Adhyaya 16

Verse 1

गणावूचतुः । शिवशर्मन्महाबुद्धे शुक्रलोकोयमद्भुतः । दानवानां च दैत्यानां गुरुरत्र वसेत्कविः

गणाः ऊचतुः— हे शिवशर्मन् महाबुद्धे, अयं शुक्रलोकः अद्भुतः। अत्र दानवदैत्यगुरुः कविः (शुक्रः) वसति।

Verse 2

पीत्वा वर्षसहस्रं वै कणधूमं सुदुःसहम् । यः प्राप्तवान्महाविद्यां मृत्युसंजीविनीं हरात्

वर्षसहस्रं वै कणधूमं सुदुःसहं पीत्वा, स हरात् ‘मृत्युसंजीविनी’ इति ख्यातां महाविद्यां प्राप्तवान्।

Verse 3

इमां विद्यां न जानाति देवाचार्योति दुप्कराम् । ऋते मृत्युंजयात्स्कंदात्पार्वत्या गजवक्त्रतः

इमां महादुष्करां विद्यां देवाचार्यः अपि न जानाति; ऋते मृत्युञ्जयात्, स्कन्दात्, पार्वत्याः, गजवक्त्रात् च।

Verse 4

शिवशर्मोवाच । कोसौ शुक्र इति ख्यातो यस्यायं लोक उत्तमः । कथं तेन च विद्याप्ता मृत्युसंजीवनी हरात्

शिवशर्मा उवाच— कः स शुक्र इति ख्यातः, यस्य अयं लोकः उत्तमः? कथं च तेन हरात् मृत्युसंजीवनी विद्या प्राप्ता?

Verse 5

आचक्षाथामिदं देवौ यदि प्रीतिर्मयि प्रभू । ततस्तौ स्माहतुर्देवौ शुक्रस्य परमां कथाम्

हे प्रभू देवौ, यदि मयि प्रीतिः अस्ति, तर्हि इदं मे आचक्षाथाम्। ततः तौ देवौ शुक्रस्य परमां कथां वक्तुं प्रवृत्तौ।

Verse 6

यां श्रुत्वा चापमृत्युभ्यो हीयंते श्रद्धयायुताः । भूतप्रेतपिशाचेभ्यो न भयं चापि जायते

यां श्रुत्वा श्रद्धया युक्ताः अपमृत्यवो विनश्यन्ति, भूतप्रेतपिशाचेभ्यश्च कदापि भयं न जायते।

Verse 7

आजौ प्रवर्तमानायामंधकांधकवैरिणोः । अनिर्भेद्य गिरिव्यूह वज्रव्यूहाधिनाथयोः

युद्धे प्रवृत्तेऽन्धकान्धकवैरिणोः, अनिर्भेद्यगिरिव्यूह-वज्रव्यूहयोः अधिनाथौ परस्परं सममुखौ स्थितौ।

Verse 8

अपसृत्य ततो युद्धादंधकः शुक्रसंनिधिम् । अधिगम्य बभाषेदमवरुह्य रथात्ततः

ततः स युद्धादपसृत्य अन्धकः शुक्रस्य सन्निधिं गत्वा, रथात् अवरुह्य इदं वचनं अब्रवीत्।

Verse 9

भगवंस्त्वामुपाश्रित्य वयं देवांश्च सानुगान् । मन्यामहे तृणैस्तुल्यान्रुद्रोपेंद्रादिकानपि

भगवन्, त्वामुपाश्रित्य वयं सानुगान् देवान्, रुद्रोपेन्द्रादिकानपि, तृणतुल्यान् मन्यामहे।

Verse 10

कुंजरा इव सिंहेभ्यो गरुडेभ्य इवोरगाः । अस्मत्तो बिभ्यति सुरा गुरो युष्मदनुग्रहात्

कुञ्जरा इव सिंहेभ्यः, ओरगाः गरुडेभ्य इव; अस्मत्तो बिभ्यति सुरा, गुरो, युष्मदनुग्रहात्।

Verse 11

वज्रव्यूहमनिर्भेद्यं विविशुर्देत्यदानवाः । विधूय प्रमथानीकं ह्रदं तापार्दिता इव

वज्रव्यूहमनिर्भेद्यं प्रविश्य दैत्यदानवाः । प्रमथानीकं विधूय ह्रदं तापार्दिता इव ॥

Verse 12

वयं त्वच्छरणं भूत्वा पर्वता इव निश्चलाः । स्थित्वा चराम निःशंका ब्राह्मणेंद्र महाहवे

वयं त्वच्छरणं भूत्वा पर्वता इव निश्चलाः । स्थित्वा चराम निःशङ्का ब्राह्मणेन्द्र महाहवे ॥

Verse 13

आप्तभावेन च वयं पादौ तव सुखप्रदौ । सदाराः ससुताश्चैव शुश्रूषामो दिवानिशम्

आप्तभावेन च वयं पादौ तव सुखप्रदौ । सदाराः ससुताश्चैव शुश्रूषामो दिवानिशम् ॥

Verse 14

अभिरक्षाभितो विप्र प्रसन्नः शरणागतान् । पश्य हुंडं तुहुंडं च कुजंभं जंभमेव च

अभिरक्षाभितो विप्र प्रसन्नः शरणागतान् । पश्य हुंडं तुहुंडं च कुजंभं जंभमेव च ॥

Verse 15

पाकं कार्तस्वनं चैव विपाकं पाकहारिणम् । तं चन्द्रदमनं शूरं शूरामरविदारणम्

पाकं कार्तस्वनं चैव विपाकं पाकहारिणम् । तं चन्द्रदमनं शूरं शूरामरविदारणम् ॥

Verse 16

प्रमथैर्भीमविक्रांतैः क्रांतं मृत्युप्रमाथिभिः । सूदितान्पतितांश्चैव द्राविडैरिव चंदनान्

