Adhyaya 50

Verse 1

स्कंद उवाच । वाराणस्यां तथादित्या ये चान्ये तान्वदाम्यतः । कलशोद्भव ते प्रीत्या सर्वे सर्वाघनाशनाः

स्कन्द उवाच—वाराणस्यां ये आदित्याः ये चान्ये सन्ति तान् अहम् इतः वदामि। कलशोद्भव, तव प्रीत्यै; सर्वे ते सर्वाघनाशनाः।

Verse 2

खखोल्को नाम भगवानादित्य परिकीर्तितः । त्रिविष्टपोत्तरे भागे सर्वव्याधिविघातकृत्

खखोल्को नाम भगवान् आदित्यः परिकीर्तितः; त्रिविष्टपोत्तरे भागे स सर्वव्याधिविघातकृत्।

Verse 3

यथा खखोल्क इत्याख्या तस्यादित्यस्य तच्छृणु । पुरा कद्रूश्च विनता दक्षस्य तनये शुभे

यथा ‘खखोल्क’ इत्याख्यां स आदित्यः प्राप तच्छृणु। पुरा दक्षस्य शुभे तनये कद्रूश्च विनता चाभूताम्॥

Verse 4

कश्यपस्य च ते पत्न्यौ मारीचेः प्राक्प्रजापतेः । क्रीडंत्यावेकदान्योन्यं मुने ते ऊचतुस्त्विति

ते कश्यपस्य पत्न्यौ तु मारीचेः प्राक्प्रजापतेः। एकदा क्रीडमान्यौ ते मुनेस्तं प्रत्यभाषताम्॥

Verse 5

कद्रूरुवाच । विनते त्वं विजानासि यदि तद्ब्रूहि मेग्रतः । अखंडिता गतिस्तेस्ति यतो गगनमंडले

कद्रूरुवाच— विनते त्वं विजानासि यदि तद्ब्रूहि मे पुरः। अखण्डिता गतिस्तेऽस्ति यतो गगनमण्डले॥

Verse 6

योसावुच्चैःश्रवा वाजी श्रूयते सवितूरथे । किं रूपःसोस्ति शबलो धवलो वा वदाशु मे

योऽसावुच्चैःश्रवा वाजी श्रूयते सवितूरथे। किंरूपोऽसौ भवेत् शबलो धवलो वा वदाशु मे॥

Verse 7

पणं च कुरु कल्याणि तुभ्यं यो रोचतेनघे । एवमेव न यात्येष कालक्रीडनकं विना

पणं च कुरु कल्याणि तुभ्यं यो रोचतेऽनघे। एवमेव न यात्येष कालक्रीडनकं विना॥

Verse 8

विनतोवाच । किं पणेन भगिन्यत्र कथयाम्येवमेव हि । त्वज्जये का च मे प्रीतिर्मज्जये किं नु ते सुखम्

विनतोवाच— भगिनि, किं पणेनात्र? अहमेव यथावत् कथयामि। त्वज्जये मम का प्रीतिः? मम जये तव किं नु सुखम्?

Verse 9

ज्ञात्वा पणो न कर्तव्यो मिथः स्नेहमभीप्सता । ध्रुवमेकस्य विजये क्रोधोन्स्येह जायते

एतज्ज्ञात्वा मिथः स्नेहमभीप्सता पणो न कर्तव्यः। ध्रुवं हि एकस्य विजयेऽन्यस्य क्रोधोऽत्र जायते।

Verse 10

कद्रूरुवाच । क्रीडेयं नात्र भगिनि कारणं किमपि क्रुधः । खेलस्य व्यवहारोयं पणे यत्किंचिदुच्यते

कद्रूरुवाच— भगिनि, क्रीडैव एषा; अत्र क्रोधस्य कारणं न किञ्चन। खेलस्यायं व्यवहारः, यत् पणे किञ्चिदुच्यते।

Verse 11

विनतोवाच । तथा कुरु यथा प्रीतिस्तवास्ति पवनाशिनि । अथ तां विनतामाह कद्रूः कुटिलमानसा

विनतोवाच— तथा कुरु यथा तव प्रीतिः स्यात्, पवनाशिनि। अथ कद्रूः कुटिलमानसा तां विनतामिदमाह।

Verse 12

तस्यास्तु सा भवेद्दासी पराजीयेत या यया । अस्मिन्पणे इमाः सर्वाः सख्यः साक्षिण्य एव नौ

या यया पराजीयेत, सा तस्याः दासी भवेत्। अस्मिन् पणे इमाः सर्वाः सख्यः नौ उभयोः साक्षिण्य एव स्युः।

Verse 13

इत्यन्योन्यं पणीकृत्य सर्पिण्यपि पतत्त्रिणी । उवाच कर्बुरं कद्रूरश्वं श्वेतं गरुत्मती

इत्यन्योन्यं पणीकृत्य कद्रूर्विनतयोः समे । कद्रूरुवाच कल्माषं श्वेतमित्याह गरुत्मती ॥

