Adhyaya 27

Verse 1

स्कंद उवाच । वाराणसीति प्रथितं यथा चानंदकाननम् । तथा च कथयामीह देवदेवेनभाषितम्

स्कन्द उवाच—यथा वाराणसीति प्रथिता, तथा चानन्दकाननमिति; देवदेवेन यद् भाषितं तदिह यथावत् कथयामि।

Verse 2

ईश्वर उवाच । निशामय महाबाहो विष्णो त्रैलोक्यसुंदर । प्राप्तं वाराणसीत्याख्यामविमुक्तं यथा तथा

ईश्वर उवाच—निशामय महाबाहो विष्णो त्रैलोक्यसुन्दर। यथा वाराणसीत्याख्या प्राप्ता, तथा चाविमुक्तेति कथयामि॥

Verse 3

निर्दग्धान्सागराञ्छ्रुत्वा कपिलक्रोधवह्निना । अश्वमेधाश्वसंयुक्तान्पूर्वजान्स्वान्भगीरथः

कपिलक्रोधवह्निना निर्दग्धान् सागरान् श्रुत्वा, अश्वमेधाश्वसंयुक्तान् स्वपूर्वजान्, भगीरथो मोक्षाय मनो दधे॥

Verse 4

सूर्यवंशे महातेजा राजा परमधार्मिकः । आरिराधयिषुर्गंगां तपसे कृतनिश्चयः

सूर्यवंशे महातेजा राजा परमधार्मिकः। गङ्गामाराधयितुं तपसे कृतनिश्चयो बभूव॥

Verse 5

हिमवंतं नगश्रेष्ठममात्य न्यस्तराज्यधूः । जगाम यशसां राशिरुद्दिधीर्षुः पितामहान्

अमात्ये न्यस्तराज्यधुरः स यशसां राशिः। हिमवन्तं नगश्रेष्ठं जगाम पितामहान् उद्धिधीर्षुः॥

Verse 6

ब्रह्मशापाग्निनिर्दग्धान्महादुर्गतिगानपि । विना त्रिमार्गगां विष्णो को जंतूंस्त्रिदिवं नयेत्

ब्रह्मशापाग्निनिर्दग्धान् महादुर्गतिगानपि। विना त्रिमार्गगां विष्णो को जन्तून् त्रिदिवं नयेत्॥

Verse 7

ममैव सा परामूर्तिस्तोयरूपा शिवात्मिका । ब्रह्मांडानामनेकानामाधारः प्रकृतिः परा

सा ममैव परामूर्तिः तोयरूपा शिवात्मिका । ब्रह्माण्डानामनेकानामाधारः प्रकृतिः परा ॥

Verse 8

शुद्धविद्यास्वरूपा च त्रिशक्तिः करुणात्मिका । आनंदामृतरूपा च शुद्धधर्मस्वरूपिणी

शुद्धविद्यास्वरूपा च त्रिशक्तिः करुणात्मिका । आनन्दामृतरूपा च शुद्धधर्मस्वरूपिणी ॥

Verse 9

यामेतां जगतां धात्रीं धारयामि स्वलीलया । विश्वस्य रक्षणार्थाय परब्रह्मस्वरूपिणीम्

यामेतां जगतां धात्रीं धारयामि स्वलीलया । विश्वस्य रक्षणार्थाय परब्रह्मस्वरूपिणीम् ॥

Verse 10

त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि पुण्यक्षेत्राणि यानि च । सर्वत्र सर्वे ये धर्माः सर्वयज्ञाः सदक्षिणाः

त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि पुण्यक्षेत्राणि यानि च । सर्वत्र सर्वे ये धर्माः सर्वयज्ञाः सदक्षिणाः ॥

Verse 11

तपांसि विष्णो सर्वाणि श्रुतिः सांगा चतुर्विधा । अहं च त्वं च कश्चापि देवतानां गणाश्च ये

तपांसि विष्णो सर्वाणि श्रुतिः साङ्गा चतुर्विधा । अहं च त्वं च कश्चापि देवतानां गणाश्च ये ॥

Verse 12

पुरुषार्थाश्च सर्वे वै शक्तयो विविधाश्च याः । गंगायां सर्व एवैते सूक्ष्मरूपेण संस्थिताः

पुरुषार्थाश्च सर्वे वै शक्तयो विविधाश्च याः । गङ्गायां सर्व एवैते सूक्ष्मरूपेण संस्थिताः ॥

Verse 13

स स्नातः सर्वतीर्थेषु सर्वक्रतुषु दीक्षितः । चीर्णसर्वव्रतः सोपि यस्तु गंगां निषेवते

स स्नातः सर्वतीर्थेषु सर्वक्रतुषु दीक्षितः । चीर्णसर्वव्रतः सोऽपि यस्तु गङ्गां निषेवते ॥

Verse 14

तपांसि तेन तप्तानि सर्वदानप्रदः स च । स प्राप्त योगनियमो यस्तु गंगां निषेवते

तपांसि तेन तप्तानि सर्वदानप्रदः स च । स प्राप्तयोगनियमो यस्तु गङ्गां निषेवते ॥

Verse 15

सर्ववर्णाश्रमेभ्यश्च वेदविद्भ्यश्च वै तथा । शास्त्रार्थपारगेभ्यश्च गंगास्नायी विशिष्यते