प्रमथैर्भीमविक्रमैर्मृत्युमपि प्रमाथयद्भिः समन्तात् रणभूमिः क्रान्ता; दैत्याश्च सूदिताः पतिताश्च द्राविडैरिव छिन्ना गन्धचन्दनद्रुमाः इव बभूवुः।

Verse 17

या पीत्वा कणधूमं वै सहस्रं शरदां पुरा । वरा विद्या त्वया प्राप्ता तस्याः कालोयमागतः

या त्वया पुरा सहस्रं शरदां कणधूमं पीत्वा प्राप्ता वरा विद्या, तस्याः फलप्राप्तयेऽयं कालः समुपस्थितः।

Verse 18

अथ विद्याफलं तत्ते दैत्यान्संजीवयिष्यतः । पश्यंतु प्रमथाः सर्वे त्वया संजीवितानिमान्

अथ ते विद्याफलं प्रादुर्भवतु—दैत्यान् संजीवयिष्यतः; त्वया संजीवितान् एतान् सर्वे प्रमथाः पश्यन्तु।

Verse 19

इत्यंधकवचः श्रुत्वा स्थिरधीर्भार्गवोमुनिः । किंचित्स्मितं तदा कृत्वा दानवाधिपमब्रवीत्

इत्यन्धकवचः श्रुत्वा स्थिरधीर्भार्गवो मुनिः । तदा किंचित्स्मितं कृत्वा दानवाधिपमब्रवीत् ॥

Verse 20

दानवाधिपते सर्वं तथ्यं यद्भाषितं त्वया । विद्योपार्जनमेतद्धि दानवार्थं मया कृतम्

दानवाधिपते, त्वया यद्भाषितं तत्सर्वं तथ्यं; विद्योपार्जनमेतद्धि दानवार्थं मया कृतम्।

Verse 21

पीत्वा वर्षसहस्रं वै कणधूमं सुदुःसहम् । एषा प्राप्तेश्वराद्विद्या बांधवानां सुखावहा

वर्षसहस्रं यावत् कणधूमसदृशं सुदुःसहं तपः पीत्वा, प्राप्तेश्वरात् मया एषा विद्या लब्धा; सा बान्धवानां कल्याणसुखावहा।

Verse 22

एतया विद्यया सोहं प्रमयैर्मथितान्रणे । उत्थापयिष्ये ग्लानानि धान्यन्यंबुधरो यथा

एतया विद्यया अहं प्रमथै रणमध्ये मथितान् ग्लानान् उत्थापयिष्यामि, यथा अम्बुधरो धान्यानि पुनर्जीवयति।

Verse 23

निर्व्रणान्नीरुजः स्वस्थान्सुप्त्वेव पुनरुत्थितान् । अस्मिन्मुहूर्ते द्रष्टासि दानवानुत्थितान्नृप

निर्व्रणान् नीरुजान् स्वस्थान् सुप्त्वेव पुनरुत्थितान् दानवान् अस्मिन् मुहूर्ते त्वं द्रक्ष्यसि, नृप।

Verse 24

इत्युक्त्वा दानवपतिं विद्यामावर्तयत्कविः । एकैकं दैत्यमुद्दिश्य त उत्तस्थुर्धृतायुधाः

इत्युक्त्वा दानवपतिं कविः (शुक्रः) विद्याम् आवर्तयामास; एकैकं दैत्यम् उद्दिश्य ते धृतायुधाः पुनरुत्तस्थुः।

Verse 25

वेदा इव सदभ्यस्ताः समये वा यथांबुदाः । ब्राह्मणेभ्यो यथा दत्ताः श्रद्धयार्था महापदि

सदभ्यस्ताः वेदा इव, समये यथा अम्बुदाः, महापदि श्रद्धया ब्राह्मणेभ्यो दत्ताः अर्था इव च—ते तथैव शीघ्रं समुत्तस्थुः।

Verse 26

उज्जीवितांस्तु तान्दृष्ट्वा तुहुंडाद्यान्महासुरान् । विनेदुः पूर्वदेवास्ते जलपूर्णा इवांबुदाः

तान् तुहुंडादीन् महासुरान् पुनरुज्जीवितान् दृष्ट्वा पूर्वदेवाः प्रचुक्रुशुः, जलपूर्णा इवाम्बुदाः।

Verse 27

शुक्रेणोजीवितान्दृष्ट्वा दानवांस्तान्गणेश्वराः । विज्ञाप्यमेव देवेशे ह्येवं तेऽन्योन्यमब्रुवन्

शुक्रेण तान् दानवान् पुनरुज्जीवितान् दृष्ट्वा गणेश्वराः परस्परं जगदुः—‘एतत् देवेशाय शीघ्रं निवेदनीयम्’ इति।

