनोरथः । वयश्चरममासाद्य भुक्त्वा भोगाननेकशः

पूर्णभद्रं नाम सुतं प्राप्य स पूर्णमनोरथोऽभवत्। वयश्चरममासाद्य चानेकशो भोगान् भुक्तवान्।

Verse 9

शांभवेनाथ योगेन देहमुत्सृज्य पार्थिवम् । आससादाशवं शांतं शांतसर्वेंद्रियार्थकः

अथ शांभवेन योगेन पार्थिवं देहमुत्सृज्य स शांतं पदमाससाद; सर्वेन्द्रियार्थाः शान्ता अभवन्।

Verse 10

पितर्युपरतेसोऽथ पूर्णभद्रो महायशाः । सुकृतोपात्तविभव भवसंभोगभुक्तिभाक्

पितर्युपरतेऽथ महायशाः पूर्णभद्रः सुकृतोपात्तविभवः सन् भवसंभोगभुक्तिभागभवत्।

Verse 11

सर्वान्मनोरथांल्लेभे विना स्वर्गैकसाधनम् । गार्हस्थ्याश्रम नेपथ्यं पथ्यं पैतामहं महत्

स सर्वान् मनोरथान् लेभे, स्वर्गैकसाधनं विना। गार्हस्थ्याश्रमनेपथ्यं पथ्यं पैतामहं महत् आददे।

Verse 12

संसारतापसंतप्तावयवामृतसीकरम् । अपत्यं पततां पोतं बहुक्लेशमहार्णवे

संसारतापेन संतप्तानामङ्गानाममृतसीकर इवापत्यं; बहुक्लेशमहार्णवे निमज्जतां जनानां पोत इव भवति।

Verse 13

पूर्णभद्रोऽथ संवीक्ष्य मंदिरं सर्वसुंदरम् । तद्बालकोमलालाप विकलं त्यक्तमंगलम्

अथ पूर्णभद्रः सर्वसुन्दरं मन्दिरं संवीक्ष्य, तद्बालकोमलालापविकलत्वात् त्यक्तमङ्गलमिव दुःखितोऽभवत्।

Verse 14

शून्यं दरिद्रहृदिव जीर्णारण्यमिवाथवा । पांथवत्प्रांतरमिव खिन्नोऽतीवानपत्यवान्

अनपत्यवान् स अत्यन्तखिन्नः; तस्य सर्वं शून्यमिवाभात्—दरिद्रहृदयमिव, जीर्णारण्यमिव, पांथस्य प्रान्तारमिव च।

Verse 15

आहूय गृहिणी सोऽथ यक्षः कनककुंडलाम् । उवाच यक्षिणीं श्रेष्ठां पूर्णभद्रो घटोद्भव

अथ स यक्षः घटोद्भवः पूर्णभद्रः कनककुण्डलां गृहिणीमाहूय, श्रेष्ठां यक्षिणीं प्रति उवाच।

Verse 16

न हर्म्यं सुखदं कांते दर्पणोदरसुंदरम् । मुक्ता गवाक्षसुभगं चंद्रकांतशिलाजिरम्

कान्ते, दर्पणोदरसुन्दरं मुक्तागवाक्षसुभगं चन्द्रकान्तशिलाजिरं चेदपि, इदं हर्म्यं न खलु सुखदं भवति।

Verse 17

पद्मरागेंद्रनीलार्चिरर्चिताट्टालकं क्वणत् । विद्रुमस्तंभशोभाढ्यं स्फुरत्स्फटिककुड्यवत्

पद्मरागेन्द्रनीलप्रभाभिरर्चितोच्चाट्टालकः क्वणति; विद्रुमस्तम्भशोभासंपन्नः स्फुरत्स्फटिककुड्य इव विराजते।

Verse 18

प्रेंखत्पताकानिकरं मणिमाणिक्यमालितम् । कृष्णागुरुमहाधूप बहुलामोदमोदितम्

प्रेंखत्पताकानिकरैः समलंकृतं मणिमाणिक्यमालितम्; कृष्णागुरुमहाधूपबहुलसौरभेण प्रमुदितं मोदमोदितम्।

