Adhyaya 5

Verse 1

पराशर उवाच । ततो ध्यानेन विश्वेशमालोक्य स मुनीश्वरः । सूत प्रोवाच तां पुण्यां लोपामुद्रामिदं वचः

पराशर उवाच । अथ स मुनीश्वरः ध्यानयोगेन विश्वेशं समालोक्य, सूत, पुण्यां लोपामुद्रां प्रति इदं वचनं प्रोवाच ।

Verse 2

अयि पश्य वरारोहे किमेतत्समुपस्थितम् । क्व तत्कार्यं क्व च वयं मुनिमार्गानुसारिणः

अयि वरारोहे पश्य—किमिदं समुपस्थितम् । क्व तत्कार्यं क्व च वयं मुनिमार्गानुसारिणः ॥

Verse 3

येन गोत्रभिदा गोत्रा विपक्षा हेलया कृताः । भवेत्कुंठितसामर्थ्यः स कथं गिरिमात्रके

येन गोत्रभिदा गोत्रा विपक्षा हेलया कृताः । स कथं कुंठितसामर्थ्यो भवेत् गिरिमात्रके ॥

Verse 4

कल्पवृक्षोंऽगणे यस्य कुलिशं यस्य चायुधम् । सिद्ध्यष्टकं हि यद्द्वारि स सिद्ध्यै प्रार्थयेद्द्विजम्

कल्पवृक्षोऽङ्गणे यस्य कुलिशं यस्य चायुधम् । सिद्ध्यष्टकं हि यद्द्वारि स सिद्ध्यै प्रार्थयेद्द्विजम् ॥

Verse 5

क्रियंते व्याकुलाः शैला अहो दावाग्निना प्रिये । तद्वृद्धिस्तंभने शक्तिः क्व गतासाऽशुशुक्षणेः

क्रियन्ते व्याकुलाः शैला अहो दावाग्निना प्रिये । तद्वृद्धिस्तम्भने शक्तिः क्व गतासौऽशुशुक्षणेः ॥

Verse 6

नियन्ता सर्वभूतानां योसौ दण्डधरः प्रभुः । स किं दंडयितुं नालमेकं तं ग्रावमात्रकम्

यः सर्वभूतानां नियन्ता प्रभुः दण्डधरः सः, स किं नालं दण्डयितुम्—एकं ग्रावमात्रकं तं अपि?

Verse 7

आदित्या वसवो रुद्रास्तुषिताः स मरुद्गणाः । विश्वेदेवास्तथा दस्रौ ये चान्येपि दिवौकसः

आदित्याः वसवो रुद्राः तुषिताः स मरुद्गणाः । विश्वेदेवाः तथा दस्रौ ये चान्येऽपि दिवौकसः ॥

Verse 8

येषां दृक्पातमात्रेण पतंति भुवनान्यपि । ते किं समर्था नो कांते नगवृद्धिनिषेधने

येषां दृक्पातमात्रेण पतन्ति भुवनान्यपि । ते किं न समर्थाः, नो कांते, नगवृद्धिनिषेधने?

Verse 9

आज्ञातं कारणं तच्च स्मृतं वाक्यं सुभाषितम् । काशीमुद्दिश्य यद्गीतं मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

आज्ञातं कारणं तच्च, स्मृतं वाक्यं सुभाषितम् । काशीमुद्दिश्य यद्गीतं मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥

Verse 10

अविमुक्तं न मोक्तव्यं सर्वथैव मुमुक्षुभिः । किंतु विघ्ना भविष्यंति काश्यां निवसतां सताम्

अविमुक्तं न मोक्तव्यं सर्वथैव मुमुक्षुभिः । किंतु विघ्ना भविष्यन्ति काश्यां निवसतां सताम् ॥

Verse 11

उपस्थितोयं कल्याणि सोंऽतरायो महानिह । न शक्यतेऽन्यथाकर्तुं विश्वेशो विमुखो यतः

उपस्थितोऽयं कल्याणि महान् अन्तराय इह; अन्यथा कर्तुं न शक्यते, यतो विश्वेशोऽस्मिन् कार्ये विमुखोऽभवत्।

Verse 12

काशीद्विजाशीर्भिरहो यदाप्ता कस्तां मुमुक्षुर्यदिवामुमुक्षुः । ग्रासं करस्थं स विसृज्य हृद्यं स्वकूर्परं लेढि विमूढचेताः

अहो! काशीद्विजाशीर्भिर्यदाप्ता काशी, तां कः मुमुक्षुरपि वा अमुमुक्षुरपि परित्यजेत्? करस्थं हृद्यं ग्रासं विसृज्य स्वकूर्परं लेढि—एवं विमूढचेताः।

Verse 13

अहो जना बालिशवत्किमेतां काशीं त्यजेयुः सुकृतैकराशिम् । शालूककंदः प्रतिमज्जनं किं लभेत तद्वत्सुलभा किमेषा

अहो जना बालिशवत् किमेतां काशीं त्यजेयुः सुकृतैकराशिम्? शालूककन्दः किं प्रतिमज्जनं विना लभ्यते? तथा किमेषा काशी सुलभा?

Verse 14

भवांतरा वर्जित पुण्यराशिं कृच्छैर्महद्भिर्ह्यवगम् यकाशीम् । प्राप्यापि किं मूढधियोन्यतो वै यियासवो दुर्गतिमुद्यियासवः

भवान्तरैरपि न वर्जिता पुण्यराशिः काशी; महद्भिः कृच्छ्रैरेव ह्यवगम्यते। तां प्राप्यापि मूढधियः किमन्यतो यियासवः—दुर्गतिमिवोद्यम्य?