Verse 14

कदागंतव्यमिति च चक्राते ते गमावधिम् । जग्मतुश्च विरम्याथ क्रीडनात्स्वस्वमालयम्

कदागन्तव्यमित्येवं चक्राते ते गमावधिम् । विरम्य क्रीडनादथ जग्मतुश्च स्वमालयम् ॥

Verse 15

विनतायां गतायां तु कद्रूराहूय चांगजान् । उवाच यात वै पुत्रा द्रुतं वचनतो मम

विनतायां गतायां तु कद्रूराहूय चाङ्गजान् । उवाच—यात वै पुत्रा द्रुतं वचनतो मम ॥

Verse 16

तुरंगमुच्चैःश्रवसं प्रोद्भूतं क्षीरनीरधेः । सुरासुरैर्मथ्यमानान्मंदराघातसाध्वसात्

तुरङ्गमुच्चैःश्रवसं क्षीरनीरधेरुद्भवम् । सुरासुरैर्मथ्यमाने मन्दराघातकम्पिते ॥

Verse 17

कार्यकारणरूपस्य सादृश्यमधिगच्छति । अतस्तं क्षीरवर्णाभं कल्माषयत पुत्रकाः

कार्यकारणरूपस्य सादृश्यमधिगच्छति । अतस्तं क्षीरवर्णाभं कल्माषयत पुत्रकाः ॥

Verse 18

तस्य वालधिमध्यास्य कृष्णकुंतलतां गताः । तथा तदंगलोमानि विधत्तविषसीत्कृतैः

तस्य वालधिमध्यं समालम्ब्य यूयं कृष्णकुंतलतां गच्छत; तथा तदङ्गलोमानि विषपूर्णैः फूत्कारैः सम्यग्विधत्त।

Verse 19

इति श्रुत्वा वचो मातुः काद्रवेयाः परस्परम् । संमंत्र्य मातरं प्रोचुः कद्रूं कद्रूपमागताः

इति मातुर्वचः श्रुत्वा काद्रवेयाः परस्परं संमन्त्र्य, कद्रूं मातरं समुपेत्य प्रोचुः।

Verse 20

नागा ऊचुः । मातर्वयं त्वदाह्वानाद्विहाय क्रीडनं बलात् । प्राप्ताः प्रहृष्टा मृष्टान्नं दास्यत्यद्य प्रसूरिति

नागा ऊचुः—मातर्, त्वदाह्वानात् बलात् क्रीडनं विहाय वयं प्राप्ताः; प्रहृष्टाः स्म, ‘अद्य प्रसूर्मृष्टान्नं नूनं दास्यति’ इति मन्यमानाः।

Verse 21

मृष्टं तिष्ठतु तद्दूरं विषादप्यधिकं कटु । तत्त्वया वादियन्मंत्रैरौषधैर्नोपशाम्यति

मृष्टं तिष्ठतु तद्दूरं; त्वया यदुक्तं तद्विषादप्यधिकं कटु। तत्त्वया मन्त्रैरौषधैश्च प्रयुज्यमानैरपि नोपशाम्यति।

Verse 22

वयं न यामो यद्भाव्यं तदस्माकं भवत्विह । इति प्रोक्तं विषास्यैस्तैस्तदा कुटिलगामिभिः

विषास्यैस्तैः कुटिलगामिभिस्तदा इति प्रोक्तम्—‘वयं न यामः; यद्भाव्यं तदस्माकमिहैव भवतु’ इति।

Verse 23

स्कंद उवाच । अन्येपि ये कुटिलगाः पररंध्रनिषेविणः । अकर्णाः कूरहृदयाः पितरौ व्रीडयंति ते

स्कन्द उवाच—येऽपि कुटिलगतयः पररन्ध्रनिषेविणोऽकर्णाः क्रूरहृदयाश्च, ते स्वपितरौ लज्जयन्ति।

Verse 24

पित्रोर्गिरं निराकृत्य ये तिष्ठेयुः सुदुर्मदाः । अत्याहितमिह प्राप्य गच्छेयुस्तेऽचिराल्लयम्

पित्रोर्गिरं निराकृत्य ये सुदुर्मदाः स्थास्यन्ति, तेऽत्रैवात्याहितं प्राप्याचिराल्लयमेव यान्ति।

Verse 25

तेषां वचनमाकर्ण्य नयाम इति सोरगी । शशाप तान्क्रुधाविष्टा नागांश्चागः समागतान्

“नयाम” इति तेषां वचनमाकर्ण्य सा दिव्याङ्गना क्रोधाविष्टा तान्, समागतान् नागांश्च, शशाप।

Verse 26

तार्क्ष्यस्य भक्ष्या भवत यूयं मद्वाक्यलंघनात् । जातमात्राश्च सर्पिण्यो भक्षयंतु स्वबालकान्

मद्वाक्यलंघनात् यूयं तार्क्ष्यस्य भक्ष्या भवत; जातमात्राः सर्पिण्यः स्वबालकान् भक्षयन्तु।