Verse 28

आश्चर्यरूपे प्रमथेश्वराणां तस्मिंस्तथा वर्तति युद्धयज्ञे । अमर्षितो भार्गवकर्मदृष्ट्वा शिलादपुत्रोभ्यगमन्महेशम्

प्रमथेश्वराणां तस्मिन् अद्भुतरूपे युद्धयज्ञे प्रवर्तमाने, भार्गवकर्म दृष्ट्वा अमर्षितः शिलादपुत्रो नन्दी महेशं समभ्यगच्छत्।

Verse 29

जयेति चोक्त्वा जय योनिमुग्रमुवाच नंदी कनकावदातम् । गणेश्वराणां रणकर्म देव देवैश्च सेंद्रैरपि दुष्करं यत्

‘जय’ इति जयघोषं कृत्वा नन्दी कनकावदातं तमुग्रयोनिं प्रभुमुवाच—‘देव, गणेश्वराणां रणकर्म यत्, तद् देवेन्द्रसहितैरपि देवैर्दुष्करम्।’

Verse 30

तद्भार्गवेणाद्य कृतं वृथा नः संजीव्य तानाजिमृतान्विपक्षान् । आवर्त्य विद्यां मृतजीवदात्रीमेकैकमुद्दिश्य सहेलमीश

‘ईश, अद्य भार्गवेण कृतं नः वृथा—अजिमृतान् विपक्षान् संजीव्य, मृतजीवदात्रीं विद्यां पुनःपुनरावर्त्य, एकैकमुद्दिश्य सहेलम्।’

Verse 31

तुहुंडहुंडादिकजंभजंभविपाकपाकादि महासुरेंद्राः । यमालयादद्य पुनर्निवृत्ता विद्रावयंतः प्रमथाश्चरंति

तुहुंडहुंडादिकजंभजंभविपाकपाकादयो महादैत्येन्द्राः । यमालयादद्य पुनर्निवृत्ता विद्रावयन्तः प्रमथान् विचरन्ति ॥

Verse 32

यदि ह्यसौ दैत्यवरान्निरस्तान्संजीवयेदत्र पुनःपुनस्तान् । जयः कुतो नो भविता महेश गणेश्वराणां कुत एव शांतिः

यदि ह्यसौ दैत्यवरान्निरस्तान् सञ्जीवयेदत्र पुनःपुनस्तान् । जयः कुतो नो भविता महेश गणेश्वराणां कुत एव शान्तिः ॥

Verse 33

इत्येवमुक्तः प्रमथेश्वरेण स नंदिना वै प्रमथेश्वरेशः । उवाच देवः प्रहसंस्तदानीं तं नंदिनं सर्वगणेशराजम्

इत्येवमुक्तः प्रमथेश्वरेण स नन्दिना वै प्रमथेश्वरेशः । उवाच देवः प्रहसन् तदानीं तं नन्दिनं सर्वगणेशराजम् ॥

Verse 34

नंदिन्प्रयाहि त्वरितोतिमात्रं द्विजेंद्रवर्यं दितिनंदनानाम् । मध्यात्समुद्धृत्य तथानयाशु श्येनो यथा लावकमंडजातम्

नन्दिन् प्रयाहि त्वरितोऽतिमात्रं द्विजेन्द्रवर्यं दितिनन्दनानाम् । मध्यात् समुद्धृत्य तथानयाशु श्येनो यथा लावकमण्डजातम् ॥

Verse 35

स एव मुक्तो वृषभध्वजेन ननाद नंदी वृषसिंहनादः । जगाम तूर्णं च विगाह्य सेनां यत्राभवद्भार्गववंशदीपः

स एव मुक्तो वृषभध्वजेन ननाद नन्दी वृषसिंहनादः । जगाम तूर्णं च विगाह्य सेनां यत्राभवद्भार्गववंशदीपः ॥

Verse 36

तं रक्ष्यमाणं दितिजैः समस्तैः पाशासिवृक्षोपलशैलहस्तैः । विक्षोभ्य दैत्यान्बलवाञ्जहार काव्यं स नंदी शरभो यथेभम्

तं दितिजैः समस्तैः पाशासिवृक्षोपलशैलहस्तैः परिरक्षितं दृष्ट्वा बलवान् नन्दी दैत्यान् विक्षोभ्य काव्यं जहार, शरभो यथेभं जयति तथा।

Verse 37

स्रस्तांबरं विच्युतभूषणं च विमुक्तकेशं बलिना गृहीतम् । विमोचयिष्यंत इवानुजग्मुः सुरारयः सिंहरवान्सृजंतः

बलिना गृहीतं तं दृष्ट्वा स्रस्ताम्बरं विच्युतभूषणं विमुक्तकेशं च; सुरारयः तमनुजग्मुः, विमोचयिष्यन्त इव, सिंहरवान् सृजन्तः।

Verse 38

दंभोलि शूलासिपरश्वधानामुद्दंडचक्रोपल कंपनानाम् । नंदीश्वरस्योपरि दानवेद्रा वर्षं ववर्षुर्जलदा इवोग्रम्

दंभोलिशूलासिपरश्वधानामुद्दण्डचक्रोपल-कम्पनानाम् । नन्दीश्वरस्योपरि दानवेन्द्रा जलदा इवोग्रं वर्षं ववर्षुः ॥