Verse 15

क्व काशिका विश्वपदप्रकाशिका क्व कार्यमन्यत्परितोतिदुःखम् । तत्पंडितोन्यत्र कुतः प्रयाति किं याति कूष्मांडफलं ह्यजास्ये

क्व काशिका विश्वपदप्रकाशिका, क्व चान्यत् कार्यं परितोऽतिदुःखम्! तत् पण्डितोऽन्यत्र कुतः प्रयाति? किं कूष्माण्डफलं ह्यजास्ये याति?

Verse 16

काशीं प्रकाशीं कृतपुण्यराशिं हा शीघ्रनाशी विसृजेन्नरः किम् । नूनं स्वनूनं सुकृतं तदीयं मदीयमेवं विवृणोति चेतः

काशीं प्रकाशीं कृतपुण्यराशिं हा शीघ्रनाशी विसृजेन्नरः किम्। नूनं स्वचेतः स्वकृतं तदीयं मदीयमेवं विवृणोति नित्यम्॥

Verse 17

नरो न रोगी यदिहाविहाय सहायभूतां सकलस्य जंतोः । काशीमनाशी सुकृतैकराशिमन्यत्र यातुं यततां न चान्यः

य इह काशीं सहायभूतां सकलस्य जन्तोः अनाशीम्। सुकृतैकराशिं विहायान्यत्र यातुं यतते स रोगी॥

Verse 18

वित्रस्तपापां त्रिदशैर्दुरापां गंगां सदापां भवपाशशापाम् । शिवाविमुक्ताममृतैकशुक्तिं भुक्ताविमुक्तानपरित्यजन्ति

वित्रस्तपापां त्रिदशैर्दुरापां गङ्गां सदापां भवपाशशापाम्। शिवाविमुक्ताममृतैकशुक्तिं भुक्ता न जह्युः तद्भक्तजनांश्च॥

Verse 19

हंहो किमंहो निचिताः प्रलब्धा बंहीयसायास भरेण काशीम् । प्रभूतपुण्यद्रविणैकपण्यां प्राप्यापि हित्वा क्व च गंतुमुद्यताः

हंहो किमंहो निचिताः प्रलब्धा बंहीयसायासभरेण काशीम्। प्रभूतपुण्यद्रविणैकपण्यां प्राप्यापि हित्वा क्व नु गन्तुमुद्यताः॥

Verse 20

अहो जनानां जडता विहाय काशीं यदन्यत्र न यंति चेतः । परिस्फुरद्गांगजलाभिरामां कामारिशूलाग्रधृतां लयेपि

अहो जनानां जडता विहाय काशीं यदन्यत्र न यान्ति चेतः। परिस्फुरद्गङ्गजलाभिरामां कामारिशूलाग्रधृतां लयेऽपि॥

Verse 21

रेरे भवे शोकजलैकपूर्णे पापेस्मलोकाः पतिताब्धिमध्ये । विद्राणनिद्राणविरोधिपापां काशीं परित्यज्यतरिं किमर्थम्

रे रे! भवे शोकजलैकपूर्णे पापाब्धिमध्ये जनाः पतन्ति। विद्रावयत्पापमविद्यनिद्रां काशी तरिर्भूत्वा स्थिते, तां परित्यज्य किमन्यतरेण तरितुमिच्छसि॥

Verse 22

न सत्पथेनापि न योगयुक्त्या दानैर्नवा नैव तपोभिरुग्रैः । काशी द्विजाशीर्भिरहो सुलभ्या किंवा प्रसादेन च विश्वभर्तुः

न सत्पथेनापि न योगयुक्त्या न दानमार्गेण न तीव्रतपसा। काशी सुलभा न भवेत् तथैव; द्विजाशिषा वा जगद्भर्तृप्रसादेन वा॥

Verse 23

धर्मस्तु संपत्तिभरैः किलोह्यतेप्यर्थो हि कामैर्बहुदानभोगकैः । अन्यत्रसर्वं स च मोक्ष एकः काश्यां न चान्यत्र तथायथात्र

अन्यत्र धर्मोऽपि धनभारपीडितोऽर्थोऽपि कामैर्बहुभोगलोलैः। अन्यत्र सर्वं, स तु मोक्ष एकः—काश्यां न चान्यत्र तथैव नूनम्॥

Verse 24

क्षेत्रं पवित्रं हि यथाऽविमुक्तं नान्यत्तथायच्छ्रुतिभिः प्रयुक्तम् । न धर्मशास्त्रैर्न च तैःपुराणैस्तस्माच्छरण्यं हि सदाऽविमुक्तम्

यथा पवित्रं ह्यविमुक्तक्षेत्रं नान्यत्तथा वेदवचःप्रशस्तम्। न धर्मशास्त्रैर्न च पुराणवाक्यैः; तस्मादविमुक्तं शरणं सदा हि॥

Verse 25

सहोवाचेति जाबालिरारुणेसिरिडामता । वरणापिंगला नाडी तदंतस्त्वविमुक्तकम्

‘स होवाच’ इति जाबालिरारुणये स्मृतः। वरणा पिङ्गला नाड्यौ, तयोर्मध्येऽविमुक्तकम्॥

Verse 26

सा सुषुम्णा परानाडी त्रयं वाराणसीत्वसौ । तदत्रोत्क्रमणे सर्वजंतूनां हि श्रुतौ हरः

सा सुषुम्णा परानाडी; त्रयं चैतद् वाराणसीत्वम्। अत्रोत्क्रमणकाले सर्वजंतूनां कर्णे हरः श्रूयते।