Verse 19

अनर्घ्यासनसंयुक्तं चारुपर्यंकभूषितम् । रम्यार्गलकपाटाढ्यं दुकूलच्छन्नमंडपम्

अनर्घ्यासनसंयुक्तं चारुपर्यङ्कभूषितम्; रम्यार्गलकपाटाढ्यं दुकूलच्छन्नमण्डपम्।

Verse 20

सुरम्यरतिशालाढ्यं वाजिराजिविराजितम् । दासदासीशताकीर्णं किंकिणीनादनादितम्

सुरम्यरतिशालाढ्यं वाजिराजिविराजितम्; दासदासीशताकीर्णं किंकिणीनादनादितम्।

Verse 21

नूपुरारावसोत्कंठ केकिकेकारवाकुलम् । कूजत्पारावत कुलं गुरुसारीकथावरम्

नूपुरारावसोत्कण्ठं केकिकेकारवाकुलम्; कूजत्पारावतकुलं गुरुसारीकथावरम्।

Verse 22

खेलन्मरालयुगलं जीवं जीवककांतिमत् । माल्याहूत द्विरेफाणां मंजुगुंजारवावृतम्

तत्र मरालयुगलं क्रीडति स्म; जीवककान्तिमन्तो जीवपक्षिणोऽपि शोभन्ते स्म। माल्याहूतद्विरेफाणां मधुरमञ्जुगुञ्जारवैः सर्वं परिवृतमभूत्॥

Verse 23

कर्पूरैण मदामोद सोदरानिलवीजितम् । क्रीडामर्कटदंष्ट्राग्री कृतमाणिक्यदाडिमम्

कर्पूरैणमदामोदसौदरानिलैर्वीजितं तदभूत्। क्रीडामर्कटदंष्ट्राग्रैः कृतमिव माणिक्यदाडिमं तत्र दृश्यते स्म॥

Verse 24

दाडिमीबीजसंभ्रांतशुकतुंडात्तमौक्तिकम् । धनधान्यसमृद्धं च पद्मालयमिवापरम्

दाडिमीबीजसंभ्रान्तशुकतुंडात्तमौक्तिकमिव दृश्यते स्म। धनधान्यसमृद्धं च तद् देशं पद्मालयमिवापरं बभौ॥

Verse 25

कमलामोदगर्भं च गर्भरूपं विना प्रिये । गर्भरूपमुखं प्रेक्ष्ये कथं कनककुडले

कमलामोदगर्भं गर्भरूपमुखं प्रेक्ष्ये, प्रिये; किन्तु गर्भरूपं विना। हे कनककुडले, कथं नु तद् बालरूपं द्रक्ष्यामि?॥

Verse 26

यद्युपायोऽस्ति तद्ब्रूहि धिगपुत्रस्य जीवितम् । सर्वशून्यमिवाभाति गृहमेतदनंगजम्

यद्युपायोऽस्ति तद्ब्रूहि; धिगपुत्रस्य जीवितम्। अनङ्गजं गृहमेतत् सर्वशून्यमिवाभाति॥

Verse 27

पुण्यवानितरो वापि मम क्षेत्रस्य सेवया । मुक्तो भवति देवेशि नात्र कार्या विचारणा

पुण्यवानितरो वापि मम क्षेत्रस्य सेवया । मुक्तो भवति देवेशि नात्र कार्या विचारणा

Verse 28

प्रलपंतमिव प्रोच्चैः प्रियं कनककुंडला । बभाषेंऽतर्विनिःश्वस्य यक्षिणी सा पतिव्रता

प्रलपंतमिव प्रोच्चैः प्रियं कनककुंडला । बभाषेंऽतर्विनिःश्वस्य यक्षिणी सा पतिव्रता

Verse 29

कनककुंडलोवाच । किमर्थं खिद्यसे कांत ज्ञानवानसि यद्भवान् । अत्रोपायोऽस्त्यपत्याप्त्यै विस्रब्धमवधारय

कनककुंडलोवाच । किमर्थं खिद्यसे कांत ज्ञानवानसि यद्भवान् । अत्रोपायोऽस्त्यपत्याप्त्यै विस्रब्धमवधारय

Verse 30

किमुद्यमवतां पुंसां दुर्लभं हि चराचरे । ईश्वरार्पितबुद्धीनां स्फुंरंत्यग्रे मनोरथाः

किमुद्यमवतां पुंसां दुर्लभं हि चराचरे । ईश्वरार्पितबुद्धीनां स्फुंरंत्यग्रे मनोरथाः

Verse 31

दैवं हेतुं वदंत्येवं भृशं कापुरुषाः पते । स्वयं पुराकृतं कर्म दैवं तच्च न हीतरत्

दैवं हेतुं वदंत्येवं भृशं कापुरुषाः पते । स्वयं पुराकृतं कर्म दैवं तच्च न हीतरत्

Verse 32

ततः पौरुषमालंब्य तत्कर्म परिशांतये । ईश्वरं शरणं यायात्सर्वकारणकारणम्

ततः स्वपौरुषमालम्ब्य तत्कर्मफलशान्तये । सर्वकारणकारणं परमेश्वरं शरणं व्रजेत् ॥

Verse 33

अपत्यं द्रविणं दारा हारा हर्म्य हया गजाः । सुखानि स्वर्गमोक्षौ च न दूरे शिवभक्तितः