Verse 39

तं भार्गवं प्राप्य गणाधिराजो मुखाग्निना शस्त्रशतानि दग्ध्वा । आयात्प्रवृद्धेऽसुरदेवयुद्धे भवस्य पार्श्वे व्यथितारिसैन्यः

तं भार्गवं प्राप्य गणाधिराजो मुखाग्निना शस्त्रशतानि दग्ध्वा । आयात् प्रवृद्धेऽसुरदेवयुद्धे भवस्य पार्श्वे व्यथितारिसैन्यः ॥

Verse 40

अयं स शुक्रो भगवन्नितीदं निवेदयामास भवाय शीघ्रम् । जग्राह शुक्रं स च देवदेवो यथोपहारं शुचिना प्रदत्तम्

“अयं स शुक्रो भगवन्” इति शीघ्रं भवाय निवेदयामास। ततः स देवदेवः शुक्रं शुचिना श्रद्धयोपनीतमुपहारमिव जग्राह।

Verse 41

न किंचिदुक्त्वा स हि भूतगोप्ता चिक्षेप वक्त्रे फलवत्कवींद्रम् । हाहारवस्तैरसुरैः समस्तैरुच्चैर्विमुक्तो हहहेति भूरि

न किंचिदुक्त्वा स हि भूतगोप्ता चिक्षेप वक्त्रे फलवत्कवींद्रम् । हाहारवस्तैरसुरैः समस्तैरुच्चैर्विमुक्तो हहहेति भूरि

Verse 42

काव्ये निगीर्णे गिरिजेश्वरेण दैत्या जयाशा रहिता बभूवुः । हस्तैर्विमुक्ता इव वारणेंद्राः शृंगैर्विहीना इव गोवृषाश्च

काव्ये निगीर्णे गिरिजेश्वरेण दैत्या जयाशा रहिता बभूवुः । हस्तैर्विमुक्ता इव वारणेंद्राः शृंगैर्विहीना इव गोवृषाश्च

Verse 43

शरीर हीना इव जीवसंघा द्विजा यथा चाध्ययनेन हीनाः । निरुद्यमाः सत्त्वगुणा यथा वै यथोद्यमा भाग्यविवर्जिताश्च

शरीर हीना इव जीवसंघा द्विजा यथा चाध्ययनेन हीनाः । निरुद्यमाः सत्त्वगुणा यथा वै यथोद्यमा भाग्यविवर्जिताश्च

Verse 44

पत्या विहीनाश्च यथैव योषा यथा विपक्षा इव मार्गणौघाः । आयूंषि हीनानि यथैव पुण्यैर्वृत्तेन हीनानि यथा श्रुतानि

पत्या विहीनाश्च यथैव योषा यथा विपक्षा इव मार्गणौघाः । आयूंषि हीनानि यथैव पुण्यैर्वृत्तेन हीनानि यथा श्रुतानि

Verse 45

विना यथा वैभवशक्तिमेकां भवंति हीनाः स्वफलैः क्रियौघाः । तथा विना तं द्विजवर्यमेकं दैत्या जयाशा विमुखा बभूवुः

विना यथा वैभवशक्तिमेकां भवंति हीनाः स्वफलैः क्रियौघाः । तथा विना तं द्विजवर्यमेकं दैत्या जयाशा विमुखा बभूवुः

Verse 46

नंदिनापहृते शुक्रे गिलिते च विषादिना । विषादमगमन्दैत्या हीयमानरणोत्सवाः

नन्दिना अपहृते शुक्रे विषादिना च गिलिते, दैत्या विषादमगमन्; हीयमानरणोत्सवाः।

Verse 47

तान्वीक्ष्य विगतोत्साहानंधकः प्रत्यभाषत । कविं विक्रम्य नयता नंदिना वंचिता वयम्

तान् वीक्ष्य विगतोत्साहान् अन्धकः प्रत्यभाषत— ‘कविं विक्रम्य नयता नन्दिना वञ्चिता वयम्।’

Verse 48

तनूर्विना हृताः प्राणाः सर्वेषामद्य तेन नः । धैर्यं वीर्यं गतिः कीर्तिः सत्त्वं तेजः पराक्रमः

‘तनूर्विना हृताः प्राणाः सर्वेषामद्य तेन नः; धैर्यं वीर्यं गतिः कीर्तिः सत्त्वं तेजः पराक्रमः।’

Verse 49

युगपन्नो हृतं सर्वमेकस्मिन्भार्गवे हृते । धिगस्मान्कुलपूज्यो यैरेकोपि कुलसत्तमः । गुरुः सर्वसमर्थश्च त्राता त्रातो न चापदि

‘युगपन्नो हृतं सर्वम् एकस्मिन् भार्गवे हृते। धिगस्मान्—यैरेकोऽपि कुलसत्तमः, कुलपूज्यो गुरुः सर्वसमर्थश्च त्राता, आपदि न त्रातः।’

Verse 50

तद्धैर्यमवलंब्येह युध्यध्वमरिभिः सह । सूदयिष्याम्यहं सर्वान्प्रमथान्सह नंदिना

‘तद्धैर्यमवलम्ब्येह युध्यध्वम् अरिभिः सह; सूदयिष्याम्यहं सर्वान् प्रमथान् सह नन्दिना।’