Verse 27

इति शापानलाद्भीतैः कैश्चित्पातालमाश्रितम् । जिजीविषुभिरन्यैश्च द्वित्रैश्चक्रे प्रसूवचः

इति शापानलाद्भीतैः कैश्चित् पातालमाश्रितम्; अन्यैर्जिजीविषुभिर्द्वित्रैः सह प्रसूविषये युक्तिः कृता।

Verse 28

ते पुच्छमौच्चैःश्रवसमधिगम्य महाधियः । सुनीलचिकुराभासं चक्रुरंगं च कर्बुरम्

ते महाधियः पुच्छमौच्चैःश्रवसमधिगम्य सुनीलचिकुराभासं कृत्वा स्वाङ्गं च कर्बुरवर्णं चक्रुः।

Verse 29

तत्क्ष्वेडानल धूमौघैः फूत्कारभरनिःसृतैः । मातृवाक्कृतिजाद्धर्मान्न दग्धा भानुभानुभिः

तत्क्ष्वेडानलधूमौघाः फूत्कारभरनिःसृताः; मातृवाक्कृतिजाद्धर्मात् ते भानुभानुभिर्न दग्धाः।

Verse 30

विनतापृष्ठमारुह्य कद्रूः स्नेहवशात्ततः । वियन्मार्गमलंकृत्य ददर्शोष्णांशुमंडलम्

ततः स्नेहवशात् कद्रूर्विनतापृष्ठमारुह्य वियन्मार्गमलंकृत्योष्णांशुमण्डलं ददर्श।

Verse 31

तिग्मरश्मिप्रभावेण व्याकुलीभूतमानसा । कद्रुस्ततः खगीं प्राह विस्रब्धं विनते व्रज

तिग्मरश्मिप्रभावेण व्याकुलीभूतमानसा कद्रूस्ततः खगीं प्राह—विस्रब्धं विनते व्रज।

Verse 32

उष्णगोरुष्णगोभिर्मे ताप्यते नितरां तनुः । विस्रब्धाहं स्वभावेन त्वं सापेक्षाहि सर्वतः

उष्णगोरुष्णगोभिर्मे तनुर्नितरां ताप्यते; अहं स्वभावेन विस्रब्धा, त्वं तु सर्वतः सापेक्षा हि।

Verse 33

स्वरूपेण पतंगी त्वं पतंगोसौ सहस्रगुः । अतएव न ते बाधा गगने तापसंभवा

स्वरूपेण पतङ्गी त्वं, स च पतङ्गः सहस्रगुः। अत एव गगने तस्य तापसमुद्भवो न ते बाधां करोति॥

Verse 34

वियत्सरसि हंसोयं भवती हंसगामिनी । चंडरश्मिप्रतापाग्निस्त्वामतो नेह बाधते

वियत्सरसि हंसोऽयं, भवती हंसगामिनी। चण्डरश्मिप्रतापाग्निस्त्वामतो नेह बाधते॥

Verse 35

खगीमुद्गीयमानां खे पुनरूचे बिलेशया । त्राहित्राहि भगिन्यत्र यावोन्यत्र वियत्पथः

खगीमुद्गीयमानां खे पुनरूचे बिलेशया। त्राहि त्राहि भगिन्यत्र, यावोऽन्यत्र वियत्पथः॥

Verse 36

विनते विनतां मां त्वं किं नावसि पतत्त्रिणी । तव दासी भविष्यामि त्वदुच्छिष्टनिषेविणी

विनते विनतां मां त्वं किं नावसि पतत्त्रिणी। तव दासी भविष्यामि, त्वदुच्छिष्टनिषेविणी॥

Verse 37

यावज्जीवमहं भूयां त्वत्पादोदकपायिनी । खखोल्कानि पतेदेषा भृशगद्गदभाषिणी

यावज्जीवमहं भूयां त्वत्पादोदकपायिनी। इति सा भृशगद्गदभाषिणी मोहात् ‘खखोल्कानि’ इत्यब्रवीत्॥

Verse 38

मूर्च्छां गतवती पक्षपुटौ धृत्वा बिडोरगी । सख्युल्कानि पतेदेषा वक्तव्ये त्विति संभ्रमात्

मूर्च्छितां तां बिडोरगीं विनताया पक्षपुटच्छायायां धृत्वा रक्षितवती। संभ्रमवशात् यद् वक्तुमिच्छति तदन्यदिवोच्चारयामास—“सख्युल्कानि…” इति।

Verse 39

खखोल्केति यदुक्ता गीः कद्र्वा संभ्रातचेतसा । तदा खखोल्कनामार्कः स्तुतो विनतया बहु

कद्र्वा संभ्रान्तचेतसा “खखोल्क” इति यदुक्तवती, तदा ‘खखोल्क’नाम्ना प्रसिद्धोऽर्को विनतया बहुधा स्तुतः।