Verse 27

तारकं ब्रह्मव्याचष्टे तेन ब्रह्म भवंति हि । एवं श्लोको भवत्येष आहुर्वै वेदवादिनः

तारकं ब्रह्मेति व्याचष्टे; तेनैव जन्तवो ब्रह्म भवन्ति। एवं श्लोकोऽयं भवति—इति वै वेदवादिन आहुः।

Verse 28

भगवानंतकालेऽत्र तारकस्योपदेशतः । अविमुक्तेस्थिताञ्जन्तून्मोचयेन्नात्र संशयः

भगवान् अन्तकालेऽत्र तारकस्योपदेशतः। अविमुक्तस्थिताञ्जन्तून् मोचयेत्—नात्र संशयः।

Verse 29

नाविमुक्तसमंक्षेत्रं नाविमुक्तसमा गतिः । नाविमुक्तसमं लिंगं सत्यं सत्यं पुनःपुनः

नाविमुक्तसमं क्षेत्रं, नाविमुक्तसमा गतिः। नाविमुक्तसमं लिङ्गं—सत्यं सत्यं पुनःपुनः।

Verse 30

अविमुक्तं परित्यज्य योन्यत्र कुरुते रतिम् । मुक्तिं करतलान्मुक्त्वा सोन्यां सिद्धिं गवेषयेत्

अविमुक्तं परित्यज्य योऽन्यत्र कुरुते रतिम्। करतलस्थां मुक्तिं मुक्त्वा सोऽन्यां सिद्धिं गवेषयेत्।

Verse 31

इत्थं सुनिश्चित्य मुनिर्महात्मा क्षेत्रप्रभावं श्रुतितः पुराणात् । श्रीविश्वनाथेन समं न लिंगं पुरी न काशी सदृशी त्रिकोट्याम्

इति श्रुतिपुराणप्रमाणेन क्षेत्रमहिमानं निश्चित्य महात्मा मुनिः अवगच्छत्—त्रिकोटितीर्थेषु श्रीविश्वनाथसमं लिङ्गं न, काशीसदृशी पुरी च न।

Verse 32

श्रीकालराजं च ततः प्रणम्य विज्ञापयामास मुनीशवर्यः । आपृच्छनायाहमिहागतोस्मि श्रीकाशिपुर्यास्तु यतः प्रभुस्त्वम्

ततः श्रीकालराजं प्रणम्य मुनीश्वर्यः विज्ञापयामास—आपृच्छनायाहमिहागतोऽस्मि, यतः श्रीकाशिपुर्यास्त्वं प्रभुः।

Verse 33

हा कालराजप्रति भूतमत्र प्रत्यष्टमिप्रत्यवनीसुतार्कम् । नाराधये मूलफलप्रसूनैः किं मय्यनागस्यपराधदृक्स्याः

हा कालराज! मय्यनागसि किं दोषदृक्? यदत्र प्रत्यष्टमि प्रत्यवनीसुतार्कं मूलफलप्रसूनैस्त्वां नाराधये।

Verse 34

हा कालभैरव भवानभितो भयार्तान्माभैष्ट चे तिभणनैः स्वकरं प्रसार्य । मूर्तिं विधाय विकटां कटुपापभोक्त्रीं वाराणसीस्थितजनान्परिपाति किं न

हा कालभैरव! भवान् सर्वतो भयार्तान् ‘मा भैष्ट’ इति वदन् स्वकरं प्रसार्य, विकटां मूर्तिं विधाय कटुपापफलभोक्त्रीं, वाराणसीस्थितजनान् किं न परिपाति?

Verse 35

हे यक्षराज रजनीकर चारुमूर्ते श्रीपूर्णभद्रसुतनायक दंडपाणे । त्वं वै तपोजनितदुःखमवैपि सर्वं किं मां बहिर्नयसि काशिनिवासिरक्षिन्

हे यक्षराज! रजनीकरचारुमूर्ते, श्रीपूर्णभद्रसुतनायक, दण्डपाणे! तपोजनितदुःखं सर्वं त्वं वै अवैपि; काशिनिवासिरक्षिन्, किं मां बहिर्नयसि?

Verse 36

त्वमन्नदस्त्वं किल जीवदाता त्वं ज्ञानदस्त्वं किल मोक्षदोपि । त्वमंत्यभूषां कुरुषे जनानां जटाकलापैरुरगेंद्रहारैः

त्वमेव अन्नदाता, त्वमेव खलु जीवदाता; त्वमेव ज्ञानदाता, त्वमेव मोक्षदः अपि। त्वं जनानाम् अन्त्यभूषणं भवसि—जटाकलापैः उरगेन्द्रहारैश्च।

Verse 37

गणौ त्वदीयौ किल संभ्रमोद्भ्रमावत्रस्थवृत्तांत विचारकोविदौ । संभ्रांतिमुत्पाद्यपरामसाधून्क्षेत्रात्क्षणं दूरयतस्त्वमुष्मात्

त्वदीयौ गणौ द्वौ खलु अत्रस्थवृत्तान्त-विचारकोविदौ; ते परां संभ्रान्तिं जनयित्वा असाधून् क्षणेन अस्मात् क्षेत्रात् दूरयतः—तव आज्ञया।

Verse 38

शृणु प्रभो ढुंढिविनायक त्वं वाचं मदीयां तुरटाम्यनाथवत् । त्वत्स्थाः समस्ताः किल विघ्नपूगाः किमत्र दुर्वृत्तवदास्थितोहम्

शृणु प्रभो ढुंढिविनायक, मदीयां वाचं—अनाथवत् त्वरितं क्रन्दामि। त्वत्स्थाः समस्ताः खलु विघ्नपूगाः; किमत्र अहं दुर्वृत्तवत् अवस्थिताḥ?

