Adhyaya 35

Verse 1

कुंभयोनिरुवाच । अविमुक्तं महाक्षेत्रं परनिर्वाणकारणम् । क्षेत्राणां परमं क्षेत्रं मंगलानां च मंगलम्

कुंभयोनिरुवाच । अविमुक्तं महाक्षेत्रं परनिर्वाणकारणम् । क्षेत्राणां परमं क्षेत्रं मंगलानां च मंगलम् ॥

Verse 2

श्मशानानां च सर्वेषां श्मशानं परमं महत् । पीठानां परमं पीठमूषराणां महोषरम्

श्मशानानां च सर्वेषां श्मशानं परमं महत् । पीठानां परमं पीठमूषराणां महोषरम् ॥

Verse 3

धर्माभिलाषिबुद्धीनां धर्मराशिकरं परम् । अर्थार्थिनां शिखिरथ परमार्थ प्रकाशकम्

धर्माभिलाषिबुद्धीनां धर्मराशिकरं परम् । अर्थार्थिनां शिखिरथ परमार्थप्रकाशकम् ॥

Verse 4

कामिनां कामजननं मुमुक्षूणां च मोक्षदम् । श्रूयते यत्र यत्रैतत्तत्र तत्र परामृतम्

कामिनां कामजननं मुमुक्षूणां च मोक्षदम् । श्रूयते यत्र यत्रैतत्तत्र तत्र परामृतम् ॥

Verse 5

क्षेत्रैकदेशवर्तिन्या ज्ञानवाप्याः कथां पराम् । श्रुत्वेमामिति मन्येहं गौरीहृदयनंदन

क्षेत्रैकदेशवर्तिन्या ज्ञानवाप्याः कथां पराम् । श्रुत्वेमामिति मन्येऽहं गौरीहृदयनन्दन ॥

Verse 6

अणुप्रमाणमपि या मध्ये काशिविकासिनी । मही महीयसी ज्ञेया सा सिद्ध्यै न मुधा क्वचित्

अणुप्रमाणमपि या मध्ये काशिविकासिनी । मही महीयसी ज्ञेया सा सिद्ध्यै न मुधा क्वचित् ॥

Verse 7

कियंति संति तीर्थानि नेह क्षोणीतलेऽखिले । परं काशीरजोमात्र तुलासाम्यं क्व तेष्वपि

कियन्ति सन्ति तीर्थानि नेह क्षोणीतलेऽखिले । परं काशीरजोमात्रतुलासाम्यं क्व तेष्वपि ॥

Verse 8

कियंत्यो न स्रवंत्योत्र रत्नाकर मुदावहाः । परं स्वर्गतरंगिण्याः काश्यां का साम्यमुद्वहेत्

कियन्त्यः नु नद्यः अत्र रत्नाकरं मुदावहाः पूरयन्ति; परं स्वर्गतरङ्गिण्याः गङ्गायाः काश्यां का नु समताम् उद्वहेत्?

Verse 9

कियंति संति नो भूम्यां मोक्षक्षेत्राणि षण्मुख । परं मन्येऽविमुक्तस्य कोट्यंशोपि न तेष्वहो

कियन्ति सन्ति नो भूम्यां मोक्षक्षेत्राणि षण्मुख; परं मन्येऽविमुक्तस्य कोट्यंशोऽपि न तेष्वहो।

Verse 10

गंगा विश्वेश्वरः काशी जागर्ति त्रितयं यतः । तत्र नैःश्रेयसी लक्ष्मीर्लभ्यते चित्रमत्र किम्

गङ्गा विश्वेश्वरः काशी जागर्ति त्रितयं यतः; तत्र नैःश्रेयसी लक्ष्मीर्लभ्यते—चित्रमत्र किम्?

Verse 11

कथमेषा त्रयी स्कंद प्राप्यते नियतं नरैः । तिष्ये युगे विशेषेण नितरां चंचलेंद्रियैः

कथम् एषा त्रयी स्कन्द प्राप्यते नियतं नरैः, तिष्ये युगे विशेषेण नितरां चञ्चलेन्द्रियैः?