अपत्यं द्रविणं दाराः हाराः हर्म्याणि हया गजाः । सुखानि स्वर्गमोक्षौ च न दूरे शिवभक्तितः ॥

Verse 34

विधातुः शांभवीं भक्तिं प्रिय सर्वे मनोरथाः । सिद्धयोष्टौ गृहद्वारं सेवंते नात्र संशयः

प्रिय, शांभवीं भक्तिं विधातुः समुपाश्रित्य सर्वे मनोरथाः सिद्ध्यन्ति; अष्टसिद्धयश्च गृहद्वारं सेवन्ते, नात्र संशयः ॥

Verse 35

नारायणोपि भगवानंतरात्मा जगत्पतिः । चराचराणामविता जातः श्रीकंठसेवया

नारायणोऽपि भगवान् अन्तरात्मा जगत्पतिः । चराचराणामविता जातः श्रीकण्ठसेवया ॥

Verse 36

ब्रह्मणः सृष्टिकर्त्तृत्वं दत्तं तेनैव शंभुना । इंद्रादयो लोकपाला जाता शंभोरनुग्रहात्

ब्रह्मणः सृष्टिकर्तृत्वं दत्तं तेनैव शम्भुना । इन्द्रादयो लोकपालाः जाता शम्भोरनुग्रहात् ॥

Verse 37

मृत्युंजयं सुतं लेभे शिलादोप्यनपत्यवान् । श्वेतकेतुरपि प्राप जीवितं कालपाशतः

शिलादोऽप्यनपत्यवान् मृत्युंजयं सुतं लेभे; श्वेतकेतुरपि कालपाशात् विमुक्तो जीवितं पुनरवाप।

Verse 38

क्षीरार्णवाधिपतितामुपमन्युरवाप्तवान् । अंधकोप्यभवद्भृंगी गाणपत्यपदोर्जितः

उपमन्युः क्षीरार्णवाधिपतितामवाप्तवान्; अन्धकोऽपि भृङ्गीभूत्वा शिवगणेषु गाणपत्यपदं जितवान्।

Verse 39

जिगाय शार्ङ्गिणं संख्ये दधीचिः शंभुसेवया । प्राजापत्यपदं प्राप दक्षः संशील्य शंकरम्

शम्भुसेवया दधीचिः संख्ये शार्ङ्गिणं जिगाय; दक्षः शंकरं संशील्य प्राजापत्यपदं प्राप।

Verse 40

मनोरथपथातीतं यच्च वाचामगोचरम् । गोचरो गोचरीकुर्यात्तत्पदं क्षणतो मृडः

मनोरथपथातीतं वाचामगोचरं च यत्; मृडः क्षणतोऽपि तत्पदं गोचरं गोचरीकरोति।

Verse 41

अनाराध्य महेशानं सर्वदं सर्वदेहिनाम् । कोपि क्वापि किमप्यत्र न लभेतेति निश्चितम्

महेशानं सर्वदं सर्वदेहिनामनाराध्य; कोऽपि क्वापि किमप्यत्र न लभते—इति निश्चितम्।

Verse 42

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शंकरं शरणं व्रज । यदिच्छसि प्रियं पुत्रं प्रियसर्वजनीनकम्

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन शङ्करं शरणं व्रज। यदि च्छसि प्रियं पुत्रं प्रियं सर्वजनीनकम्॥

Verse 43

इति श्रुत्वा वचः पत्न्याः पूर्णभद्रः स यक्षराट् । आराध्य श्रीमहादेवं गीतज्ञो गीतविद्यया

इति श्रुत्वा वचः पत्न्याः पूर्णभद्रः स यक्षराट्। आराध्य श्रीमहादेवं गीतज्ञो गीतविद्यया॥

Verse 44

दिनैः कतिपयैरेव परिपूर्णमनोरथः । पुत्रकाममवापोच्चैस्तस्यां पत्न्यां दृढव्रतः

दिनैः कतिपयैरेव परिपूर्णमनोरथः। पुत्रकाममवापोच्चैस्तस्यां पत्न्यां दृढव्रतः॥

Verse 45

नादेश्वरं समभ्यर्च्य कैः कैर्नापि स्वचिंतितम् । तस्मात्काश्यां प्रयत्नेन सेव्यो नादेश्वरो नृभिः