Verse 39

शृण्वंत्वमी पंच विनायकाश्च चिंतामणिश्चापि कपर्दिनामा । आशागजाख्यौ च विनायकौ तौ शृणोत्वसौ सिद्धिविनायकश्च

शृण्वन्तु मे पञ्च विनायकाः—चिन्तामणिः, कपर्दिनामकश्च; आशागजाख्यौ च तौ विनायकौ; शृणोतु चासौ सिद्धिविनायकः।

Verse 40

परापवादो न मया किलोक्तः परापकारोपि मया कृतो न । परस्वबुद्धिः परदारबुद्धिः कृता मया नात्र क एष पाकः

परापवादो न मया खलु उक्तः, परापकारोऽपि मया कृतो न। परस्वबुद्धिः परदारबुद्धिः मया न कृता; अत्र क एष पाकः?

Verse 41

गंगा त्रिकालं परिसेविता मया श्रीविश्वनाथोपि सदा विलोकितः । यात्राः कृतास्ताः प्रतिपर्वसर्वतः कोयंविपाको मम विघ्नहेतुः

गङ्गां त्रिकालं मया परिसेविता, श्रीविश्वनाथोऽपि सदा विलोकितः। प्रतिपर्व सर्वतो यात्राः कृताः; कोऽयं मम कर्मविपाकः, यो विघ्नहेतुरभवत्?

Verse 42

मातर्विशालाक्षि भवानिमंगले ज्येष्ठेशिसौभाग्यविधानसुंदरि । विश्वेविधे विश्वभुजे नमोस्तु ते श्रीचित्रघंटे विकटे च दुर्गिके

मातर् विशालाक्षि! भवानि मङ्गले, ज्येष्ठेशि सौभाग्यविधानसुन्दरि। विश्वेविधे विश्वभुजे नमोऽस्तु ते, श्रीचित्रघण्टे विकटे च दुर्गिके॥

Verse 43

साक्षिण्य एता किलकाशिदेवताः शृण्वंतु न स्वार्थमहं व्रजाम्यतः । अभ्यर्थितो देवगणैः करो मि किं परोपकाराय न किं विधीयते

साक्षिण्य एता किल काशिदेवताः शृण्वन्तु; न स्वार्थमहं व्रजाम्यतः। अभ्यर्थितो देवगणैः करोमि किं? परोपकाराय न किं विधीयते॥

Verse 44

दधीचिरस्थीनि न किं पुरा ददौ जगत्त्रयं किं न ददेऽर्थिने बलिः । दत्तः स्म किं नो मधुकैटभौ शिरो बभूव तार्क्ष्योपि च विष्णुवाहनम्

दधीचिरस्थीनि न किं पुरा ददौ? जगत्त्रयं किं न ददेऽर्थिने बलिः? दत्तं स्म किं नो मधुकैटभौ शिरः? बभूव तार्क्ष्योऽपि च विष्णुवाहनम्॥

Verse 45

आपृच्छ्य सर्वान्समुनीन्मुनीश्वरः सबालवृद्धानपि तत्रवासिनः । तृणानि वृक्षांश्चलताः समस्ताः पुरीं परिक्रम्य च निर्ययौ च

आपृच्छ्य सर्वान् समुनीन् मुनीश्वरः, सबालवृद्धानपि तत्रवासिनः। पुरीं परिक्रम्य निर्ययौ च; तृणानि वृक्षाश्च समस्ताश्चलन्त इव तेन सह॥

Verse 46

प्रोषितस्य परितोपि लक्षणैर्नीचवर्त्मपरिवर्तिनोपि वा । चंद्रमौलिमवलोक्य यास्यतः कस्य सिद्धिरिह नो परिस्फुरेत्

प्रोषितस्यापि परितप्तलक्षणस्य, नीचवर्त्मपरिवर्तिनोऽपि वा—चन्द्रमौलिं शिवं दृष्ट्वा यः प्रस्थितः, तस्य कस्येह सिद्धिर्न परिस्फुरेत्?

Verse 47

वरं हि काश्यां तृणवृक्षगुल्मकाश्चरंति पापं न चरंति नान्यतः । वयं चराणां प्रथमा धिगस्तु नो वाराणसींहाद्य विहाय गच्छतः

वरं हि काश्यां तृणवृक्षगुल्मकाः चरन्ति; पापं न चरन्ति नान्यतः। वयं तु चराणां प्रथमा—धिगस्तु नो—वाराणसीं ह्यद्य विहाय गच्छतः।

Verse 48

असिं ह्युपस्पृश्य पुनःपुनर्मुनिः प्रासादमालाः परितो विलोकयन् । उवाच नेत्रे सरले प्रपश्यतं काशीं युवां क्वक्व पुरी त्वियं बत

सीमामुपस्पृश्य पुनःपुनर्मुनिः प्रासादमालाः परितो विलोकयन्। उवाच—‘नेत्रे सरले, प्रपश्यतं काशीं; क्व क्व पुरी त्वियं बत?’