Verse 12

तपस्तादृक्क्व वा तिष्ये तिष्ये योगः क्व तादृशः । क्व वा व्रतं क्व वा दानं तिष्ये मोक्षस्त्वतः कुतः

तपस्तादृक् क्व वा तिष्ये, तिष्ये योगः क्व तादृशः; क्व वा व्रतं क्व वा दानं—तिष्ये मोक्षस्त्वतः कुतः?

Verse 13

विनापि तपसा स्कंद विनायोगेन षण्मुख । विना व्रतैर्विना दानैः काश्यां मोक्षस्त्वयेरितः

हे स्कन्द, हे षण्मुख! विनापि तपसा, विनायोगेन, विना व्रतैः, विना दानैश्च—काश्यां मोक्षस्त्वयैव प्रकीर्तितः।

Verse 14

किं किमाचरता स्कंद काशी प्राप्येत तद्वद । मन्ये विना सदाचारं न सिद्ध्येयुर्मनोरथाः

हे स्कन्द! किं किं आचरता काशी प्राप्येत तद्वद; अहं मन्ये सदाचारं विना मनोरथाः न सिद्ध्येयुः।

Verse 15

आचारः परमो धर्म आचारः परमं तपः । आचाराद्वर्धते ह्यायुराचारात्पापसंक्षयः

आचारः परमो धर्मः, आचारः परमं तपः; आचारादेव ह्यायुः वर्धते, आचारात् पापसंक्षयः।

Verse 16

आचारमेव प्रथमं तस्मादाचक्ष्व षण्मुख । देवदेवो यथा प्राह तवाग्रे त्वं तथा वद

तस्माद् आचारमेव प्रथमं मे ब्रूहि, हे षण्मुख; देवदेवो यथा तवाग्रे प्राह, तथा त्वं मम वद।

Verse 17

स्कंद उवाच । मित्रावरुणजाख्यामि सदाचारं सतां हितम् । यदाचरन्नरो नित्यं सर्वान्कामानवाप्नुयात्

स्कन्द उवाच—हे मित्रावरुणज! सदाचारं सतां हितं वक्ष्यामि; यदाचरन् नरः नित्यं सर्वान् कामान् अवाप्नुयात्।

Verse 18

स्थावराः कृमयोऽब्जाश्च पक्षिणः पशवो नराः । क्रमेण धार्मिकास्त्वेते ह्येतेभ्यो धार्मिकाः सुराः

स्थावराः कृमयोऽब्जाश्च पक्षिणः पशवो नराः । क्रमेण धार्मिकास्त्वेते, एतेभ्योऽपि सुरा धर्मे श्रेष्ठतराः स्मृताः ॥

Verse 19

सहस्रभागः प्रथमा द्वितीयोनुक्रमात्तथा । सर्व एते महाभागा यावन्मुक्ति समाश्रयाः

सहस्रभागः प्रथमा द्वितीयोऽनुक्रमात्तथा । सर्व एते महाभागा यावन्मुक्ति-समाश्रयाः ॥

Verse 20

चतुर्णामपि भूतानां प्राणिनोऽतीव चोत्तमाः । प्राणिभ्यामपि मुने श्रेष्ठाः सर्वे बुद्ध्युपजीविनः

चतुर्णामपि भूतानां प्राणिनोऽतीव चोत्तमाः । प्राणिभ्यामपि मुने श्रेष्ठाः सर्वे बुद्ध्युपजीविनः ॥

Verse 21

मतिमद्भ्यो नराः श्रेष्ठास्तेभ्यः श्रेष्ठास्तु वाडवाः । विप्रेभ्योपि च विद्वांसो विद्वद्भ्यः कृतबुद्धयः

मतिमद्भ्यो नराः श्रेष्ठास्तेभ्यः श्रेष्ठास्तु वाडवाः । विप्रेभ्योपि च विद्वांसो विद्वद्भ्यः कृतबुद्धयः ॥

Verse 22

कृतधीभ्योपि कर्तारः कर्तृभ्यो ब्रह्मतत्पराः । न तेषामर्चनीयोऽन्यस्त्रिषु लोकेषु कुंभज

कृतधीभ्योपि कर्तारः कर्तृभ्यो ब्रह्मतत्पराः । न तेषामर्चनीयोऽन्यस्त्रिषु लोकेषु कुंभज ॥