Verse 40

मनागतिग्मतां प्राप्ते खे प्रयाति विवस्वति । ताभ्यां तुरंगमो दर्शि किंचित्किर्मीरवान्रथे

मनाग् अतिग्मतां प्राप्ते विवस्वति खे प्रयाते, ताभ्यां रथे तुरंगमो दर्शितः—किञ्चित् किर्मीरवर्णः।

Verse 41

उक्ता विनतयैवैषा तापोपहतलोचना । क्रूरा सरीसृपी सत्यवादिन्या विश्वमान्यया

एवं तापोपहतलोचना सा क्रूरा सरीसृपी विनतया एव सत्यवादिन्या विश्वमान्यया संबोधिताभूत्।

Verse 42

कद्रु त्वया जितं भद्रे यत उच्चैःश्रवा हयः । चंद्ररश्मिप्रभोप्येष कल्माष इव भासते

“कद्रु, त्वया जितं भद्रे; यद् उच्चैःश्रवा हयः तव एव। चन्द्ररश्मिप्रभोप्येष कल्माष इव भासते।”

Verse 43

विधिर्बलीयान्भुजगि चित्रं जयपराजये । क्रूरोपि विजयी क्वापि त्वक्रूरोपि पराजयी

विधिर्बलीयान्, भुजगि, जयपराजययोश्चित्रता खलु। क्वचिद् क्रूरोऽपि विजयी भवति, क्वचिद् अक्रूरोऽपि पराजीयते॥

Verse 44

विनताविनताधारा वदंतीति यथागतम् । कद्रूनिवेशनं प्राप्ता तस्या दास्यमचीकरत्

यथागतम् आख्यायते, विनता विनताधारा कद्रू-निवेशनं प्राप्ता; तस्या दास्यं स्वीकृतवती॥

Verse 45

कदाचिद्विनतादर्शि सुपर्णनाश्रुलोचना । विच्छाया मलिना दीना दीर्घनिःश्वासवत्यपि

कदाचित् सुपर्णः विनतां ददर्श—अश्रुलोचनां, विच्छायां, मलिनां, दीनां, दीर्घनिःश्वासवतीं च॥

Verse 46

सुपर्ण उवाच । प्रातःप्रातरहो मातः क्व यासि त्वं दिनेदिने । सायमायासि च कुतो विच्छाया दीनमानसा

सुपर्ण उवाच—मातः, प्रातःप्रातः अहो, त्वं दिनेदिने क्व यासि? सायं च कुतोऽयासि, विच्छाया दीनमानसा?

Verse 47

कुतो निःश्वसिसि प्रोच्चैरश्रुपूर्ण विलोचना । यथा क्लीबसुता योषिद्यथापति तिरस्कृता

कुतः प्रोच्चैर्निःश्वससि, अश्रुपूर्णविलोचना? यथा क्लीबसुतायोषित्, यथा पतिना तिरस्कृता॥

Verse 48

ब्रूहि मातर्झटित्यद्य कुतो दूनासि पत्त्रिणि । मयि जीवति ते बाले कालेपि कृतसाध्वसे

ब्रूहि मातः, झटित्यद्य कुतो दूनासि पत्त्रिणि। मयि जीवति ते बाले, कालेऽपि कृतसाध्वसे॥

Verse 49

अश्रुनिर्माणकरणे कारणं किं तपस्विनि । सुचरित्रा सुनारीषु नामंगलमिहेष्यते

अश्रुनिर्माणकरणे कारणं किं तपस्विनि। सुचरित्रा सुनारीषु नामङ्गलमिहेष्यते॥

Verse 50

धिक्तांश्च पुत्रान्यन्माता तेषु जीवत्सु दुःखभाक् । वरं वंध्यैव सा यस्याः सुता वंध्यमनोरथाः

धिक्तांश्च पुत्रान् यन्माता तेषु जीवत्सु दुःखभाक्। वरं वन्ध्यैव सा यस्याः सुता वन्ध्यमनोरथाः॥

Verse 51

इत्यूर्जस्वलमाकर्ण्य वचः सूनोर्गरुत्मतः । विनता प्राह तं पुत्रं मातृभक्तिसमन्वितम्

इत्युर्जस्वलमाकर्ण्य वचः सूनोर्गरुत्मतः। विनता प्राह तं पुत्रं मातृभक्तिसमन्वितम्॥

Verse 52

अहं दास्यस्मि रे बाल कद्र्वाश्च क्रूरचेतसः । पृष्ठे वहामि तां नित्यं तत्पुत्रानपि पुत्रक

अहं दास्यस्मि रे बाल कद्र्वाश्च क्रूरचेतसः। पृष्ठे वहामि तां नित्यं तत्पुत्रानपि पुत्रक॥