Verse 49

स्वैरं हसंत्वद्य विधाय तालिकां मिथःकरेणापि करं प्रगृह्य । सीमाचरा भूतगणा व्रजाम्यहं विहाय काशीं सुकृतैकराशिम्

स्वैरं हसन्त्वद्य विधाय तालिकां मिथः करेणापि करं प्रगृह्य। सीमाचरा भूतगणा—व्रजाम्यहं विहाय काशीं सुकृतैकराशिम्।

Verse 50

इत्थं विलप्य बहुशः स मुनिस्त्वगस्त्यस्तत्क्रौंचयुग्मवदहो अबलासहायः । मूर्च्छामवाप महतीं विरही वजल्पन्हाकाशिकाशि पुनरेहि च देहि दृष्टिम्

इति बहुशो विलप्य स मुनिरगस्त्यः—अहो—क्रौञ्चयुग्मवदबलासहायः। विरहात् महतीं मूर्च्छामवाप, विलपन्—‘हा काशि काशि, पुनरेहि, मे दृष्टिं देहि’ इति।

Verse 51

स्थित्वा क्षणं शिवशिवेति शिवेति चोक्त्वा यावःप्रियेति कठिनाहि दिवौकसस्ते । किं न स्मरेस्त्रिजगती सुखदानदक्षं त्र्यक्षं प्रहित्यमदनं यदकारितैस्तु

क्षणं स्थित्वा पुनः पुनः “शिव शिव” इति शिवेति चोक्त्वा, “यावःप्रिये” इति च; हे दिवौकसः, यूयं कियत् कठोरहृदयाः! त्रिजगत्सुखदानदक्षं त्र्यक्षं प्रभुं किं न स्मरथ—यः संकल्पमात्रेणैव मदनं नाशयामास?

Verse 52

यावद्व्रजेत्त्रिचतुराणि पदानि खेदात्स्वेदोदबिंदुकणिकांचितभालदेशः । प्रत्युद्गमाऽकरणतः किल मे विनाशस्तावद्धराभयवरादिव संचुकोच

खेदात् त्रिचतुराणि पदानि व्रजतः स्वेदोदबिन्दुकणिकाभिरञ्चितभालदेशः। “प्रत्युद्गमं न करिष्यामि चेत् मे विनाशः” इति मन्वानः, धराभयवरबन्धनशङ्कयेव स विंध्यः सहसा संकुचत्।

Verse 53

तपोयानमिवारुह्य निमेषार्धेन वै मुनिः । अग्रे ददर्श तं विंध्यं रुद्धांबरमथोन्नतम्

तपोयानमिवारुह्य निमेषार्धेन वै मुनिः। अग्रे ददर्श तं विंध्यं रुद्धाम्बरमथोन्नतम्॥

Verse 54

चकंपे चाचलस्तूर्णं दृष्ट्वैवाग्रस्थितम मुनिम् । तमगस्त्यं सपत्नीकं वातापील्वल वैरिणम्

दृष्ट्वैवाग्रस्थितं मुनिं तमगस्त्यं सपत्नीकम्। वातापील्वलवैरिणं चाचलस्तूर्णं चकम्पे॥

Verse 55

तपःक्रोधसमुत्थाभ्यां काशीविरहजन्मना । प्रलयानलवत्तीव्रं ज्वलंतं त्रिभिरग्निभिः

तपःक्रोधसमुत्थाभ्यां काशीविरहजन्मना। प्रलयानलवत्तीव्रं ज्वलन्तं त्रिभिरग्निभिः॥

Verse 56

गिरिः खर्वतरो भूत्वा विविक्षुरवनीमिव । आज्ञाप्रसादः क्रियतां किंकरोस्मीति चाब्रवीत

गिरिः खर्वतरो भूत्वा भूमौ प्रवेष्टुमिवाभिलषन् । आज्ञाप्रसादः क्रियतां—किंकरोऽस्मीति चाब्रवीत् ॥

Verse 57

अगस्त्य उवाच । विंध्य साधुरसि प्राज्ञ मां च जानासि तत्त्वतः । पुनरागमनं चेन्मे तावत्खर्वतरो भव

अगस्त्य उवाच—विंध्य साधुरसि प्राज्ञो मां च जानासि तत्त्वतः । तस्मान्मे पुनरागमनं यावत् तावत्खर्वतरो भव ॥

Verse 58

इत्युक्त्वा दक्षिणामाशां सनाथामकरोन्मुनिः । निजैश्चरणविन्यासैस्तया साध्व्या तपोनिधिः

इत्युक्त्वा दक्षिणामाशां सनाथामकरोन्मुनिः । निजैश्चरणविन्यासैस्तया साध्व्या सह तपोनिधिः ॥

Verse 59

गते तस्मिन्मुनिवरे वेपमानस्तदा गिरिः । पश्यत्युत्कंठमिव च गतश्चेत्साध्वभूत्ततः

गते तस्मिन्मुनिवरे वेपमानस्तदा गिरिः । पश्यत्युत्कण्ठमिव च गतश्चेत्साध्वभूत्ततः ॥

Verse 60

अद्याजातः पुनरहं न शप्तो यदगस्तिना । न मया सदृशो धन्य इति मेने स वै गिरिः

अद्याजातः पुनरहं न शप्तो यदगस्तिना । न मया सदृशो धन्य इति मेने स वै गिरिः ॥

Verse 61

अरुणोपि च तत्काले कालज्ञो ऽश्वानकालयत् । जगत्स्वास्थ्यमवापोच्चैः पूर्ववद्भानुसंचरैः

तदा अरुणोऽपि कालज्ञः सूर्यस्याश्वान् योजयामास। पूर्ववत् भानौ सञ्चरति जगत् पुनः स्वास्थ्यं सुव्यवस्थां च अवाप।

Verse 62

अद्य श्वो वा परश्वो वाप्यागमिप्यति वै मुनिः । इति चिंतामहाभारैर्गिरिराक्रांतवत्स्थितः