सर्ववर्णाश्रमेभ्यश्च वेदविद्भ्यश्च वै तथा । शास्त्रार्थपारगेभ्यश्च गङ्गास्नायी विशिष्यते ॥

Verse 16

मनोवाक्कायजैर्दोषैर्दुष्टो बहुविधैरपि । वीक्ष्य गंगां भवेत्पूतः पुरुषो नात्र संशयः

मनोवाक्कायजैर्दोषैर्दुष्टो बहुविधैरपि । वीक्ष्य गङ्गां भवेत्पूतः पुरुषो नात्र संशयः ॥

Verse 17

कृते सर्वत्र तीर्थानि त्रेतायां पुष्करं परम् । द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं कलौ गंगैव केवलम्

कृते यत्र तत्र तीर्थानि सन्ति; त्रेतायां पुष्करं तीर्थानां परमं स्मृतम्। द्वापरे कुरुक्षेत्रं प्रधानं; कलौ तु गङ्गैव केवलं परमं तीर्थाश्रयः॥

Verse 18

पूर्वजन्मांतराभ्यास वासनावशतो हरे । गंगातीरे निवासः स्यान्मदनुग्रहतः परात्

पूर्वजन्मान्तराभ्यासजन्यवासनावशतः, हे हरे, ममानुग्रहात् परात् गङ्गातीरे निवासः प्राप्यते॥

Verse 19

ध्यानं कृते मोक्षहेतुस्त्रेतायां तच्च वै तपः । द्वापरे तद्द्वयं यज्ञाः कलौ गंगैव केवलम्

कृते ध्यानं मोक्षहेतुः; त्रेतायां तदेव तपसा साध्यते। द्वापरे तद्द्वयं यज्ञरूपेण; कलौ तु गङ्गैव केवलं मोक्षोपायः॥

Verse 20

यो देहपतनाद्यावद्गंगातीरं न मुंचति । स हि वेदांतविद्योगी ब्रह्मचर्यव्रती सदा

यो देहपतनपर्यन्तं गङ्गातीरे न मुञ्चति, स एव वेदान्तविद्योगी, ब्रह्मचर्यव्रती च सदा॥

Verse 21

कलौ कलुषचित्तानां परद्रव्यरतात्मनाम् । विधिहीनक्रियाणां च गतिर्गंगा विना नहि

कलौ कलुषचित्तानां परद्रव्यरतात्मनाम्। विधिहीनक्रियाणां च गङ्गाविना न हि गतिः॥

Verse 22

अलक्ष्मीः कालकर्णी च दुःस्वप्नो दुर्विचिंतितम् । गंगागंगेति जपनात्तानि नोपविशंति हि

अलक्ष्मीः कालकर्णी च दुःस्वप्नो दुर्विचिन्तितम् । गङ्गागङ्गेति जपनात् तानि नोपविशन्ति हि ॥

Verse 23

गंगा हि सर्वभूतानामिहामुत्र फलप्रदा । भावानुरूपतो विष्णो सदा सर्वजगद्धिता

गङ्गा हि सर्वभूतानामिहामुत्र फलप्रदा । भावानुरूपतो विष्णो सदा सर्वजगद्धिता ॥

Verse 24

यज्ञ दान तपो योग जपाः सनियमा यमाः । गंगासेवासहस्रांशं न लभंते कलौ हरे

यज्ञदानतपोयोगजपाः सनियमा यमाः । गङ्गासेवासहस्रांशं न लभन्ते कलौ हरे ॥

Verse 25

किमष्टांगेन योगेन किं तपोभिः किमध्वरैः । वास एव हि गंगायां ब्रह्मज्ञानस्य कारणम्

किमष्टाङ्गेन योगेन किं तपोभिः किमध्वरैः । वास एव हि गङ्गायां ब्रह्मज्ञानस्य कारणम् ॥

Verse 26

अपि दूरस्थितस्यापि गंगामाहात्म्यवेदिनः । अयोग्यस्यापि गोविंदभक्त्या गंगा प्रसीदति

अपि दूरस्थितस्यापि गङ्गामाहात्म्यवेदिनः । अयोग्यस्यापि गोविन्दभक्त्या गङ्गा प्रसीदति ॥

Verse 27

श्रद्धा धर्मः परः सूक्ष्मः श्रद्धा ज्ञानं परं तपः । श्रद्धा स्वर्गश्च मोक्षश्च श्रद्धया सा प्रसीदति

श्रद्धैव परमः सूक्ष्मो धर्मः; श्रद्धैव परं ज्ञानं परं तपः। श्रद्धैव स्वर्गमोक्षौ; श्रद्धया सा देवशक्तिः प्रसीदति।

Verse 28

अज्ञानरागलोभाद्यैः पुंसां संमूढचेतसाम् । श्रद्धा न जायते धर्मे गंगायां च विशेषतः

अज्ञानरागलोभाद्यैः संमूढचेतसां नराणाम्। धर्मे न जायते श्रद्धा गङ्गायां च विशेषतः॥