नादेश्वरं समभ्यर्च्य कैः कैर्नापि स्वचिन्तितम्। तस्मात्काश्यां प्रयत्नेन सेव्यो नादेश्वरो नृभिः॥

Verse 46

अंतर्वत्न्यथ कालने तत्पत्नी सुषुवे सुतम् । तस्य नाम पिता चक्रे हरिकेश इति द्विज

अन्तर्वत्यथ कालेन तत्पत्नी सुषुवे सुतम्। तस्य नाम पिता चक्रे हरिकेश इति द्विज॥

Verse 47

प्रीतिदायं ददौ चाथ भूरिपुत्राननेक्षणात् । पूर्णभद्रस्तथागस्त्य हृष्टा कनककुंडला

अथ भूरिपुत्राननदर्शनप्रीत्या पूर्णभद्रः प्रीतिदायं ददौ; तथैवागस्त्य, कनककुण्डला हृष्टा बभूव।

Verse 48

बालोऽपि पूर्णचंद्राभ वदनो मदनोपमः । वृद्धिं प्रतिक्षणं प्राप शुक्लपक्ष इवोडुराट्

बालोऽपि स पूर्णचन्द्राभवदनो मदनोपमः; शुक्लपक्ष इवोडुराट् प्रतिक्षणं वृद्धिं प्राप।

Verse 49

यदाष्टवर्षदेशीयो हरिकेशोऽभवच्छिशुः । नित्यं तदाप्रभृत्येवं शिवमेकममन्यत

यदा स हरिकेशः शिशुरष्टवर्षदेशीयोऽभवत्, तदाप्रभृत्य नित्यं शिवमेकमेव परं शरणं सत्यममन्यत।

Verse 50

पांसुक्रीडनसक्तोपि कुर्याल्लिंगं रजोमयम् । शाद्वलैः कोमलतृणैः पूजयेच्च स कौतुकम्

पांसुक्रीडनसक्तोऽपि स रजोमयं लिङ्गं कुर्यात्; शाद्वलैः कोमलतृणैः कौतुकात् पूजयेत् च तत्।

Verse 51

आकारयति मित्राणि शिवनाम्नाऽखिलानि सः । चंद्रशेखरभूतेश मृत्युंजय मृडेश्वरः

स शिवनाम्नाऽखिलानि मित्राण्याकारयति—चन्द्रशेखर, भूतेश, मृत्युंजय, मृडेश्वर इत्यादि।

Verse 52

धूर्जटे खंडपरशो मृडानीश त्रिलोचन । भर्गशंभोपशुपते पिनाकिन्नुग्रशंकर

धूर्जटे खण्डपरशो मृडानीश त्रिलोचन । भर्ग शम्भो पशुपते पिनाकिन् उग्रशङ्कर ॥

Verse 53

त्वमंत्यभूषां कुरु काशिवासिनां गले सुनीलां भुजगेंद्र कंकणाम् । भालेसु नेत्रां करिकृत्तिवाससं वामेक्षणालक्षित वामभागाम्

त्वमन्त्यभूषां कुरु काशिवासिनां गले सुनीलां भुजगेन्द्रकङ्कणाम् । भालेषु नेत्रां करिकृत्तिवाससं वामेक्षणालक्षितवामभागाम् ॥

Verse 54

अजिनांबरदिग्वासः स्वर्धुनी क्लिन्नमौलिज । विरूपाक्षाहिनेपथ्य गृणन्नामावलीमिमाम्

अजिनाम्बरदिग्वासः स्वर्धुनीक्लिन्नमौलिजः । विरूपाक्षाहिनेपथ्य गृणन्नामावलीमिमाम् ॥

Verse 55

सवयस्कानिति मुहुः समाह्वयति लालयन् । शब्दग्रहौ न गृह्णीतस्तस्यान्याख्यां हरादृते

सवयस्कानिति मुहुः समाह्वयति लालयन् । शब्दग्रहौ न गृह्णीतस्तस्यान्याख्यां हरादृते ॥

Verse 56

पद्भ्यां न पद्यते चान्यदृते भूतेश्वराजिरात् । द्रष्टुं रूपांतरं तस्य वीक्षणेन विचक्षणे

पद्भ्यां न पद्यते चान्यदृते भूतेश्वराजिरात् । द्रष्टुं रूपान्तरं तस्य वीक्षणेन विचक्षणे ॥

Verse 57

रसयेत्तस्य रसना हरनामाक्षरामृतम् । शिवांघ्रिकमलामोदाद्घ्राणं नैव जिघृक्षति

तस्य रसना हरनामाक्षरामृतं रसयति; शिवाङ्घ्रिकमलामोदेन मत्तं घ्राणं नान्यगन्धं जिघृक्षति।