अद्य श्वो वा परश्वो वा मुनिरवश्यं समागमिष्यति—इति चिन्ताभारैः स गिरिराक्रान्त इव स्थितः।

Verse 63

नाद्यापि मुनिरायाति नाद्यापिगिरिरेधते । यथा खलजनानां हि मनोरथमहीरुहः

नाद्यापि मुनिरायाति नाद्यापि गिरिर् वर्धते। यथा खलजनानां हि मनोरथ-महीरुहो न प्रफुल्लति।

Verse 64

विवर्धिषति यो नीचः परासूयां समुद्वहन् । दूरे तद्वृद्धिवार्ताऽस्तां प्राग्वृद्धेरपि संशयः

यो नीचः परासूयां वहन् विवर्धितुमिच्छति, तस्य वृद्धिवार्ता दूरम्; प्राग्वृद्धेरपि संशय एव।

Verse 65

मनोरथा न सिद्ध्येयुः सिद्धा नश्यंत्यपि ध्रुवम् । खलानां तेन कुशलि विश्वं विश्वेशरक्षितम्

खलानां मनोरथा न सिद्ध्यन्ति; सिद्धा अपि ध्रुवं नश्यन्ति। तेन विश्वेशरक्षितं विश्वं कुशलम्।

Verse 66

विधवानां स्तना यद्वद्धृद्येव विलयंति च । उन्नम्योन्नम्य तत्रोच्चैस्तद्वत्खलमनोरथाः

यथा विधवानां स्तनाः पुनः पुनरुन्नम्य हृदि एव विलीयन्ते, तथा खलस्य मनोरथाः पुनः पुनरुच्छ्रिता अपि अन्ते पतन्ति।

Verse 67

भवेत्कूलंकपा यद्वदल्पवर्षेणकन्नदी । खलर्धिरल्पवर्षेण तद्वत्स्यात्स्वकुलंकपा

यथा अल्पवर्षेण कन्नदीव लघुस्रोतः कूलं भिन्द्यात्, तथा खलस्य अल्पहेतुसमृद्धिः स्वकुलस्य मानं भिन्द्याद् अपकीर्तिं जनयति।

Verse 68

अविज्ञायान्य सामर्थ्यं स्वसामर्थ्यं प्रदर्शयेत । उपहासमवाप्नोति तथैवायमिहाचलः

परस्य सामर्थ्यमविज्ञाय यः स्वसामर्थ्यं प्रदर्शयति, स उपहासमेव प्राप्नोति; तथैवायमिहाचलः।

Verse 69

व्यास उवाच । गोदावरीतटं रम्यं विचरन्नपि वै मुनिः । न तत्याज च तं तापं काशीविरहजं परम्

व्यास उवाच— स मुनिर्गोदावरीतटे रम्ये विचरन्नपि, काशीविरहजं परं तापं न जहौ।

Verse 70

उदीची दिक्स्पृशमपि स मुनिर्मातरिश्वनम् । प्रसार्य बाहू संश्लिष्य काश्याः पृच्छेदनामयम्

स मुनिरुदीचीं दिशं स्पृशन्निव, बाहू प्रसार्य मातरिश्वानं संश्लिष्य, काश्याः अनामयं पप्रच्छ।

Verse 71

लोपामुद्रे न सा मुद्रा कापीह जगतीतले । वाराणस्याः प्रदृश्येत तत्कर्ता न यतो विधिः

लोपामुद्रे, जगतीतले क्वापि न दृश्यतेऽस्याः सदृशी मुद्रा; एषा हि वाराणस्याः स्वलक्षणमिति, न चास्याः कर्ता विधिर्वा लौकिकः।

Verse 72

क्वचित्तिष्ठन्क्वचिज्जल्पन्क्वचिद्धावन्क्वचित्स्खलन् । क्वच्चिचोपविशंश्चेति बभ्रामेतस्ततो मुनिः

क्वचित्तिष्ठन् क्वचिज्जल्पन् क्वचिद्धावन् क्वचित्स्खलन्, क्वचित् चोपविशन्—एवं ततो मुनिर्विभ्रमं जगाम।

Verse 73

ततो व्रजन्ददर्शाग्रे पुण्यराशिस्तपोधनः । चंचच्चंद्रगताभासां भाग्यवानिव सुश्रियम्

ततो व्रजन् तपोधनः पुरतः पुण्यराशिं ददर्श; सा च चञ्चच्चन्द्रगताभासा भाग्यवानिव सुश्रिया बभौ।

Verse 74

विजित्यभानु नाभानुं दिवापि समुदित्वराम् । निर्वापयंतीमिव तां स्वचेतस्तापसंततिम्

सा दिवापि समुदित्वरा, भानुमपि विजित्येव, स्वचेतस्तापसन्ततिं निर्वापयन्तीव तं प्रकाशेन शश्वतं शीतलयामास।

Verse 75

तत्रागस्त्यो महालक्ष्मीं ददृशे सुचिरं स्थिताम्

तत्रागस्त्यो महालक्ष्मीं सुचिरं तत्रैव स्थितां ददर्श।

Verse 76

रात्रावब्जेषु संकोचो दर्शेष्वब्जः क्वचिद्व्रजेत् । क्षीरोदे मंदरत्रासात्तदत्राध्युषितामिव

यथा रात्रौ पद्मेषु संकोचो भवति, प्रभाते च क्वचिद् अब्जं विकासं गच्छति; तथा सा मन्दरभयात् क्षीरोदे लक्ष्मीवात्राध्युषितेव प्रतिभाति।