Verse 29

बहिः स्थितं जलंयद्वन्नारिकेलांतरे स्थितम् । तथा ब्रह्मांडबाह्यस्थं परब्रह्मांबु जाह्नवी

बहिःस्थितं जलं यद्वन्नारिकेलान्तरे स्थितम्। तथा ब्रह्माण्डबाह्यस्था परब्रह्माम्बु जाह्नवी॥

Verse 30

गंगालाभात्परो लाभः क्वचिदन्यो न विद्यते । तस्माद्गंगामुपासीत गंगैव परमः पुमान्

गङ्गालाभात्परो लाभः क्वचिदन्यो न विद्यते। तस्माद्गङ्गामुपासीत गङ्गैव परमः पुमान्॥

Verse 31

शक्तस्य पंडितस्यापि गुणिनो दानशीलिनः । गंगास्नानविहीनस्य हरे जन्म निरर्थकम्

शक्तस्य पण्डितस्यापि गुणिनो दानशीलिनः। गङ्गास्नानविहीनस्य हरे जन्म निरर्थकम्॥

Verse 32

वृथा कुल वृथा विद्या वृथा यज्ञा वृथातपः । वृथा दानानि तस्येह कलौ गंगां न यो भजेत्

वृथा कुलं वृथा विद्या वृथा यज्ञा वृथातपः । वृथा दानानि तस्येह कलौ गङ्गां न यो भजेत् ॥

Verse 33

गुणवत्पात्रपूजायां न स्याद्वै तादृशं फलम् । यथा गंगाजलस्नान पूजने विधिना फलम्

गुणवत्पात्रपूजायां न स्याद्वै तादृशं फलम् । यथा गङ्गाजलस्नानपूजने विधिना फलम् ॥

Verse 34

ममतेजोग्निगर्भेयं ममवीर्यातिसंवृता । दाहिका सर्वदोषाणां सर्वपापविनाशिनी

मम तेजोऽग्निगर्भेयं मम वीर्यातिसंवृता । दाहिका सर्वदोषाणां सर्वपापविनाशिनी ॥

Verse 35

स्मरणादेव गंगायाः पापसंघातपंजरम् । शतधा भेदमायाति गिरिर्वज्रहतो यथा

स्मरणादेव गङ्गायाः पापसंघातपञ्जरम् । शतधा भेदमायाति गिरिर्वज्रहतो यथा ॥

Verse 36

गंगां गच्छति यस्त्वेको यस्तु भक्त्यानुमोदयेत् । तयोस्तुल्यफलं प्राहुर्भक्तिरेवात्र कारणम्

गङ्गां गच्छति यस्त्वेको यस्तु भक्त्यानुमोदयेत् । तयोस्तुल्यफलं प्राहुर्भक्तिरेवात्र कारणम् ॥

Verse 37

गच्छंस्तिष्ठञ्जपन्ध्यान्भुंजञ्जाग्रत्स्वपन्वदन् । यः स्मरेत्सततं गंगां स हि मुच्येत बंधनात्

गच्छन् तिष्ठन् जपन् ध्यायन् भुञ्जन् जाग्रन् स्वपन् वदन् । यः सततं गङ्गां स्मरेत् स नूनं बन्धनात् मुच्यते ॥

Verse 38

पितॄनुद्दिश्य योभक्त्या पायसं मधुसंयुतम् । गुडसर्पिस्तिलैःसार्धं गंगांभसि विनिक्षिपेत्

पितॄन् उद्दिश्य यो भक्त्या पायसं मधुसंयुतम् । गुडसर्पिस्तिलैः सार्धं गङ्गाम्भसि विनिक्षिपेत् ॥

Verse 39

तृप्ता भवंति पितरस्तस्य वर्षशतं हरे । यच्छंति विविधान्कामान्परितुष्टाः पितामहाः

तस्य पितरः तृप्ता भवन्ति वर्षशतं हरे । परितुष्टाः पितामहाः विविधान् कामान् प्रयच्छन्ति ॥

Verse 40

लिंगे संपूजिते सर्वमर्चितं स्याज्जगद्यथा । गंगास्नानेन लभते सर्वतीर्थफलं तथा

लिङ्गे सम्यक् संपूजिते सर्वं जगदिव अर्चितं भवेत् । तथा गङ्गास्नानेन सर्वतीर्थफलं लभते ॥

Verse 41

गंगायां तु नरः स्नात्वा यो लिंगं नित्यमर्चति । एकेन जन्मना मुक्तिं परां प्राप्नोति स ध्रुवम्

गङ्गायां तु नरः स्नात्वा यो लिङ्गं नित्यमर्चति । एकेन जन्मना स ध्रुवं परां मुक्तिं प्राप्नोति ॥

Verse 42

अग्निहोत्रं च यज्ञाश्च व्रतदानतपांसि च । गंगायां लिंगपूजायाः कोट्यंशेनापि नो समाः