Verse 53

कदाचिन्मंदरं यामि कदाचिन्मलयाचलम् । कदाचिदंतरीपेषु चरेयं तदुदन्वताम्

कदाचिन्मन्दरं गच्छामि कदाचिन्मलयाचलम् । कदाचिदुदधिमध्यस्थद्वीपेषु विचराम्यहम् ॥

Verse 54

यत्रयत्र नयेयुस्ते काद्रवेयाः सुदुर्मदाः । व्रजेयं तत्रतत्राहं तदधीना यतः सुत

यत्रयत्र नयन्ति मां काद्रवेयाः सुदुर्मदाः । तत्रतत्रैव गच्छामि तदधीना हि मे सुत ॥

Verse 55

गरुड उवाच । दासीत्वकारणं मातः किं ते जातं सुलक्षणे । दक्षप्रजापतेः पुत्रि कश्यपस्यप्रियेऽनघे

गरुड उवाच । दासीत्वकारणं मातः किं ते जातं सुलक्षणे । दक्षप्रजापतेः पुत्रि कश्यपस्य प्रियेऽनघे ॥

Verse 56

विनतोवाच गरुडं पुरावृत्तमशेषतः । दासीत्वकारणं यद्वदादित्याश्वविलोकनम्

विनतोवाच गरुडं पुरावृत्तमशेषतः । दासीत्वकारणं यच्चादित्याश्वविलोकनम् ॥

Verse 57

श्रुत्वेति गरुडः प्राह मातरं सत्वरं व्रज । पृच्छाद्य मातस्तान्दुष्टान्काद्रवेयानिदं वचः

श्रुत्वैतद्गरुडः प्राह मातरं सत्वरं व्रज । अद्य पृच्छ मातस्तान् दुष्टान् काद्रवेयानिदं वचः ॥

Verse 58

यद्दुर्लभं हि भवतां यत्रात्यंतरुचिश्च वः । मद्दासीत्वविमोक्षाय तद्याचध्वं ददाम्यहम्

यद् भवतां दुर्लभं यच्च वः परमाभिलषितं, मद्दासीत्वविमोक्षार्थं तदेव मूल्यं याचध्वं; अहं तत् प्रदास्यामि।

Verse 59

तथाकरोच्च विनता तेपि श्रुत्वा तदीरितम् । सर्पाः संमंत्र्य तां प्रोचुर्विनतां हृष्टमानसाः

तथाकरोच्च विनता; तेऽपि सर्पाः तदीरितं श्रुत्वा परस्परं संमन्त्र्य, हृष्टमानसाः विनतां प्रत्युवाचुः।

Verse 60

मातृशापविमोक्षाय यदि दास्यति नः सुधाम् । तदा समीहितं तेस्तु न दास्यत्यथ दास्यसि

मातृशापविमोक्षार्थं यदि नः सुधां दास्यति, तदा तव समीहितं सिद्ध्यतु; अथ न दास्यति चेत्, त्वं दासी भविष्यसि।

Verse 61

इत्योंकृत्य समापृच्छ्य कद्रूं द्रुतगतिः खगी । गरुत्मंतं समाचष्ट दृष्ट्वा संहृष्टमानसम्

इत्योङ्कृत्य समापृच्छ्य कद्रूं द्रुतगतिः खगी, गरुत्मन्तं दृष्ट्वा संहृष्टमानसं समाचष्ट।

Verse 62

नागांतकस्ततः प्राह मातरं चिंतयातुराम् । आनीतं विद्धि पीयूषं मातर्मे देहि भोजनम्

ततः नागान्तकः मातरं चिन्तयातुरां प्राह—आनीतं विद्धि पीयूषं, मातर्मे देहि भोजनम्।

Verse 63

विनता प्राह तं पुत्रं संप्रहृष्टतनूरुहा । भोः सुपर्णार्णवं तूर्णं याहि मंगलमस्तु ते

विनता हर्षरोमाञ्चिता तनयम् उवाच— “भोः सुपर्ण! तूर्णम् अर्णवं याहि; तव मङ्गलं भवतु।”

Verse 64

संति तत्रापि बहुशो निषादा मत्स्यघातिनः । वेलातटनिवासाश्च तान्भक्षय दुरात्मनः

“तत्रापि बहवो निषादाः मत्स्यघातिनो वेलातटनिवासिनः सन्ति; तान् दुरात्मनः भक्षय।”

Verse 65

परप्राणैर्निजप्राणान्ये पुष्णंतीह दुर्धियः । शासनीयाः प्रयत्नेन श्रेयस्तच्छासनं परम्

“ये दुर्धियः परप्राणैः निजप्राणान् पुष्णन्ति, ते प्रयत्नेन शासनीयाः; तेषां शासनं परं श्रेयः।”

Verse 66

बहुहिंसाकृतां हिंसा भवेत्स्वर्गस्य साधनम् । विहिंसितेषु दुष्टेषु रक्ष्यते भूरिशो यतः

“बहुहिंसाकृतां प्रति हिंसा स्वर्गस्य साधनं भवेत्; दुष्टेषु विहिंसितेषु बहवो रक्ष्यन्ते यतः।”