Verse 51

अद्यैतान्विवशान्हत्वा सह देवैः सवासवैः । भार्गवं मोचयिष्यामि जीवं योगीव कर्मतः

अद्यैतान् विवशान् हत्वा सह देवैः सवासवैः । भार्गवं जीवमुद्धर्तुं कर्मणा योगिवत् क्षमः ॥

Verse 52

स चापि योगी योगेन यदि नाम स्वयं प्रभुः । शरीरात्तस्य निर्गच्छेदस्माकं रोषपालिता

स योगी योगतः स्वामी यदि नाम शरीरतः । निर्गच्छेत् तस्य देहात् तु रोषेणास्माभिरास्थिताः ॥

Verse 53

इत्यंधकवचः श्रुत्वा दानवा मेघनिःस्वनाः । प्रमथा नर्दयामासुर्मर्तव्ये कृत निश्चयाः

इत्यन्धकवचः श्रुत्वा दानवा मेघनिःस्वनाः । प्रमथान् नर्दयामासुर्मर्तव्ये कृतनिश्चयाः ॥

Verse 54

सत्यायुपि न नो जातु शक्ताः स्युः प्रमथाबलात् । असत्यायुषि किं गत्वा त्यक्त्वा स्वामिनमाहवे

सत्यायुष्यपि नो जातु शक्ताः स्युः प्रमथाबलात् । असत्यायुषि किं गत्वा त्यक्त्वा स्वामिनमाहवे ॥

Verse 55

ये स्वामिनं विहायाजौ बहुमानधना जनाः । यांति ते यांति नियतमंधतामिस्रमालयम्

ये स्वामिनं विहायाजौ बहुमानधना जनाः । यान्ति ते नियतं यान्त्यन्धतामिस्रमालयम् ॥

Verse 56

अयशस्तमसा ख्यातिं मलिनीकृत्यभूरिशः । इहामुत्रापि सुखिनो न स्युर्भग्ना रणाजिरात्

हे भूरिशः! ये रणाङ्गणे भग्नाः, अयशस्तमसा स्वकीर्तिं मलिनीकृत्य, इहामुत्र च सुखिनो न भवन्ति।

Verse 57

किं दानैः किं तपोभिश्च किं तीर्थपरिमज्जनैः । धरातीर्थे यदि स्नातं पुनर्भव मलापहे

किं दानैः किं तपोभिः किं तीर्थेषु पुनःपुनः परिमज्जनैः? धरातीर्थे स्नातमात्रे पुनर्भवमलापहे।

Verse 58

संप्रधार्येति तेऽन्योन्यं दैत्यास्ते दनुजास्तथा । ममंथुः प्रमथानाजौ रणभेरीर्निनाद्य च

इति संप्रधार्य तेऽन्योन्यं दैत्याः दनुजाश्च, रणभेरीर्निनाद्य, प्रमथैः सह यುದ್ಧं ममन्थुः।

Verse 59

तत्र वाणासिवज्रौघैः कटंकटशिलामयैः । भुशुंडीभिंदिपालैश्च शक्तिभल्ल परश्वधैः

तत्र वाणासिवज्रौघैः कटंकटशिलामयैः, भुशुण्डीभिन्दिपालैश्च शक्तिभल्लपरश्वधैः च युयुधिरे।

Verse 60

खट्वांगैः पट्टिशैः शूलैर्लकुटैर्मुसलैरलम् । परस्परमभिघ्नंतः प्रचक्रुः कदनं महत्

खट्वाङ्गैः पट्टिशैः शूलैः लकुटैः मुसलैश्च बहुभिः, परस्परमभिघ्नन्तः, महत् कदनं प्रचक्रुः।

Verse 61

कार्मुकाणां विकृष्टानां पततां च पतत्रिणाम् । भिंदिपालभुशुंडीनां क्ष्वेडितानां रवोऽभवत्

कार्मुकाणां विकृष्टानां पततां च पतत्रिणाम् । भिन्दिपालभुशुण्डीनां क्ष्वेडितानां रवोऽभवत् ॥

Verse 62

रणतूर्यनिनादैश्च गजानां बहुबृंहितैः । हेषारवैर्हयानां च महान्कोलाहलोऽभवत्

रणतूर्यनिनादैश्च गजानां बहुबृंहितैः । हेषारवैर्हयानां च महान्कोलाहलोऽभवत् ॥

Verse 63

प्रतिस्वनैरवापूरि द्यावाभूम्योर्यदंतरम् । अभीरूणां च भीरूणां महारोमोद्गमोऽभवत्

प्रतिस्वनैरवापूरि द्यावाभूम्योर्यदंतरम् । अभीरूणां च भीरूणां महारोमोद्गमोऽभवत् ॥

Verse 64

गजवाजिमहाराव स्फुटच्छब्दग्रहाणि च । भग्नध्वजपताकानि क्षीणप्रहरणानि च

गजवाजिमहारावाः स्फुटच्छब्दग्रहाणि च । भग्नध्वजपताकानि क्षीणप्रहरणानि च ॥

Verse 65

रुधिरोद्गार चित्राणि व्यश्वहस्तिरथानि च । पिपासितानि सैन्यानि मुमूर्छुरुभयत्र वै

रुधिरोद्गारचित्राणि व्यश्वहस्तिरथानि च । पिपासितानि सैन्यानि मुमूर्छुरुभयत्र वै ॥