Verse 58

करौ तत्कौतुककरौ मनो मनति नापरम् । शिवसात्कृत्यपेयानि पीयते तेन सद्धिया

करौ तस्य तत्रैव कौतुककरौ; मनोऽपि नापरं मन्यते। सद्धिया शिवसात्कृत्यपेयान्येव पीयते।

Verse 59

भक्ष्यते सर्वभक्ष्याणि त्र्यक्षप्रत्यक्षगान्यपि । सर्वावस्थासु सर्वत्र न स पश्येच्छिवं विना

स सर्वभक्ष्याणि भक्षयेत्, त्र्यक्षप्रत्यक्षगान्यपि; तथापि सर्वावस्थासु सर्वत्र शिवं विना न पश्येत्।

Verse 60

गच्छन्गायन्स्वपंस्तिष्ठञ्च्छयानोऽदन्पिबन्नपि । परितस्त्र्यक्षमैक्षिष्ट नान्यं भावं चिकेति सः

गच्छन् गायन् स्वपन् तिष्ठन् शयानोऽदन् पिबन्नपि, परितस्त्र्यक्षमेवैक्षीत; स नान्यं भावं चिकेति।

Verse 61

क्षणदासु प्रसुप्तोपि क्व यासीति वदन्मुहुः । क्षणं त्र्यक्ष प्रतीक्षस्व बुध्यतीति स बालकः

क्षणदासु प्रसुप्तोऽपि स मुहुर्वदति—“क्व यासि? त्र्यक्ष! क्षणं प्रतीक्षस्व”; एवं स बालकः शिवमेव बुध्यते।

Verse 62

स्पष्टां चेष्टां विलोक्येति हरिकेशस्य तत्पिता । अशिक्षयत्सुतं सोऽथ गृहकर्मरतो भव

हरिकेशस्य सुतस्य स्पष्टां चेष्टां विलोक्य तत्पिता तमशिक्षयत्— “त्वं गृहकर्मसु रतः भव।”

Verse 63

एते तुरंगमा वत्स तवैतेऽश्वकिशो रकाः । चित्राणीमानि वासांसि सुदुकूलान्यमूनि च

“वत्स, एते तव तुरङ्गमाः— सुन्दराः अश्वकिशोरकाः; इमानि च चित्राणि वासांसि, एतानि च सुदुकूलानि।”

Verse 64

रत्नान्याकरशुद्धानि नानाजातीन्यनेकशः । कुप्यं बहुविधं चैतद्गोधनानि महांति च

“इमानि रत्नानि आकरशुद्धानि नानाजातीनि बहुशः; एतच्च बहुविधं कुप्यं, महान्ति च गोधनानि।”

Verse 65

अमत्राणि महार्हाणि रौप्य कांस्यमयानि च । पणनीयानि वस्तूनि नानादेशोद्भवान्यपि

“अत्र च अमत्राणि महार्हाणि रौप्यकांस्यमयानि; पणनीयानि च वस्तूनि नानादेशोद्भवान्यपि।”

Verse 66

चामराणि विचित्राणि गंधद्रव्याण्यनेकशः । एतान्यन्यानि बहुशस्त्वनेके धान्यराशयः

“विचित्राणि चामराणि, गन्धद्रव्याणि अनेकशः; एतान्यन्यानि बहूनि, धान्यराशयश्च अनेके।”

Verse 67

एतत्त्वदीयं सकलंवस्तुजातं समंततः । अर्थोपार्जनविद्याश्च सर्वाः शिक्षस्व पुत्रक

एतत् सर्वं वस्तुजातं सर्वथा तव एव। अर्थोपार्जनविद्याः सर्वाः, पुत्रक, त्वं सम्यक् शिक्षस्व॥

Verse 68

चेष्टास्त्यज दरिद्राणां धूलिधूसरिणाममूः । अभ्यस्यविद्याः सकला भोगान्निर्विश्य चोत्तमान्

दरिद्राणां धूलिधूसरिणां नीचचेष्टाः परित्यज। सकला विद्याः समभ्यस्य, ततः श्रेष्ठान् भोगान् निर्विश॥

Verse 69

तां दशां चरमां प्राप्य भक्तियोगं ततश्चर । असकृच्छिक्षितः पित्रेत्यवमन्य गुरोर्गिरम्

चरमां दशां प्राप्य ततः भक्तियोगं समाचर। स तु पित्रा पुनःपुनः शिक्षितोऽपि गुरोर्गिरम् अवमन्यत॥