अग्निहोत्रं यज्ञाश्च व्रतदानतपांसि च—गङ्गायां लिङ्गपूजायाः कोट्यंशेनापि न समाः।

Verse 43

गंगां गंतुं विनिश्चित्य कृत्वा श्राद्धादिकं गृहे । स्थितस्य सम्यक्संकल्पात्तस्य नंदंति पूर्वजाः

गङ्गां गन्तुं विनिश्चित्य गृहे श्राद्धादिकं कृत्वा। स्थितस्य सम्यक्सङ्कल्पात् तस्य नन्दन्ति पूर्वजाः॥

Verse 44

पापानि च रुदंत्याशु हा क्व यास्याम इत्यलम् । लोभमोहादिभिः सार्धं मंत्रयंति पुनःपुनः

पापानि च रुदन्त्याशु ‘हा क्व यास्याम’ इत्यलम्। लोभमोहादिभिः सार्धं मन्त्रयन्ति पुनःपुनः॥

Verse 45

यथा न गंगां यात्येष तथा विघ्नं प्रकुर्महे । गंगां गतो यथा चैष न उच्छित्तिं विधास्यति

‘यथा न गङ्गां यात्येष तथा विघ्नं प्रकुर्महे। गङ्गां गतो यथा चैष न उच्छित्तिं विधास्यति’—इति ते मन्त्रयन्ति।

Verse 46

गृहाद्गंगावगाहार्थं गच्छतस्तु पदेपदे । निराशानि व्रजंत्येव पापान्यस्य शरीरतः

गृहाद् गङ्गावगाहार्थं गच्छतस्तु पदेपदे। निराशानि व्रजन्त्येव पापान्यस्य शरीरतः॥

Verse 47

पूर्वजन्मकृतैः पुण्यैस्त्यक्त्वा लोभादिकं हरे । व्युदस्य सर्वविघ्नौघान्गंगां प्राप्नोति पुण्यवान्

पूर्वजन्मकृतैः पुण्यैर्लोभादिकं परित्यज्य, सर्वविघ्नौघान् व्युदस्य पुण्यवान् गङ्गां प्राप्नोति।

Verse 48

अनुषंगेण मौल्येन वाणिज्येनापि सेवया । कामासक्तोपि वा मर्त्यो गंगास्नातो दिवं व्रजेत्

अनुषङ्गेण मौल्येन वाणिज्येनापि सेवया; कामासक्तोऽपि मर्त्यो गङ्गास्नातो दिवं व्रजेत्।

Verse 49

अनिच्छयापि संस्पृष्टो दहनो हि यथा दहेत् । अनिच्छयापि संस्नाता गंगा पापं तथा दहेत्

अनिच्छयापि संस्पृष्टो दहनो यथा दहेत्; तथैवानिच्छयापि संस्नाता गङ्गा पापं दहेत्।

Verse 50

तावद्धमति संसारे यावद्गंगां न सेवते । संसेव्य गंगां नो जंतुर्भवक्लेशं प्रपश्यति

तावद्धमति संसारे यावद्गङ्गां न सेवते; गङ्गां संसेव्य नो जन्तुर्भवक्लेशं प्रपश्यति।

Verse 51

यो गंगांभसि निस्नातो भक्त्या संत्यक्तसंशयः । मनुष्यचर्मणा नद्धः स देवो नात्र संशयः

यो गङ्गाम्भसि निस्नातो भक्त्या संत्यक्तसंशयः; मनुष्यचर्मणा नद्धः स देवो नात्र संशयः।

Verse 52

गंगास्नानार्थमुद्युक्तो मध्येमार्गं मृतो यदि । गंगास्नानफलं सोपि तदाप्नोति न संशयः

गङ्गास्नानार्थमुद्युक्तो यः पुमान् मार्गमध्यतः मृतो भवेत् । सोऽपि गङ्गास्नानफलं प्राप्नोति, नात्र संशयः ॥

Verse 53

माहात्म्यं ये च गंगायाः शृण्वंति च पठंति च । तेप्यशेषैर्महापापैर्मुच्यंते नात्र संशयः

ये गङ्गायाः माहात्म्यं शृण्वन्ति पठन्ति च । तेऽप्यशेषैर्महापापैर्मुच्यन्ते, नात्र संशयः ॥

Verse 54

दुर्बुद्धयो दुराचारा हैतुका बहुसंशयाः । पश्यंति मोहिता विष्णो गंगामन्य नदीमिव

दुर्बुद्धयो दुराचाराः हैतुकाः बहुसंशयाः । मोहिता विष्णो गङ्गामन्यां नदीमिव पश्यन्ति ॥

Verse 55

जन्मांतरकृतैर्दानैस्तपोभिर्नियमैर्व्रतैः । इह जन्मनि गंगायां नृणां भक्तिः प्रजायते

जन्मान्तरकृतैर्दानैस्तपोभिर्नियमैर्व्रतैः । इह जन्मनि नृणां गङ्गायां भक्तिः प्रजायते ॥

Verse 56

गंगाभक्तिमतामर्थे महेंद्रादि पुरेषु च । हर्म्याणि रम्यभोगानि निर्मितानि स्वयंभुवा