Verse 66

दृष्ट्वा सैन्यं च प्रमथैर्भज्यमानमितस्ततः । दुद्राव रथमास्थाय स्वयमेवांधको गणान्

दृष्ट्वा प्रमथैः सर्वतो भज्यमानं स्वसैन्यम्, अन्धकः स्वयमेव रथमास्थाय गणान् अभिमुखं दुद्राव।

Verse 67

शरवज्रप्रहारैस्तैर्वज्राघातैर्नगा इव । प्रमथानेशिरे वातैर्निस्तोया इव तोयदाः

शरवज्रप्रहारैः वज्राघातैश्च तैः प्रमथाः पर्वता इव कम्पिताः; वातैर्निस्तोया इव तोयदाः परितो विक्षिप्ताः।

Verse 68

यांतमायांतमालोक्य दूरस्थं निकटस्थितम् । प्रत्येकं रोमसंख्याभिर्व्यधाद्बाणैस्तदांधकः

यान्तं चायान्तं च, दूरस्थं निकटस्थितं च, प्रत्येकं तदा अन्धकः रोमसंख्यैर्बाणैः व्यधात्।

Verse 69

विनायकेन स्कंदेन नंदिना सोमनंदिना । नैगमेयेन शाखेन विशाखेन बलीयसा

विनायकेन स्कन्देन नन्दिना सोमनन्दिना । नैगमेयेन शाखेन विशाखेन बलीयसा ॥

Verse 70

इत्याद्यैस्तु गणैरुग्रैरंधकोप्यंधकीकृतः । त्रिशूल शक्तिबाणौघ धारासंपातपातिभिः

इत्याद्यैश्चान्यैश्च गणैरुग्रैरन्धकोऽप्यन्धकीकृतः; त्रिशूल-शक्ति-बाणौघैर्धारासम्पातवत् पतद्भिः समाकुलितः।

Verse 71

ततः कोलाहलो जातः प्रमथासुरसैन्ययोः । तेन शब्देन महता शुक्रः शंभूदरे स्थितः

ततः प्रमथासुरसैन्ययोर्मध्ये महान् कोलाहलोऽभवत्। तेन महाशब्देन शंभूदरे स्थितः शुक्रः प्रबोधितोऽभवत्॥

Verse 72

छिद्रान्वेषी भ्रमन्सोथ विनिःकेतो यथानिलः । सप्तलोकान् सपालान्स रुद्रदेहे व्यलोकयत्

छिद्रान्वेषी स विनिःकेतो यथानिलः स्फुरन् भ्रमन्। रुद्रदेहे सपालान् सप्तलोकान् सम्यग् व्यलोकयत्॥

Verse 73

ब्रह्मनारायणेंद्राणामादित्याप्यरसां तथा । भुवनानि विचित्राणि युद्धं च प्रमथासुरम्

ब्रह्मनारायणेंद्राणामादित्यानामप्सरसां तथा। विचित्राणि भुवनानि ददर्श युद्धं च प्रमथासुरम्॥

Verse 74

सवर्षाणां शतं कुक्षौ भवस्य परितो भ्रमन् । न तस्य ददृशे रंध्रं शुचे रंध्रं खलो यथा

सवर्षाणां शतं कुक्षौ भवस्य परितो भ्रमन्। न ददर्श स रन्ध्रं तु शुचे रन्ध्रं खलो यथा॥

Verse 75

शांभवेनाथयोगेन शुक्ररूपेण भार्गवः । चस्कंदाथ ननामापि ततो देवेन भाषितः

शांभवेनाथयोगेन शुक्ररूपेण भार्गवः। चस्कन्दाथ ननामापि ततो देवेन भाषितः॥

Verse 76

शुक्रवन्निःसृतोयस्मात्तस्मात्त्वं भृगुनंदन । कर्मणानेन शुक्रस्त्वं मम पुत्रोसि गम्यताम्

शुक्रवन्निःसृतो यस्मात् तस्मात् त्वं भृगुनन्दन । कर्मणानेन शुक्र इति ख्यातो भविष्यसि; मम पुत्र इव त्वं—अधुना गच्छ ॥

Verse 77

जठरान्निर्गते शुक्रे देवोपि मुमुदेतराम् । भ्रमञ्छ्रेयोभवद्यन्मे न मृतो जठरे द्विजः

जठरान्निर्गते शुक्रे देवोऽपि मुमुदेऽतितराम् । ‘भद्रं मे जातम्—न मृतो जठरे द्विजः’ इति चिन्तयन् ॥

Verse 78

इत्येवमुक्तो देवेन शुक्रोर्कसदृश द्युतिः । विवेश दानवानीकं मेघमालां यथा शशी

इत्येवमुक्तो देवेन शुक्रोऽर्कसदृशद्युतिः । विवेश दानवानीकं मेघमालां यथा शशी ॥

Verse 79

शुक्रोदयान्मुदं लेभे स दानव महार्णवः । यथा चंद्रोदये हर्षमूर्मिमाली महोदधिः

शुक्रोदयात् मुदं लेभे स दानवमहार्णवः । यथा चन्द्रोदये हर्षम् ऊर्मिमाली महोदधिः ॥

Verse 80

अंधकांधकहंत्रोर्वै वर्तमाने महाहवे । इत्थं नाम्नाभवच्छुक्रः स वै भार्गवनंदनः

अन्धकस्य तथा तस्य हन्त्रोर् वै वर्तमाने महाहवे । इत्थं नाम्नाभवच्छुक्रः स वै भार्गवनन्दनः ॥