Verse 67

निषादेष्वपि चेद्विप्रः कश्चिद्भवति पुत्रक । संरक्षणीयो यत्नेन भक्षणीयो न कर्हिचित्

“निषादेष्वपि यदि कश्चिद् विप्रः भवति, पुत्रक, स यत्नेन संरक्षणीयः; कर्हिचित् न भक्षणीयः।”

Verse 68

गरुड उवाच । मत्स्यादिनां वसन्मध्ये कथं ज्ञेयो द्विजो मया अभक्ष्यो यस्त्वया प्रोक्तस्तच्चिह्नं किं चनात्थ मे

गरुड उवाच—मत्स्यजीविनां मध्ये वसन् अहं कथं द्विजं जानीयाम्? त्वया योऽभक्ष्य इति प्रोक्तः, तस्य किञ्चन चिह्नं मे ब्रूहि।

Verse 69

विनतोवाच । यज्ञसूत्रं गले यस्य सोत्तरीयं सुनिर्मलम् । नित्यधौतानि वासांसि भालं तिलक लांछितम्

विनतोवाच—यस्य गले यज्ञसूत्रं, सोत्तरीयं सुनिर्मलम्; नित्यधौतानि वासांसि, भालं तिलकलाञ्छितम्।

Verse 70

सपवित्रौ करौ यस्य यन्नीवी कुशगर्भिणी । यन्मौलिः सशिखाग्रंथिः स ज्ञेयो ब्राह्मणस्त्वया

सपवित्रौ करौ यस्य, यन्नीवी कुशगर्भिणी; यन्मौलिः सशिखाग्रन्थिः, स ज्ञेयो ब्राह्मणस्त्वया।

Verse 71

उच्चरेदृग्यजुःसाम्नामृचमेकामपीह यः । गायत्रीमात्रमंत्रोपि स विज्ञेयो द्विजस्त्वया

उच्चरेदृग्यजुःसाम्नामृचमेकामपीह यः; गायत्रीमात्रमन्त्रं वा, स विज्ञेयो द्विजस्त्वया।

Verse 72

गरुड उवाच । मध्ये सदा निषादानां यो वसेज्जननि द्विजः । तस्यैतेष्वेकमप्येव न मन्ये लक्ष्मबोधकम्

गरुड उवाच—मध्ये सदा निषादानां यो वसेज्जननि द्विजः; तस्यैतेष्वेकमप्येव न मन्ये लक्ष्मबोधकम्।

Verse 73

लक्ष्मांतरं समाचक्ष्व द्विजबोधकरं प्रसूः । येन विज्ञाय तं विप्रं त्यजेयमपि कंठगम्

हे अम्ब, द्विजबोधकरं लक्षणान्तरं समाचक्ष्व; येन तं विप्रं विज्ञाय कण्ठगतं जनमपि त्यजेयम्।

Verse 74

तच्छ्रुत्वा विनता प्राह यस्ते कंठगतोंऽगज । खदिरांगारवद्दह्यात्तमपाकुरु दूरतः

तच्छ्रुत्वा विनता प्राह—पुत्र, यस्ते कण्ठगतः स खदिराङ्गारवद्दह्येत; तं दूरतः अपाकुरु।

Verse 75

द्विजमात्रेपि या हिंसा सा हिंसा कुशलाय न । देशं वंशं श्रियं स्वं च निर्मूलयति कालतः

द्विजमात्रेऽपि या हिंसा सा हिंसा कुशलाय न; देशं वंशं श्रियं स्वं च कालतः निर्मूलयति।

Verse 76

निशम्य काश्यपिरितिप्रसूपादौप्रणम्य च । गृहीताशीर्ययौ शीघ्रं खमार्गेण खगेश्वरः

इति काश्यपीं निशम्य प्रसूः पादौ प्रणम्य च; गृहीताशीः खमार्गेण शीघ्रं ययौ खगेश्वरः।

Verse 77

दूरादालोकयांचक्रे निषादान्मत्स्यजीविनः । पक्षौ विधूय पक्षींद्रो रजसापूर्य रोदसी

दूरादालोकयामास निषादान् मत्स्यजीविनः; पक्षौ विधूय पक्षीन्द्रः रजसापूरयद् रोदसी।

Verse 78

अंधीकृत्य दिशोभागानब्धिरोधस्युपाविशत् । व्यादाय वदनं घोरं महाकंदरसन्निभम्

अन्धीकृत्य दिशो भागान् अब्धितीरं समुपाविशत् । व्यादाय वदनं घोरं महाकन्दर-सन्निभम् ॥

Verse 79

कांदिशीका निषादास्तु विविशुस्तत्र च स्वयम् । मन्वानेष्वथ पंथानं तेषु कंठं विशत्स्वपि

कान्दिशीका निषादास्तु विविशुस्तत्र च स्वयम् । मन्यमानाः पथं तत्र तेषु कण्ठं विशन्त्यपि ॥

Verse 80

जज्वालेंगलसंस्पर्शो द्विजस्तत्कंठकंदलीम् । प्राक्प्रविष्टानथो तार्क्ष्यो निषादानौदरीं दरीम्