Verse 77

यदारभ्य दधारैनां माधवो मानतः किल । तदारभ्य स्थितां नूनं सपत्नीर्ष्यावशादिव

यदा माधवो मानतः किल एनां दधार, तदारभ्यैव सा नूनं तत्रैव स्थितेव—सपत्नीर्ष्यावशादिव बद्धेव।

Verse 78

त्रैलोक्यं कोलरूपेण त्रासयंतं महासुरम् । विनिहत्य स्थितां तत्र रम्ये कोलापुरे पुरे

कोलरूपेण त्रैलोक्यं त्रासयन्तं महासुरं विनिहत्य, सा तत्र रम्ये कोलापुरे पुरे स्थितवती।

Verse 79

संप्राप्याथ महालक्ष्मीं मुनिवर्यः प्रणम्य च । तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिरिष्टदां हृष्टमानसः

अथ महालक्ष्मीं संप्राप्य मुनिवर्यः प्रणम्य च, हृष्टमानसः इष्टाभिर्वाग्भिरिष्टदां तुष्टाव।

Verse 80

अगस्तिरुवाच । मातर्नमामि कमले कमलायताक्षि श्रीविष्णुहृत्कमलवासिनि विश्वमातः । क्षीरोदजे कमलकोमलगर्भ गौरि लक्ष्मि प्रसीद सततं नमतां शरण्ये

अगस्तिरुवाच—मातर्नमामि कमले कमलायताक्षि श्रीविष्णुहृत्कमलवासिनि विश्वमातः। क्षीरोदजे कमलकोमलगर्भगौरि लक्ष्मि प्रसीद सततं नमतां शरण्ये॥

Verse 81

त्वं श्रीरुपेंद्रसदने मदनैकमातर्ज्योत्स्नासि चंद्रमसि चंद्रमनोहरास्ये । सूर्ये प्रभासि च जगत्त्रितये प्रभासि लक्ष्मि प्रसीद सततं नमतां शरण्ये

त्वमेवोपेन्द्रसदने श्रीरूपा, मदनस्यैकमाता; चन्द्रे ज्योत्स्ना, चन्द्रमनोहरवदने। सूर्ये प्रभासि, जगत्त्रितयेऽपि प्रकाशयसी। हे लक्ष्मि, नमतां शरण्ये, सततं प्रसीद।

Verse 82

त्वं जातवेदसि सदा दह्नात्मशक्तिर्वेधास्त्वया जगदिदं विविधं विदध्यात् । विश्वंभरोपि बिभृयादखिलं भवत्या लक्ष्मि प्रसीद सततं नमतां शरण्ये

त्वं जातवेदाः स्वयमेव, दह्नात्मशक्तिरनिशं; त्वयैव वेधा विविधं जगदिदं विदधाति। भवत्यैव विश्वंभरोऽपि अखिलं बिभर्ति। हे लक्ष्मि, नमतां शरण्ये, सततं प्रसीद।

Verse 83

त्वत्त्यक्तमेतदमले हरते हरोपि त्वं पासि हंसि विदधासि परावरासि । ईड्यो बभूव हरिरप्यमले त्वदाप्त्या लक्ष्मि प्रसीद सततं नमतां शरण्ये

हे अमले, त्वया त्यक्तमेतत् हरोऽपि हरति; त्वं पालयसि, संहरसि, विदधासि, परावरासि। हे अमले, त्वदाप्त्या हरिरपि ईड्यो बभूव। हे लक्ष्मि, नमतां शरण्ये, सततं प्रसीद।

Verse 84

शूरः स एव स गुणी बुधः धन्यो मान्यः स एव कुलशील कलाकलापैः । एकः शुचिः स हि पुमान्सकलेपि लोके यत्रापतेत्तव शुभे करुणाकटाक्षः

स एव शूरः स गुणी स बुधः स धन्यः स मान्यः कुलशीलकलाकलापैः। एकः स शुचिः सकलेऽपि लोके, यस्यापतेत् हे शुभे, तव करुणाकटाक्षः॥

Verse 85

यस्मिन्वसेः क्षणमहोपुरुषे गजेऽश्वे स्त्रैणे तृणे सरसि देवकुले गृहेऽन्ने । रत्ने पतत्त्रिणि पशौ शयने धरायां सश्रीकमेव सकले तदिहास्तिनान्यत्

यस्मिन् वसेः क्षणमपि—पुरुषे गजेऽश्वे स्त्रैणे तृणे सरसि देवकुले गृहेऽन्ने। रत्ने पतत्त्रिणि पशौ शयने धरायां—तत् सर्वं सश्रीकमेव भवति; त्वदन्यत् न किञ्चिदिहास्ति॥

Verse 86

त्वत्स्पृष्टमेव सकलं शुचितां लभेत त्वत्त्यक्तमेव सकलं त्वशुचीह लक्ष्मि । त्वन्नाम यत्र च सुमंगलमेव तत्र श्रीविष्णुपत्नि कमले कमलालयेऽपि

त्वया स्पृष्टं समस्तं हि शुचितां प्रतिपद्यते; त्वया त्यक्तं समस्तं तु अशुचित्वं प्रपद्यते, लक्ष्मि। यत्र तव नाम सुमङ्गलं तत्रैव; श्रीविष्णुपत्नि कमले कमलालयेऽपि।

Verse 87

लक्ष्मीं श्रियं च कमलां कमलालयां च पद्मां रमां नलिनयुग्मकरां च मां च । क्षीरोदजाममृतकुंभकरामिरां च विष्णुप्रियामिति सदाजपतां क्व दुःखम्

ये सदा जपन्ति नामानि—लक्ष्मीँ श्रियं कमलां कमलालयां पद्मां रमां नलिनयुग्मकरां मां च, क्षीरोदजाममृतकुम्भकरामिरां च, इरां विष्णुप्रियामिति—तेषां दुःखं क्वावतिष्ठते?