Verse 23

अन्योन्यमर्चकास्ते वै तपोविद्याऽविशेषतः । ब्राह्मणो ब्रह्मणा सृष्टः सर्वभूतेश्वरो यतः

अन्योन्यमर्चकास्ते वै तपोविद्याविशेषतः समाः। ब्राह्मणो ब्रह्मणा सृष्टः, तस्मात् सर्वभूतेषु ईश्वर इव मान्यते॥

Verse 24

अतो जगत्स्थितं सर्वं ब्राह्मणोऽर्हति नापरः । सदाचारो हि सर्वार्हो नाचाराद्विच्युतः पुनः । तस्माद्विप्रेण सततं भाव्यमाचारशीलिना

अतो जगत्स्थितं सर्वं ब्राह्मणोऽर्हति नापरः। सदाचारः सर्वार्हः; आचाराद्विच्युतो न पुनः। तस्माद्विप्रेण सततं भाव्यमाचारशीलिना॥

Verse 25

विद्वेष रागरहिता अनुतिष्ठंति यं मुने । विद्वांसस्तं सदाचारं धर्ममूलं विदुर्बुधाः

विद्वेषरागरहिताः यं मुने अनुतिष्ठन्ति पण्डिताः। तमेव सदाचारं बुधाः धर्ममूलं विदुः॥

Verse 26

लक्षणैः परिहीनोपि सम्यगाचारतत्परः । श्रद्धालुरनसूयुश्च नरो जीवेत्समाः शतम

लक्षणैः परिहीनोऽपि सम्यगाचारतत्परः। श्रद्धालुरनसूयुश्च नरो जीवेत्समाः शतम्॥

Verse 27

श्रुतिस्मृतिभ्यामुदितं स्वेषु स्वेषु च कर्मसु । सदाचारं निषेवेत धर्ममूलमतंद्रितः

श्रुतिस्मृतिभ्यामुदितं स्वेषु स्वेषु च कर्मसु। सदाचारं निषेवेत धर्ममूलमतन्द्रितः॥

Verse 28

दुराचाररतो लोके गर्हणीयः पुमान्भवेत् । व्याधिभिश्चाभिभूयेत सदाल्पायुः सुदुःखभाक्

दुराचारासक्तः पुरुषो लोके निन्द्यः स्यात्; स व्याधिभिरभिभूयते, नित्यं अल्पायुः, महादुःखभाग् च भवति।

Verse 29

त्याज्यं कर्म पराधीनं कायमात्मवशं सदा । दुःखी यतः पराधीनः सदैवात्मवशः सुखी

पराधीनं कर्म त्याज्यम्; कायः सदा आत्मवशः कार्यः। यतः पराधीनः दुःखी, आत्मवशः सदा सुखी।

Verse 30

यस्मिन्कर्मण्यंतरात्मा क्रियमाणे प्रसीदति । तदेव कर्म कर्तव्यं विपरीतं न च क्वचित्

यस्मिन् कर्मणि क्रियमाणे अन्तरात्मा प्रसीदति, तदेव कर्म कर्तव्यम्; विपरीतं तु कदाचन न।

Verse 31

प्रथमं धर्मसर्वस्वं प्रोक्ता यन्नियमा यमाः । अतस्तेष्वेव वै यत्नः कर्तव्यो धर्ममिच्छता

धर्मसर्वस्वं प्रथमं यम-नियमाः प्रोक्ताः; अतः धर्ममिच्छता तेष्वेव यत्नः कर्तव्यः।

Verse 32

सत्यं क्षमार्जवं ध्यानमानृशंस्यमहिंसनम् । दमः प्रसादो माधुर्यं मृदुतेति यमा दश

सत्यं क्षमा आर्जवं ध्यानम् आनृशंस्यम् अहिंसनम्। दमः प्रसादो माधुर्यं मृदुता—इति यमाः दश॥

Verse 33

शौचं स्नानं तपो दानं मौनेज्याध्ययनं व्रतम् । उपोषणोपस्थ दंडौ दशैते नियमाः स्मृताः

शौचं स्नानं तपो दानं मौनं इज्या च अध्ययनम् । व्रतमुपोषणं चापि उपस्थदण्डः—दश नियमाः स्मृताः ॥