जज्वाल गलसंस्पर्शो द्विजस्तत्कण्ठकन्दलीम् । प्राक्प्रविष्टानथो तार्क्ष्यो निषादानौदरीं दरीम् ॥

Verse 81

प्रवेश्य कंठतालुस्थं तं विज्ञाय द्विजस्फुटम् । भयादुदगिरत्तूर्णं मातृवाक्येन यंत्रितः

प्रवेश्य कण्ठतालुस्थं तं विज्ञाय द्विजं स्फुटम् । भयादुदगिरत्तूर्णं मातृवाक्येन यन्त्रितः ॥

Verse 82

तमुद्गीर्णं नरं दृष्ट्वा पक्षिराट्समभाषत । कस्त्वं जात्यासि निगद मम कंठविदाहकृत्

तमुद्गीर्णं नरं दृष्ट्वा पक्षिराट् समभाषत । कस्त्वं जात्यासि निगद मम कण्ठविदाहकृत् ॥

Verse 83

स तदाहेति विप्रोहं पृष्टः सन्गरुडाग्रतः । वसाम्येषु निषादेषु जातिमात्रोपजीवकः

गरुडाग्रतः पृष्टो विप्रः प्रत्युवाच— “अहं निषादेषु वसामि; जातिमात्रोपजीवकोऽस्मि, अन्यो मे जीविकोपायो नास्ति।”

Verse 84

तं प्रेष्य गरुडो दूरं भक्षयित्वाथ भूरिशः । नभो विक्षोभयांचक्रे प्रलयानिल सन्निभः

तं दूरं प्रेष्य गरुडो भूरिशः पश्चाद् भक्षयित्वा, प्रलयानिलसन्निभः सन् नभ एव विक्षोभयामास।

Verse 85

तं दृष्ट्वा तिग्मतेजस्कं ज्वालाततदिगंतरम् । ज्वलद्दावानलं शैलमिव बिभ्युर्दिवौकसः

तं तिग्मतेजसं ज्वालाभिर्दिगन्तरं व्याप्नुवन्तं दृष्ट्वा, दिवौकसः ज्वलद्दावानलावृतं शैलमिव बिभ्युः।

Verse 86

ते सन्नह्यंत युद्धाय सज्जीकृत बलायुधाः । अध्यास्य वाहनान्याशु सर्वे वर्मभृतः सुराः

ते युद्धाय सन्नह्यन्तः बलायुधानि सज्जीकृत्य, वर्मभृतः सर्वे सुरा आशु वाहनान्यध्यासन्।

Verse 87

तिर्यग्गतीरविर्नायं नायमग्निः सधूमवान् । क्षणप्रभाप्यसौ नैव को नः सम्मुख एत्यसौ

“नायं तिर्यग्गतिरविः, नायमग्निः सधूमवान्; क्षणप्रभाप्यसौ नैव—कोऽयं नः सम्मुखमायाति?”

Verse 88

न दैत्येषु प्रभेदृक्स्यान्नाकृतिर्दानवेष्वियम् । महासाध्वसदः कोयमस्माकं हृत्प्रकंपनः

न दैत्येषु प्रसिद्धोऽयं न च दानवजातिषु । कस्यायं रूपविशेषो महाभीतिकरोऽस्माकं हृदयं कम्पयन्॥

Verse 89

यावत्संभावयंतीति नीतिज्ञा अपि निर्जराः । तावद्दुधाव स्वौ पक्षौ पक्षिराजो महाबलः

यावत्संभावयन्त्येते नीतिज्ञा अपि निर्जराः । तावदुदधाव पक्षौ पक्षिराजो महाबलः॥

Verse 90

निपेतुः पक्षवातेन सायुधाश्च सवाहनाः । न ज्ञायंते क्व संप्राप्ता वात्यया पार्णतार्णवत्

पक्षवातेन निपेतुस्ते सायुधाः सवाहनाः । न ज्ञायन्ते क्व संप्राप्ता वात्यया पर्णतार्णवत्॥

Verse 91

अथ तेषु प्रणष्टेषु बुद्ध्या विज्ञाय पक्षिराट् । कोशागारं सुधायाः स तत्रापश्यच्च रक्षिणः

अथ तेषु प्रणष्टेषु बुद्ध्या विज्ञाय पक्षिराट् । कोशागारं सुधायाः स तत्रापश्यच्च रक्षिणः॥

Verse 92

शस्त्रास्त्रोद्यतपाणींस्तान्सुरानाधूय सर्वशः । ददर्श कर्तरीयंत्रममृतोपरिसंस्थितम्

शस्त्रास्त्रोद्यतपाणीन् तान् सुरानाधूय सर्वशः । ददर्श कर्तरीयन्त्रं अमृतोपरिसंस्थितम्॥