Verse 81

यथा च विद्यां तां प्राप मृतसंजीवनीं पराम् । शंभोरनुग्रहात्काव्यस्तन्निशामय सुव्रत

यथा च तां परां मृतसंजीवनीं विद्यां काव्यः शंभोरनुग्रहात् प्राप, तत् शृणु सुव्रत।

Verse 82

गणावूचतुः । पुराऽसौ भृगुदायादो गत्वा वाराणसीं पुरीम् । अंडजस्वेदजोद्भिज्जजरायुज गतिप्रदाम्

ଗଣା ଊଚତୁଃ—ପୁରାऽସୌ ଭୃଗୁଦାୟାଦୋ ଗତ୍ୱା ୱାରାଣସୀଂ ପୁରୀଂ, ଅଣ୍ଡଜ-ସ୍ୱେଦଜ-ଉଦ୍ଭିଜ୍ଜ-ଜରାୟୁଜାନାଂ ଗତିପ୍ରଦାଂ।

Verse 83

संस्थाप्य लिंगं श्रीशंभोः कूपं कृत्वा तदग्रतः । बहुकालं तपस्तेपे ध्यायन्विश्वेश्वरं प्रभुम्

ଶ୍ରୀଶଂଭୋର୍ଲିଙ୍ଗଂ ସଂସ୍ଥାପ୍ୟ, ତଦଗ୍ରତଃ କୂପଂ କୃତ୍ୱା, ବହୁକାଲଂ ତପଃ ତେପେ—ପ୍ରଭୁଂ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଂ ଧ୍ୟାୟନ୍।

Verse 84

राजचंपकधत्तूर करवीरकुशेशयैः । मालती कर्णिकारैश्च कदंबैर्बकुलोत्पलैः

ରାଜଚମ୍ପକ-ଧତ୍ତୂର-କରବୀର-କୁଶେଶୟୈଃ, ମାଲତୀ-କର୍ଣିକାରୈଶ୍ଚ କଦମ୍ବୈର୍ବକୁଲୋତ୍ପଲୈଃ।

Verse 85

मल्लिकाशतपत्रीभिः सिंदुवारैः सकिंशुकैः । अशोकैः करुणैः पुष्पैः पुन्नागैर्नागकेसरैः

ମଲ୍ଲିକା-ଶତପତ୍ରୀଭିଃ ସିନ୍ଦୁବାରୈଃ ସକିଂଶୁକୈଃ, ଅଶୋକୈଃ କରୁଣୈଃ ପୁଷ୍ପୈଃ ପୁନ୍ନାଗୈର୍ନାଗକେସରୈଃ।

Verse 86

क्षुद्राभिर्माधवीभिश्च पाटला बिल्वचंपकैः । नवमल्लीविचिकिलैः कुंदैः समुचुकुंदकैः

स क्षुद्रकुसुमैर्माधवीवल्लीभिः पाटलाभिः बिल्वचम्पकपुष्पैः । नवमल्लीविचिकिलकुसुमैः सुगन्धिकुन्दैः समुचुकुन्दकैश्च शङ्करं समर्चयामास ॥

Verse 87

मंदारैर्बिल्वपत्रैश्च द्रोणैर्मरुबकैर्बकैः । ग्रंथिपर्णैर्दमनकैः सुरभूचूतपल्लवैः

मन्दारपुष्पैर्बिल्वपत्रैश्च द्रोणमरुबकबकपुष्पैः । ग्रन्थिपर्णैर्दमनकैः सुरभूचूतपल्लवैश्च प्रभुं समर्चयत् ॥

Verse 88

तुलसी देवगंधारी बृहत्पत्री कुशांकुरैः । नद्यावर्तैरगस्त्यैश्च सशालैर्देवदारुभिः

तुलसीदेवगन्धारीभिर्बृहत्पत्र्याः कुशाङ्कुरैः । नद्यावर्तैरगस्त्यैश्च सशालैर्देवदारुभिः समर्चयत् ॥

Verse 89

कांचनारैः कुरबकैर्दूर्वांकुर कुरंटकैः । प्रत्येकमेभिः कुसुमैः पल्लवैरपरैरपि

काञ्चनारैः कुरबकैर्दूर्वाङ्कुरकुरण्टकैः । प्रत्येकमेभिः कुसुमैः पल्लवैरपरैरपि स पूजां चकार ॥

Verse 90

पत्रैः शतसहस्रैश्च स समानर्च शंकरम् । पंचामृतैर्द्रोणमितैर्लक्षकृत्वः प्रयत्नतः

पत्रैः शतसहस्रैश्च स सम्यगर्चयच्छङ्करम् । पञ्चामृतैर्द्रोणमितैर्लक्षकृत्वः प्रयत्नतः स्नापयित्वा समपूजयत् ॥

Verse 91

स्नपयामास देवेशं सुगंधस्नपनैर्बहु । सहस्रकृत्वो देवेशं चंदनैर्यक्षकर्दमैः

स देवेशं बहुभिः सुगन्धस्नपनैः पुनः पुनः स्नापयामास; सहस्रकृत्वश्च देवेशं चन्दनैः यक्षकर्दमैश्च लेपयामास।