Verse 88

इति स्तुत्वा भगवतीं महालक्ष्मीं हरिप्रियाम् । प्रणनाम सपत्नीकः साष्टांगं दंडवन्मुनिः

इति स्तुत्वा भगवतीं महालक्ष्मीं हरिप्रियाम्। स पत्नीकः मुनिः साष्टाङ्गं दण्डवद् भूमौ प्रणनाम।

Verse 89

श्रीरुवाच । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते मित्रावरुणसंभव । पतिव्रते त्वमुत्तिष्ठ लोपामुद्रे शुभव्रते

श्रीरुवाच—उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते, मित्रावरुणसम्भव। पतिव्रते त्वमुत्तिष्ठ, लोपामुद्रे शुभव्रते।

Verse 90

स्तुत्यानया प्रसन्नोहं व्रियतां यद्धृदीप्सितम् । राजपुत्रि महाभागे त्वमिहोपविशामले

स्तुत्याऽनया प्रसन्नोऽहं; व्रियतां यद्धृदीप्सितम्। राजपुत्रि महाभागे, त्वमिहोपविशामले।

Verse 91

त्वदंगलक्षणैरेभिः सुपवित्रैश्च ते व्रतैः । निर्वापयितुमिच्छामि दैत्यास्त्रैस्तापितां तनुम्

त्वदङ्गलक्षणैरेतैः सुपवित्रैश्च ते व्रतैः । दैत्यास्त्रतापितां तनुं मम निर्वापयितुमिच्छामि ॥

Verse 92

इत्युक्त्वा मुनिपत्नीं तां समालिंग्य हरिप्रिया । अलंचकार च प्रीत्या बहुसौभाग्यमंडनैः

इत्युक्त्वा मुनिपत्नीं तां समालिङ्ग्य हरिप्रिया । प्रीत्या बहुसौभाग्यमण्डनैरलञ्चकार च ॥

Verse 93

पुनराह मुने जाने तव हृत्तापकारणम् । सचेतनं दुनोत्येव काशीविश्लेषजोऽनलः

पुनराह मुने जाने तव हृत्तापकारणम् । सचेतनं दुनोत्येव काशीविश्लेषजोऽनलः ॥

Verse 94

यदा स देवो विश्वेशो मंदरं गतवान्पुरा । तदा काशीवियोगेन जाता तस्येदृशी दशा

यदा स देवो विश्वेशो मन्दरं गतवान्पुरा । तदा काशीवियोगेन जाता तस्येदृशी दशा ॥

Verse 95

तत्प्रवृत्तिं पुनर्ज्ञातुं ब्रह्माणं केशवं गणान् । गणेश्वरं च देवांश्च प्रेषयामास शूलधृक्

तत्प्रवृत्तिं पुनर्ज्ञातुं ब्रह्माणं केशवं गणान् । गणेश्वरं च देवांश्च प्रेषयामास शूलधृक् ॥

Verse 96

ते च काशीगुणान्सर्वे विचार्य च पुनःपुनः । व्रजंत्यद्यापि न क्वापि तादृगस्ति क्व वा पुरी

ते च काशीगुणान् सर्वान् पुनःपुनर्विचार्य च । अद्यापि भ्रमन्ति लोके—न हि क्वापि तया समा पुरी ॥

Verse 97

इति श्रुत्वाथ स मुनिः प्रत्युवाच श्रियं ततः । प्रणिपत्य महाभागो भक्तिगर्भमिदं वचः

इति श्रुत्वाथ स मुनिः श्रियं प्रत्युवाच ह । प्रणिपत्य महाभागो भक्तिगर्भं वचोऽब्रवीत् ॥

Verse 98

यदि देयो वरो मह्यं वरयोग्योस्म्यहं यदि । तदा वाराणसी प्राप्तिः पुनरस्त्वेष मे वरः

यदि मे दीयते वरो वरयोग्योऽस्मि चेदहम् । तदा वाराणसीप्राप्तिः पुनरेवास्तु मे वरः ॥

Verse 99

ये पठिष्यंति च स्तोत्रं त्वद्भक्त्या मत्कृतं सदा । तेषां कदाचित्संतापो मास्तु मास्तु दरिद्रता

ये पठिष्यन्ति च स्तोत्रं त्वद्भक्त्या मत्कृतं सदा । तेषां कदाचित्सन्तापो मा भून्मा भूद्दरिद्रता ॥

Verse 100

मास्तु चेष्टवियोगश्च मास्तु संपत्ति संक्षयः । सर्वत्र विजयश्चास्तु विच्छेदो मास्तु संततेः

मास्तु चेष्टवियोगश्च मास्तु सम्पत्तिसंक्षयः । सर्वत्र विजयश्चास्तु विच्छेदो मास्तु सन्ततेः ॥

Verse 109

इति लब्ध्वा वरं सोथ महालक्ष्मीं प्रणम्य च । ययावगस्तिर्यत्रास्ति कुमारशिखिवाहनः

इति वरं लब्ध्वा स ततो महालक्ष्मीं प्रणम्य, यत्रागस्तिर्वसति तत्र ययौ—यत्र कुमारः शिखिवाहनः सन्निहितः।