Verse 70

रुष्टदृष्टिं च जनकं कदाचिदवलोक्य सः । निर्जगाम गृहाद्भीतो हरिकेश उदारधीः

कदाचित् जनकस्य रुष्टदृष्टिं विलोक्य सः। भीतः गृहाद् निर्जगाम हरिकेश उदारधीः॥

Verse 71

ततश्चिंतामवापोच्चैर्दिग्भ्रांतिमपि चाप्तवान् । अहो बालिशबुद्धित्वात्कुतस्त्यक्तं गृहं मया

ततः स उच्चैश्चिन्तामवाप दिग्भ्रान्तिमपि च। ‘अहो बालिशबुद्धित्वात् कुतस्त्यक्तं गृहं मया’ इति॥

Verse 72

क्व यामि क्व स्थिते शंभो मम श्रेयो भविष्यति । पित्रा निर्वासितश्चाहं न च वेद्म्यथ किंचन

क्व यामि क्व वसे शम्भो, मम श्रेयः कथं भवेत्? पित्रा निर्वासितोऽहं च, न च जानामि किंचन॥

Verse 73

इति श्रुतं मया पूर्वं पितुरुत्संगवर्तिना । गदतस्तातपुरतः कस्यचिद्वचनं स्फुटम्

इति श्रुतं मया पूर्वं पितुरुत्सङ्गवर्तिना। तातस्य पुरतो वाक्यं कस्यचित् स्फुटमीरितम्॥

Verse 74

मात्रा पित्रा परित्यक्ता ये त्यक्ता निजबंधुभिः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः

मात्रा पित्रा परित्यक्ता ये त्यक्ता निजबान्धवैः। येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः॥

Verse 75

जरया परिभूता ये ये व्याधिविकलीकृताः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः

जरया परिभूता ये ये व्याधिविकलीकृताः। येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः॥

Verse 76

पदे पदे समाक्रांता ये विपद्भिरहर्निशम् । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषांवाराणसी गतिः

पदे पदे समाक्रान्ता ये विपद्भिरहर्निशम्। येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः॥

Verse 77

पापराशिभिराक्रांता ये दारिद्र्य पराजिताः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः

पापराशिभिराक्रान्ता ये दारिद्र्येण पराजिताः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः ॥

Verse 78

संसार भयभीताय ये ये बद्धाः कर्मबंधनैः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः

संसारभयभीताः ये ये बद्धाः कर्मबन्धनैः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः ॥

Verse 79

श्रुतिस्मृतिविहीना ये शौचाचारविवर्जिताः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः

श्रुतिस्मृतिविहीना ये शौचाचारविवर्जिताः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः ॥

Verse 80

ये च योगपरिभ्रष्टास्तपो दान विवर्जिताः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः

ये च योगपरिभ्रष्टाः तपोदानविवर्जिताः । येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी गतिः ॥

Verse 81

मध्ये बंधुजने येषामपमानं पदे पदे । तेषामानंददं चैकं शंभोरानंदकाननम्

मध्ये बन्धुजने येषामपमानं पदे पदे । तेषामानन्ददं चैकं शम्भोरानन्दकाननम् ॥

Verse 82

आनंदकानने येषां रुचिर्वै वसतां सताम् । विश्वेशानुगृहीतानां तेषामानंदजोदयः

आनन्दकानने येषां सतां वासे परा रुचिः, विश्वेशानुगृहीतानां तेषामानन्दजोदयः सदा वर्धते।

Verse 83

भर्ज्यते कर्मबीजानि यत्र विश्वेशवह्निना । अतो महाश्मशानं तदगतीनां परा गतिः

यत्र विश्वेशवह्निना कर्मबीजानि भर्ज्यन्ते; अत एव तन्महाश्मशानं, अगतीनां परा गतिः।

Verse 84

हरिकेशो विचार्येति यातो वाराणसीं पुरीम् । यत्राविमुक्ते जंतूनां त्यजतां पार्थिवीं तनुम्

इति विचार्य हरिकेशो वाराणसीं पुरीं ययौ—अविमुक्ते यत्र जंतवः पार्थिवीं तनुं त्यजन्ति।