गङ्गाभक्तिमतामर्थे महेन्द्रादिपुरेषु च । हर्म्याणि रम्यभोगांश्च निर्मितानि स्वयंभुवा ॥

Verse 57

सिद्धयः सिद्धिलिंगानि स्पर्शलिंगान्यनेकशः । प्रासादा रत्नरचिताश्चिंतामणिगणा अपि

अत्र सिद्धयो बह्व्यः सन्ति, सिद्धिलिङ्गानि नानाविधानि, स्पर्शमात्रेण पुण्यप्रदानि स्पर्शलिङ्गानि च बहूनि। रत्नरचिताः प्रासादाः सन्ति, चिन्तामणीनां गणाश्चापि दृश्यन्ते।

Verse 58

गंगाजलांतस्तिष्ठंति कलिकल्मषभीतितः । अतएव हि संसेव्या कलौ गंगेष्टसिद्धिदा

कलिकल्मषभीत्या शक्तयः गङ्गाजलान्तः स्थिताः। अत एव कलौ गङ्गा नितरां संसेव्या, सा हि इष्टसिद्धिप्रदा।

Verse 59

सूर्योदये तमांसीव वज्रपातभयान्नगाः । तार्क्ष्येक्षणाद्यथासर्पा मेघा वाताहता इव

सूर्योदये यथा तमांसि विनश्यन्ति, वज्रपातभयादिव नगाः कम्पन्ते, तार्क्ष्येक्षणात् यथा सर्पा पलायन्ते, वाताहता इव मेघा विकीर्यन्ते—

Verse 60

तत्त्वज्ञानाद्यथा मोहः सिंहं दृष्ट्वा यथा मृगाः । तथा सर्वाणि पापानि यांति गंगेक्षणात्क्षयम्

तत्त्वज्ञानात् यथा मोहः क्षीयते, सिंहं दृष्ट्वा यथा मृगाः प्रधावन्ति; तथा गङ्गेक्षणमात्रेण सर्वाणि पापानि क्षयम् यान्ति।

Verse 61

दिव्यौषधैर्यथा रोगा लोभेन च यथा गुणाः । यथा ग्रीष्मोष्मसंपत्तिरगाधह्रद मज्जनात्

दिव्यौषधैः यथा रोगाः प्रशाम्यन्ति, लोभेन च यथा गुणाः प्रणश्यन्ति; यथा च ग्रीष्मोष्मसंपत्तिः अगाधह्रदे मज्जनात् शम्यति—

Verse 62

तूलशैलः स्फुलिंगेन यथा नश्यति तत्क्षणात् । तथा दोषाः प्रणश्यंति गंगांभः स्पर्शनाद्ध्रुवम्

यथा तूलशैलः स्फुलिङ्गमात्रेण तत्क्षणादेव नश्यति, तथा गङ्गाम्भःस्पर्शनाद् ध्रुवं दोषाः कल्मषाश्च प्रणश्यन्ति।

Verse 63

क्रोधेन च तपो यद्वत्कामेन च यथा मतिः । अनयेन यथा लक्ष्मीर्विद्या मानेन वै यथा

क्रोधेन यथा तपो विनश्यति, कामेन च यथा मतिः; अनयेन यथा लक्ष्मीः, मानेन च यथा विद्या विनश्यति—

Verse 64

दंभ कौटिल्य मायाभिर्यथाधर्मो विनश्यति । तथा नश्यंति पापानि गंगाया दर्शनेन तु

दम्भकौटिल्यमायाभिर्यथा धर्मो विनश्यति, तथा गङ्गाया दर्शनमात्रेणैव पापानि नश्यन्ति।

Verse 65

मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य विद्युत्संपातचंचलम् । गंगां यः सेवते सोत्र बुद्धेः पारं परं गतः

दुर्लभं मानुष्यं प्राप्य विद्युत्सम्पातचञ्चलम्; यः इह गङ्गां सेवते स बुद्धेः पारं परं गतः।

Verse 66

विधूतपापा ये मर्त्याः परं ज्योतिःस्वरूपिणीम् । सहस्रसूर्यप्रतिमां गंगां पश्यंति ते भुवि

विधूतपापा ये मर्त्याः परं ज्योतिःस्वरूपिणीम्, सहस्रसूर्यप्रतिमां गङ्गां पश्यन्ति ते भुवि।

Verse 67

साधारणांभसा पूर्णां साधारण नदीमिव । पश्यंति नास्तिका गंगां पापोपहतलोचनाः

पापोपहतलोचनाः नास्तिकाः साधारणाम्भसा पूर्णां साधारणनदीमिव गङ्गां पश्यन्ति।

Verse 68

संसारमोचकश्चाहं जनानामनुकंपया । गंगातरंगरूपेण सोपानं निर्ममे दिवः

जनानामनुकम्पया अहं संसारमोचकः अभवं; गङ्गातरङ्गरूपेण दिवः सोपानं निर्ममे।

Verse 69

सर्व एव शुभः कालः सर्वो देशस्तथा शुभः । सर्वो जनो दानपात्रं श्रीमती जाह्नवी तटे

श्रीमती जाह्नवीतटे सर्व एव कालः शुभः, सर्वो देशः शुभः, सर्वो जनो दानपात्रं भवति।

Verse 70

यथाश्वमेधो यज्ञानां नगानां हिमवान्यथा । व्रतानां च यथा सत्यं दानानामभयं यथा

यथा यज्ञानामश्वमेधः श्रेष्ठः, नगानां हिमवान् यथा; व्रतानां सत्यं यथा, दानानामभयं यथा—तथैव (अयं तीर्थः) श्रेष्ठः।