Verse 93

मनःपवनवेगेन भ्रममाणं महारयम् । अपिस्पृशंतं मशकं यत्खंडयति कोटिशः

मनःपवनवेगेन भ्रममाणं महारयम् । अपिस्पृशन्तं मशकं यत्खण्डयति कोटिशः ॥

Verse 94

उपोपविश्य पक्षींद्रस्तस्य यंत्रस्य निर्भयः । क्षणं विचारयामास किमत्र करवाण्यहो

उपोपविश्य पक्षीन्द्रस्तस्य यन्त्रस्य निर्भयः । क्षणं विचारयामास किमत्र करवाण्यहो ॥

Verse 95

स्प्रष्टुं न लभ्यते चैतद्वात्या न प्रभवेदिह । क उपायोत्र कर्तव्यो वृथा जातो ममोद्यमः

स्प्रष्टुं न लभ्यते चैतद्वात्या न प्रभवेदिह । क उपायोऽत्र कर्तव्यो वृथा जातो ममोद्यमः ॥

Verse 96

न बलं प्रभवेदत्र न किंचिदपि पौरुषम् । अहो प्रयत्नो देवानामेतत्पीयूषरक्षणे

न बलं प्रभवेदत्र न किञ्चिदपि पौरुषम् । अहो प्रयत्नो देवानामेतत्पीयूषरक्षणे ॥

Verse 97

यदि मे शंकरे भक्तिर्निर्द्वंद्वातीव निश्चला । तदा स देवदेवो मां वियुनक्तु महाऽधिया

यदि मे शङ्करे भक्तिर्निर्द्वन्द्वातीव निश्चला । तदा स देवदेवो मां वियुनक्तु महाधिया ॥

Verse 98

यद्यहं मातृभक्तोस्मि स्वामिनः शंकरादपि । तदा मे बुद्धिरत्रास्तु पीयूषहरणं क्षमा

यदि अहं मातृभक्तोऽस्मि स्वामिनः शंकरादपि अधिकतया, तर्हि मेऽत्र सम्यग्बुद्धिरुदेति, येन पीयूषहरणं क्षमं भवेत्।

Verse 99

आत्मार्थं नोद्यमश्चायं हृत्स्थो वेत्तीति विश्वगः । मातुर्दास्यविमोक्षाय यतेहममृतं प्रति

आत्मार्थं नायमुद्यमः; हृत्स्थो विश्वगो वेत्ति। मातुर्दास्यविमोक्षाय अमृतं प्रति अहं यते।

Verse 100

जरितौ पितरौ यस्य बालापत्यश्च यः पुमान् । साध्वी भार्या च तत्पुष्ट्यै दोषोऽकृत्येपि तस्य न

यस्यान्ते जरितौ पितरौ, बालापत्यश्च यः पुमान्, साध्वी भार्या च; तेषां पुष्ट्यर्थं यद्यपि किञ्चिदकृत्यं करोति, तस्य दोषो न भवति।

Verse 110

ततः कैटभजित्प्राह वैनतेयं मुदान्वितः । वृतंवृतं महोदार देहिदेहि वरद्वयम्

ततः कैटभजित् मुदान्वितो वैनतेयं प्राह—“महोदार, वृतं वृतं; देहि देहि वरद्वयम्।”

Verse 120

इत्युक्त्वा सहितो मात्रा वैनतेयो विनिर्ययौ । कुशासने च तैरुक्तो धृत्वा पीयूषभाजनम्

इत्युक्त्वा मात्रा सह वैनतेयो विनिर्ययौ; तैः उक्तः कुशासने पीयूषभाजनं निधाय तद्धृत्वा स्थितवान्।

Verse 130

विश्वेशानुगृहीतानां विच्छिन्नाखिलकर्मणाम् । भवेत्काशीं प्रति मतिर्नेतरेषां कदाचन

विश्वेशानुगृहीतानां विच्छिन्नाखिलकर्मणाम् । काशीं प्रति मतिर्भवेत्, न तु इतरेषां कदाचन ॥

Verse 140

काश्यां प्रसन्नौ संजातौ देवौ शंकरभास्करौ । गरुडस्थापिताल्लिंगादाविरासीदुमापतिः

काश्यां प्रसन्नौ संजातौ देवौ शंकरभास्करौ । गरुडस्थापिताल्लिङ्गादाविरासीदुमापतिः ॥

Verse 150

तस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते । काश्यां पैशंगिले तीर्थे खखोल्कस्य विलोकनात् । नरश्चिंतितमाप्नोति नीरोगो जायते क्षणात्

तस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते । काश्यां पैशङ्गिले तीर्थे खखोल्कस्य विलोकनात् । नरश्चिन्तितमाप्नोति नीरोगो जायते क्षणात् ॥

Verse 151

नरः श्रुत्वैतदाख्यानं खखोल्कादित्यसंभवम् । गरुडेशेन सहितं सर्वपापैः प्रमुच्यते

नरः श्रुत्वैतदाख्यानं खखोल्कादित्यसम्भवम् । गरुडेशेन सहितं सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