Verse 92

समालिलिंप देवेशं सुगंधोद्वर्तनान्यनु । गीतनृत्योपहारैश्च श्रुत्युक्तस्तुतिभिर्बहुः

ततः सुगन्धोद्वर्तनान्यनु देवेशं समालिलिम्प; गीतनृत्योपहारैश्च श्रुत्युक्तस्तुतिभिर्बहुभिः तं बहु तुष्टाव।

Verse 93

नाम्नां सहस्रैरन्यैश्च स्तोत्रैस्तुष्टाव शंकरम् । सहस्रं पंचशरदामित्थं शुक्रः समर्चयन्

स नाम्नां सहस्रैः अन्यैश्च स्तोत्रैः शंकरं तुष्टाव; इत्थं समर्चयन् शुक्रः सहस्रं पञ्चशरदानि निरन्तरं चकार।

Verse 94

यदा देवं नालुलोके मनागपि वरोन्मुखम् । तदान्यं नियमं घोरं जग्राहातीवदुःसहम्

यदा स देवम् मनागपि वरोन्मुखं नालुलोके, तदा अन्यं घोरं नियमं जग्राह—अतीव दुःसहं तपः।

Verse 95

प्रक्षाल्य चेतसो त्यंतं चांचल्याख्यं महामलम् । भावनावार्भि रसकृदिंद्रियैः सहितस्य च

स चेतसः चाञ्चल्याख्यं महामलं अत्यन्तं प्रक्षाल्य, विषयास्वादकरैः इन्द्रियैः सहितस्यापि निग्रहं कृत्वा, भावनावारिभिः समर्थः प्रववृते।

Verse 96

निर्मलीकृत्य तच्चेतो रत्नं दत्त्वा पिनाकिने । प्रपपौ कणधूमौघं सहस्रं शरदां कविः

निर्मलीकृत्य स्वचित्तं रत्नं दत्त्वा पिनाकिने । प्रपपौ कणधूमौघं सहस्रं शरदां कविः ॥

Verse 97

प्रससाद तदा देवो भार्गवाय महात्मने । तस्माल्लिंगाद्विनिर्गत्य सहस्रार्काधिकद्युतिः

प्रससाद तदा देवो भार्गवाय महात्मने । तस्माल्लिङ्गाद्विनिर्गत्य सहस्रार्काधिकद्युतिः ॥

Verse 98

उवाच च विरूपाक्षः साक्षाद्दाक्षायणीपतिः । तपोनिधे प्रसन्नोस्मि वरं वरय भार्गव

उवाच च विरूपाक्षः साक्षाद्दाक्षायणीपतिः । तपोनिधे प्रसन्नोऽस्मि वरं वरय भार्गव ॥

Verse 99

निशम्येति वचः शंभोरंभोजनयनो द्विजः । उद्यदानंदसंदोह रोमांचांचित विग्रहः

निशम्येति वचः शम्भोरम्भोजनयनो द्विजः । उद्यदानन्दसन्दोहः रोमाञ्चाञ्चितविग्रहः ॥

Verse 100

तुष्टावाष्टतनुं तुष्टः प्रफु ल्ल नयनांचलः । मौलावंजलिमाधाय वदञ्जयजयेति च

तुष्टः स तुष्टावाष्टतनुं प्रफुल्लनयनाञ्चलः । मौलावञ्जलिमाधाय वदञ्जयजयेति च ॥

Verse 101

भार्गव उवाच । त्वं भाभिराभिरभिभूय तमः समस्तमस्तं नयस्यभिमतानि निशाचराणाम् । देदीप्यसे मणेगगनेहिताय लोकत्रयस्य जगदीश्वर तन्नमस्ते

भार्गव उवाच— त्वं बहुभिर्भाभिरभिभूय समस्तं तमोऽस्तं नयसि, निशाचराणामभिमतानि च मनोरथान् विनाशयसि। मणेर्गगने हिताय देदीप्यसे; लोकत्रयस्य जगदीश्वर, तुभ्यं नमस्ते।

Verse 110

अष्टमूर्त्यष्टकेनेष्टं परिष्टूयेति भार्गवः । भर्गभूमिमिलन्मौलिः प्रणनाम पुनःपुनः

अष्टमूर्त्यष्टकेनेष्टं परिष्टूय भार्गवः। भर्गभूमिमिलन्मौलिः प्रणनाम पुनःपुनः॥

Verse 120

अत्यर्कमत्यग्निं च ते तेजो व्योम्न्यतितारकम् । देदीप्यमानं भविता ग्रहाणां प्रवरो भव

अत्यर्कमत्यग्निं च ते तेजो व्योम्न्यतितारकम्। देदीप्यमानं भविता ग्रहाणां प्रवरो भव॥

Verse 130

अगस्त्य उवाच । इत्थं सधर्मिणि कथां शुक्रलोकस्य सुव्रते । शृण्वन्नांगारकं लोकमालुलोकेऽथ स द्विजः

अगस्त्य उवाच— इत्थं सधर्मिणि, शुक्रलोकस्य सुव्रते कथां शृण्वन्, स द्विजोऽथ अङ्गारकं लोकमालुलोके।