Verse 71

प्राणायामश्च तपसां मंत्राणां प्रणवो यथा । धर्माणामप्यहिंसा च काम्यानां श्रीर्यथा वरा

यथा तपसां प्राणायामः श्रेष्ठः, मन्त्राणां प्रणवः यथा; धर्माणामहिंसा च यथा, काम्यानां वरा श्रीर्यथा—तथैव (अयं तीर्थः) उत्कृष्टः।

Verse 72

यथात्मविद्या विद्यानां स्त्रीणां गौरी यथोत्तमा । सर्वर्दवेगणानां च यथा त्वं पुरुषोत्तम

यथा विद्यासु परमा आत्मविद्या, यथा स्त्रीषु गौरी श्रेष्ठा; तथा सर्वदेवगणेषु त्वं पुरुषोत्तम सर्वोत्तमः—एवं स्तूयमानं तत्त्वं सर्वोत्कृष्टम्।

Verse 73

सर्वषामेव पात्राणां शिवभक्तो यथा वरः । तथा सर्वेषु तीर्थेषु गंगातीर्थं विशिष्यते

यथा सर्वेषां पात्राणां मध्ये शिवभक्तः वरः, तथा सर्वेषु तीर्थेषु गङ्गातीर्थं विशिष्यते।

Verse 74

हरेयश्चावयोर्भेदं न करोति महामतिः । शिवभक्तः स विज्ञेयो महापाशुपतश्च सः

हर्यावयोर्भेदं यो न करोति महामतिः; स शिवभक्त इति विज्ञेयः, स च महापाशुपतः स्मृतः।

Verse 75

पापपांसुमहावात्या पापद्रुमकुठारिका । पापेंधनदवाग्निश्च गंगेयं पुण्यवाहिनी

पापपांसुमहावात्या पापद्रुमकुठारिका। पापेन्धनदवाग्निश्च गङ्गेयं पुण्यवाहिनी॥

Verse 76

नानारूपाश्च पितरो गाथा गायंति सर्वदा । अपि कश्चित्कुलेस्माकं गंगास्नायी भविष्यति

नानारूपाश्च पितरो गाथां गायन्ति सर्वदा—अपि कश्चित्कुलेऽस्माकं गङ्गास्नायी भविष्यति।

Verse 77

देवर्षीन्परिसंतर्प्य दीनानाथांश्च दुःखितान् । श्रद्धया विधिना स्नात्वा दास्यते सलिलांजलिम्

देवर्षीन् सम्यक् परितर्प्य दीनानाथान् दुःखितांश्च, श्रद्धया विधिवत् स्नात्वा ततः सलिलाञ्जलिं दद्यात्।

Verse 78

अपि नः स कुले भूयाच्छिवे विष्णौ च साम्यदृक् । तदालयकरो भक्त्या तस्य संमार्जनादिकृत्

अपि नः कुले स भूयात् यः शिवे विष्णौ च साम्यदृक्; भक्त्या तदालयं करोति, तस्य संमार्जनादि च करोति।

Verse 79

अकामो वा सकामो वा तिर्यग्योनिगतोपि वा । गंगायां यो मृतो मर्त्यो नरकं स न पश्यति

अकामो वा सकामो वा तिर्यग्योनिगतः अपि वा—गङ्गायां यो मृतो मर्त्यः स नरकं न पश्यति।

Verse 80

तीर्थमन्यत्प्रशंसंति गंगातीरे स्थिताश्च ये । गंगां न बहु मन्यंते ते स्युर्निरयगामिनः

गङ्गातीरे स्थिताः सन्तो ये तीर्थमन्यत् प्रशंसन्ति, गङ्गां न बहु मन्यन्ते—ते निरयगामिनः स्युः।

Verse 81

मां च त्वां चैव यो द्वेष्टि गंगां च पुरुषाधमः । स्वकीयैः पुरुषैः सार्धं स घोरं नरकं व्रजेत्

मां च त्वां च यो द्वेष्टि गङ्गां च पुरुषाधमः; स स्वकीयैः पुरुषैः सार्धं घोरं नरकं व्रजेत्।

Verse 82

षष्टिर्गणसहस्राणि गंगां रक्षंति सर्वदा । अभक्तानां च पापानां वासे विघ्नं प्रकुर्वते

षष्टिर्गणसहस्राणि गङ्गां सर्वदा रक्षन्ति; अभक्तानां पापिनां च तत्र वासे विघ्नं प्रकुर्वन्ति।

Verse 83

कामक्रोधमहामोहलोभादि निशितैः शरैः । घ्नंति तेषां मनस्तत्र स्थितिं चापनयंति च

कामक्रोधमहामोहलोभादिनिशितैः शरैः ते तेषां मनांसि घ्नन्ति, तत्र स्थितिशक्तिं चापनयन्ति।