Verse 85

पुनर्नो तनुसंबंधस्तनुद्वेषिप्रसादतः । आनंदवनमासाद्य स तपः शरणं गतः

तनुद्वेषिणः प्रसादेन पुनर्नो मे तनुसंबन्धः; आनन्दवनमासाद्य स तपः शरणं जगाम।

Verse 86

अथ कालांतरे शंभुः प्रविश्यानंदकानमम् । पार्वत्यै दर्शयामास निजमाक्रीडकाननम्

अथ कालान्तरे शम्भुरानन्दकाननं प्रविश्य, पार्वत्यै निजमाक्रीडकाननं दर्शयामास।

Verse 87

अमंदामोदमंदारं कोविदारपरिष्कृतम् । चारुचंपकचूताढ्यं प्रोत्फुल्लनवमल्लिकम्

अमन्दामोदं मन्दारवृक्षैः परिपूर्णं, कोविदारैः परिष्कृतं, चारुचम्पकचूतसमृद्धं, प्रोत्फुल्लनवमल्लिकाभिरलंकृतम्।

Verse 88

विकसन्मालतीजालं करवीरविराजितम् । प्रस्फुटत्केतकिवनं प्रोद्यत्कुरबकोर्जितम्

विकसन्मालतीजालैः समाच्छन्नं, करवीरपुष्पैर्विराजितं, प्रस्फुटत्केतकिवनैः शोभितं, प्रोद्यत्कुरबकपुष्पैः समुज्ज्वलम्।

Verse 89

जृंभद्विचकिलामोदं लसत्कंकेलिपल्लवम् । नवमल्लीपरिमलाकृष्टषट्पदनादितम्

जृम्भद्विचकिलामोदेन सुरभि, लसत्कंकेलिपल्लवैः शोभितं, नवमल्लिकापरिमलाकृष्टषट्पदनादैर्निनादितम्।

Verse 90

पुष्प्यपुन्नागनिकरं बकुलामोदमोदितम् । मेदस्विपाटलामोद सदामोदित दिङ्मुखम्

पुष्प्यपुन्नागनिकरैः समृद्धं, बकुलामोदमोदितं, मेदस्विपाटलामोदेन सदैव प्रमुदितदिङ्मुखम्।

Verse 91

बहुशोलंबिरोलंब मालामालितभूतलम् । चलच्चंदनशाखाग्र रममाणपि काकुलम्

बहुशोलम्बिरोलम्बमालाभिरामालितभूतलं, चलच्चन्दनशाखाग्रैः रममाणमिव काकुलं च।

Verse 92

गुरुणाऽगुरुणामत्त भद्रजातिविहंगमम् । नागकेसरशाखास्थ शालभंजि विनोदितम्

स गुरुः सुरभिसौरभमत्तान् भद्रजातिविहङ्गमान् क्रीडमानान् दर्शयामास; नागकेसरशाखास्था शालभञ्जिका रम्या क्रीडया वनं विनोदयामास।

Verse 93

मेरुतुंग नमेरुस्थच्छायाक्रीडितकिंनरम् । किंनरीमिथुनोद्गीतं गानवच्छुककिंशुकम्

मेरुतुङ्गसदृशेषु शिखरेषु शीतलच्छायायां किंनराः क्रीडन्ति स्म; किंनरीमिथुनोद्गीतानुगुणं किंशुकाशोकवृक्षाः स्वयमेव गायत इवाभान्त।

Verse 94

कदंबानां कदंबेषु गुंजद्रोलंबयुग्मकम् । जितसौवर्णवर्णोच्च कर्णिकारविराजितम्

कदम्बेषु कदम्बानां मध्ये गुञ्जद्भ्रमरयुग्मकं लम्बमानमिव दृश्यते स्म; जितसौवर्णवर्णोच्चैः कर्णिकारकुसुमैः स वनः विराजितोऽभवत्।

Verse 95

शालतालतमालाली हिंताली लकुचावृतम् । लसत्सप्तच्छदामोदं खर्जूरीराजिराजितम् । नारिकेल तरुच्छन्न नारंगीरागरंजितम्

शालतालतमालालिहिंतालीलकुचैः परिवृतं, लसत्सप्तच्छदामोदसुरभितं, खर्जूरीराजिभिः शोभितं; नारिकेलतरुच्छन्नं, नारङ्गीरागरञ्जितं च तत् वनम्।

Verse 96

फलिजंबीरनिकरं मधूकमधुपाकुलम् । शाल्मली शीतलच्छायं पिचुमंद महावनम्

फलिजम्बीरनिकरैः सान्द्रं, मधूककुसुममधुपैः आकुलं, शाल्मलीभिः शीतलच्छायं, पिचुमन्दमहावनैः विस्तीर्णं महावनं स दर्शयामास।