Verse 84

गंगां समाश्रयेद्यस्तु स मुनिः स च पंडितः । कृतकृत्यः स विज्ञेयः पुरुषार्थचतुष्टये

यो हि गङ्गां समाश्रयते स एव मुनिः स पण्डितः; स कृतकृत्यः, पुरुषार्थचतुष्टये सिद्ध इति विज्ञेयः।

Verse 85

गंगायां च सकृत्स्नातो हयमेधफलं लभेत् । तर्पयंश्च पितॄंस्तत्र तारयेन्नरकार्णवात्

गङ्गायां सकृद् स्नातः हयमेधफलं लभते; तत्र पितॄन् तर्पयन् नरकार्णवात् तान् तारयति।

Verse 86

नैरंतर्येण गंगायां मासं यः स्नाति पुण्यवान् । शक्रलोके स वसति यावच्छक्रः सपूर्वजः

यो मासं नैरन्तर्येण गङ्गायां स्नाति पुण्यवान्, स शक्रलोके वसति यावच्छक्रः सपूर्वजः।

Verse 87

अब्दं यः स्नाति गंगायां नैरंतर्येण पुण्यभाक् । विष्णोर्लोकं समासाद्य स सुखं संवसेन्नरः

यो नरः गङ्गायां नैरन्तर्येण संवत्सरं स्नाति, स पुण्यभाग् भवति; विष्णोर्लोकं समासाद्य स सुखेन तत्र संवसति।

Verse 88

गंगायां स्नाति यो मर्त्यो यावज्जीवं दिनेदिने । जीवन्मुक्तः स विज्ञेयो देहांते मुक्त एव सः

यो मर्त्यः गङ्गायां दिनेदिने यावज्जीवं स्नाति, स जीवन्मुक्त इति विज्ञेयः; देहान्ते च स निश्चयेन मुक्त एव।

Verse 89

तिथिनक्षत्रपर्वादि नापेक्ष्यं जाह्नवी जले । स्नानमात्रेण गंगायां संचिताघं विनश्यति

जाह्नवीजले तिथिनक्षत्रपर्वादीनां नापेक्षा; गङ्गायां स्नानमात्रेण संचितं पापं विनश्यति।

Verse 90

पंडितोपि स मूर्खः स्याच्छक्तियुक्तोप्यशक्तिकः । यस्तु भागीरथीतीरं सुखसेव्यं न संश्रयेत्

यः सुखसेव्यं भागीरथीतीरं न संश्रयेत्, स पण्डितोऽपि मूर्ख इव स्यात्, शक्तियुक्तोऽपि अशक्त इव भवेत्।

Verse 91

किंवायुपाप्यरोगेण विकासिन्याथ किं श्रिया । किं वा बुद्ध्या विमलया यदि गंगां न सेवते

अरोगेण विकासिन्या वा किं वायुपाप्यया, किं वा श्रिया; किं वा विमलया बुद्ध्या—यदि गङ्गां न सेवते।

Verse 92

यः कारयेदायतनं गंगाप्रतिकृतेर्नरः । भुक्त्वा स भोगान्प्रेत्यापि याति गंगा सलोकताम्

यः नरः गङ्गाप्रतिकृतेरायतनं कारयति, स इह भोगान् भुक्त्वा, प्रेत्यापि गङ्गासलोकतां याति।

Verse 93

शृण्वंति महिमानं ये गंगाया नित्यमादरात् । गंगास्नानफलं तेषां वाचकप्रीणनाद्धनैः

ये गङ्गायाः महिमानं नित्यं आदरात् शृण्वन्ति, तेषां गङ्गास्नानफलं भवति—विशेषतः वाचकं धनैः प्रीणयतः।

Verse 94

पितॄनुद्दिश्य यो लिंगं स्नपयेद्गांग वारिणा । तृप्ताः स्युस्तस्य पितरो महानिरयगा अपि

यः पितॄन् उद्दिश्य गाङ्गवारिणा लिङ्गं स्नपयति, तस्य पितरः तृप्ताः स्युः, महानिरयगताः अपि।

Verse 95

अष्टकृत्वो मंत्रजप्तैर्वस्त्रपूतैः सुगंधिभिः । प्रोचुर्गांगजलैः स्नानं घृतस्नानाधिकं बुधाः

अष्टकृत्वः मन्त्रजप्तैः वस्त्रपूतैः सुगन्धिभिः गाङ्गजलैः स्नानं, घृतस्नानादपि अधिकं इति बुधाः प्रोचुः।

Verse 96

अष्टद्रव्यविमिश्रेण गंगातोयेन यः सकृत् । मागधप्रस्थमात्रेण ताम्रपात्रस्थितेन च

अष्टद्रव्यविमिश्रेण गङ्गातोयेन यः सकृत् स्नानं करोति, मागधप्रस्थमात्रेण ताम्रपात्रस्थितेन च, स महत् पुण्यं लभते।

Verse 97

भानवेऽर्घं प्रदद्याच्च स्वकीय पितृभिः सह । सोतितेजो विमानेन सूर्यलोके महीयते

भानवेऽर्घ्यं प्रदद्याद् स्वकीयैः पितृभिः सह। स भक्तः सोतितेजो-विमानेन नीयमानः सूर्यलोके महीयते॥

Verse 98

आपः क्षीरं कुशाग्राणि घृतं मधुगवांदधि । रक्तानि करवीराणि रक्तचंदनमित्यपि

आपः क्षीरं कुशाग्राणि घृतं मधु गवां दधि। रक्ताः करवीरपुष्पाणि रक्तचन्दनमेव च॥

Verse 99

अष्टांगार्घो यमुद्दिष्टस्त्वतीव रवितोषणः । गांगैर्वार्भिः कोटिगुणो ज्ञेयो विष्णोऽन्यवारितः

अष्टाङ्गोऽर्घो यमुद्दिष्टोऽतीव रवितोषणः। गाङ्गैर्वार्भिः प्रदत्तस्तु कोटिगुणफलप्रदः—इति विष्णुरब्रवीत्॥

Verse 100

गंगातीरे स्वशक्त्या यः कुर्याद्देवालयं सुधीः । अन्यतीर्थप्रतिष्ठातो भवेत्कोटिगुणं फलं

गङ्गातीरे स्वशक्त्या यः कुर्याद् देवालयं सुधीः। अन्यतीर्थप्रतिष्ठायाः फलं तस्य भवेत् कोटिगुणम्॥

Verse 110

गोभूहिरण्यदानेन भक्त्या गंगातटे शुभे । नरो न जायते भूयः संसारे दुःखकंटके

गोभू-हिरण्यदानैश्च भक्त्या गङ्गातटे शुभे। नरो न जायते भूयः संसारे दुःखकण्टके॥

Verse 120

तद्भूमित्रसरेणूनां संख्यया युगमानया । महेंद्र चंद्रलोकेषु भुक्त्वा भोगान्मनःप्रियान्

तस्याः पावनभूमेः त्रसरेणूनां संख्यया युगमानया, महेन्द्रचन्द्रलोकेषु मनःप्रियान् भोगान् भुक्त्वा रमते।

Verse 130

चंद्रसूर्यग्रहे लक्षं व्यतीपातेत्वनंतकम् । अयुतं विषुवे चैव नियुतं त्वयनद्वये

चन्द्रसूर्यग्रहणे लक्षगुणं पुण्यं, व्यतीपाते तु अनन्तकम्। विषुवे अयुतगुणं, अयनद्वये नियुतगुणं फलम्।

Verse 140

स्वाहांतः प्रणावादिश्च भवेद्विंशाक्षरो मनुः । पूजादानं जपो होमो ऽनेनैव मनुना स्मृतः

प्रणवादिना आरभ्य स्वाहान्तः स विंशाक्षरो मनुः। पूजादानजपहोमाः एतेनैव मनुना स्मृताः।

Verse 150

यथाशक्ति स्वर्णरूप्य ताम्रपृष्ठविनिर्मितान् । अभ्यर्च्य गंधकुसुमैर्गंगायां प्रक्षिपेद्व्रती

यथाशक्ति स्वर्णरूप्यताम्रपृष्ठविनिर्मितान् द्रव्याणि कृत्वा, गन्धकुसुमैः अभ्यर्च्य, व्रती गङ्गायां प्रक्षिपेत्।

Verse 160

संसारविषनाशिन्यै जीवनायै नमोस्तु ते । तापत्रितय संहंत्र्यै प्राणेश्यै ते नमोनमः

संसारविषनाशिन्यै जीवनायै ते नमोऽस्तु ते। तापत्रितयसंत्र्यै प्राणेश्यै ते नमो नमः।

Verse 170

प्रणतार्ति प्रभंजिन्यै जगन्मात्रे नमोस्तुते । सर्वापत्प्रतिपक्षायै मंगलायै नमोनमः

प्रणतानामार्तिं प्रभञ्जयित्र्यै जगन्मात्रे तुभ्यं नमोऽस्तु ते । सर्वापदां प्रतिपक्षभूतायै मङ्गलमूर्तये नमो नमः ॥

Verse 180

तस्यां दशम्यामेतच्च स्तोत्रं गंगाजले स्थितः । यः पठेद्दशकृत्वस्तु दरिद्रो वापि चाक्षमः

तस्यां दशम्यां गङ्गाजले स्थित्वा यः स्तोत्रमेतत् दशवारं पठेत् । स दरिद्रोऽपि वा शक्तिहीनोऽपि कथितं पुण्यफलमवाप्नुयात् ॥

Verse 205

ब्रह्मांडांतरसंस्थेषु भुंजन्भोगान्मनोरमान् । सर्वैः संपूजितो विष्णो यावदाभूतसंप्लवम्

ब्रह्माण्डान्तरसंस्थेषु लोकान्तरेषु निवसन् मनोहरान् भोगान् भुञ्जानः । सर्वैः संपूजितो हे विष्णो, यावदाभूतसंप्लवं तिष्ठति तत् ॥