Verse 97

मधुरामोद दमनच्छन्नं मरुबनोदितम् । लवलीलोललीलाभृन्मंदमारुतलोलितम्

दमनलताभिराच्छन्नं मधुरामोदपूरितम् । मरुबनमिव संजीवितं लवलीलताभिर्लीलया मन्दमारुतचालितम् ॥

Verse 98

भिल्ली हल्लीसकप्रीति झिल्लीरावविराविणम् । क्वचित्सरः परिसरक्रीडत्क्रोडकदंबकम्

भिल्लीहल्लीसकवल्लीनां प्रीतिजनकं झिल्लीरावविराविणम् । क्वचित्सरःपरिसरे क्रीडत्क्रोडकदम्बकम् ॥

Verse 99

मरालीगलनालीस्थ बिसासक्तसितच्छदम् । विशोककोकमिथुनक्रीडाक्रेंकारसुंदरम्

मरालीगलनालीस्थबिसासक्तसितच्छदम् । विशोककोकमिथुनक्रीडाक्रेंकारसुन्दरम् ॥

Verse 100

बकशावकसंचारं लक्ष्मणासक्त सारसम् । मत्तबर्हिणसंघुष्टं कपिंजलकुलाकुलम्

बकशावकसञ्चारं लक्ष्मणासक्तसारसम् । मत्तबर्हिणसंघुष्टं कपिञ्जलकुलाकुलम् ॥

Verse 110

चंद्रकांतशिलासुप्तकृष्णैणहरितोडुपम् । तरुप्रकीर्णकुसुम जितस्वर्लोकतारकम् । दर्शयन्नित्थमाक्रीडं देव्यै देवोविशद्वनम्

चन्द्रकान्तशिलासुप्तकृष्णैणहरितोडुपम् । तरुप्रकीर्णकुसुमं जितस्वर्लोकतारकम् । दर्शयन्नित्थमाक्रीडं देव्यै देवो विशद्वनम् ॥

Verse 120

ब्रह्मज्ञानं न विंदंति योगैरेकेन जन्मना । जन्मनैकेन मुच्यंते काश्यामंतकृतो जनाः

योगैरेकेन जन्मना ब्रह्मज्ञानं न लभ्यते; काश्यामन्तकृतो ये जनाः, ते तस्मिन्नेव जन्मनि मुक्तिं प्राप्नुवन्ति।

Verse 130

विधाय क्षेत्रसंन्यासं ये वसंतीह मानवाः । जीवन्मुक्तास्तु ते देवि तेषां विघ्नं हराम्यहम्

ये मानवाः अस्य क्षेत्रस्य संन्यासं विधायात्र वसन्ति, ते देवि जीवन्मुक्ता भवन्ति; तेषां विघ्नं अहमेव हरामि।

Verse 140

सत्वावलंबितप्राणमायुःशेषेणरक्षितम् । निःश्वासोच्छासपवनवृत्तिसूचितजीवितम्

सत्त्वावलम्बितप्राणेन आयुः शेषेण रक्षितम्; निःश्वासोच्छासपवनवृत्त्या सूचितं जीवितम्।

Verse 150

श्रुत्वोदितां तस्य महेश्वरो गिरं मृद्वीकया साम्यमुपेयुषीं मृदु । भक्तस्य धीरस्य महातपोनिधे ददौ वराणां निकर तदा मुदा

तस्य मृद्वीकासममधुरां मृदुं गिरं श्रुत्वा महेश्वरः; धीरस्य भक्तस्य महातपोनिधेः मुदैव वराणां निकरं ददौ।

Verse 160

मद्भक्तियुक्तोपि विना त्वदीयां भक्तिं न काशी वसतिं लभेत । गणेषु देवेषु हि मानवेषु तदग्रमान्यो भव दंडपाणे

मद्भक्तियुक्तोऽपि त्वदीयभक्तिं विना काशीवसतिं न लभेत; अतः दण्डपाणे, गणेषु देवेषु च मानवेषु च त्वं तदग्रमान्यो भव।

Verse 170

धन्यो यक्षः पूर्णभद्रो धन्या कांचनकुंडला । ययोर्जठरपीठेभूर्दंडपाणे महामते

धन्यः स यक्षः पूर्णभद्रः, धन्या च काञ्चनकुण्डला। हे महामते दण्डपाणे, ययोर्जठरपीठे भूर्धरैव प्रतिष्ठिता॥

Verse 217

धिगेतत्सौधसौंदर्यं धिगेतद्धनसंचयम् । विनापत्यं प्रियतमे जीवितं च धिगावयोः

धिगेतत्सौधसौन्दर्यं धिगेतद्धनसञ्चयम्। विनापत्यं प्रियतमे, जीवितं च धिगावयोः॥