Verse 34

कामं क्रोधं मदं मोहं मात्सर्यं लोभमेव च । अमून्षड्वै रिणो जित्वा सर्वत्र विजयी भवेत्

कामं क्रोधं मदं मोहं मात्सर्यं लोभमेव च । एतान् षड्रिपून् जित्वा सर्वत्र विजयी भवेत् ॥

Verse 35

शनैः शनैः स चिनुयाद्धर्मं वल्मीक शृंगवत् । परपीडामकुर्वाणः परलोकसहायिनम्

शनैः शनैः स चिनुयाद्धर्मं वल्मीकशृङ्गवत् । परपीडामकुर्वाणः परलोकसहायिनम् ॥

Verse 36

धर्म एव सहायी स्यादमुत्र न परिच्छदः । पितृ मातृ सुत भ्रातृ योषिद्बंधुजनादिकः

धर्म एव सहायी स्यादमुत्र न परिच्छदः । न पिता न च माता च न सुतो न च भ्राता च । न योषित् न च बन्धुजनः सह गच्छति तत्र वै ॥

Verse 37

जायते चैकलः प्राणी प्रम्रियेत तथैकलः । एकलः सुकृतं भुंक्ते भुंक्ते दुष्कृतमेकलः

जायते चैकलः प्राणी प्रम्रियेत तथैकलः । एकलः सुकृतं भुङ्क्ते भुङ्क्ते दुष्कृतमेकलः ॥

Verse 38

देहं पंचत्वमापन्नं त्यक्त्वा कौ काष्ठलोष्ठवत् । बांधवा विमुखा यांति धर्मो यांतमनुव्रजेत्

देहं यदा पञ्चत्वमापद्यते, तदा स काष्ठलोष्ठवद् उत्सृज्यते। बान्धवाः विमुखा यान्ति; गच्छन्तमनु धर्म एव अनुव्रजति॥

Verse 39

कृती संचिनुयाद्धर्मं ततोऽमुत्र सहायिनम् । धर्मं सहायिनं लब्द्ध्वा संतरेद्दुस्तरं तमः

तस्मात् कृती धर्मं संचिनुयात्, स हि अमुत्र सहायिनम्। धर्मं सहायिनं लब्ध्वा दुस्तरं तमः संतरेत्॥

Verse 40

संबंधानाचरेन्नित्यमुत्तमैरुत्तमैः सुधीः । अधमानधमांस्त्यक्त्वा कुलमुत्कर्षतां नयेत्

सुधीः नित्यं उत्तमैः उत्तमैः सह सम्बन्धान् आचरेत्। अधमान् अधमांश्च त्यक्त्वा कुलम् उत्कर्षतां नयेत्॥

Verse 41

उत्तमानुत्तमानेव गच्छन्हीनांश्च वर्जयन् । ब्राह्मणः श्रेष्ठतामेति प्रत्यवाये न शूद्रताम्

उत्तमान् अनुत्तमान् एव गच्छन्, हीनान् च वर्जयन्। ब्राह्मणः श्रेष्ठतामेति; प्रत्यवाये तु शूद्रताम् अधोगतिं नयेत्॥

Verse 42

अनध्ययनशीलं च सदाचारविलंघिनम् । सालसं च दुरन्नादं ब्राह्मणं बाधतेंऽतकः

अनध्ययनशीलं सदाचारविलङ्घिनं च, आलस्ययुक्तं दुरन्नादं च ब्राह्मणम् अन्तकः बाधते॥

Verse 43

ततोऽभ्यसेत्प्रयत्नेन सदाचारं सदा द्विजः । तीर्थान्यप्यभिलष्यंति सदाचारिसमागमम्

तस्माद् द्विजः सदा यत्नेन सदाचारं समाचरेत्। तीर्थान्यपि सदाचारिसमागमं सन्निधिं चाभिलषन्ति॥

Verse 44

रजनीप्रांतयामार्धं बाह्मः समय उच्यते । स्वहितं चिंतयेत्प्राज्ञस्तस्मिंश्चोत्थाय सवर्दा

रजनीप्रान्तयामार्धं ब्राह्मः समय उच्यते। तस्मिन् प्राज्ञः स्वहितं चिन्तयित्वोत्थाय तत्र सदा तत्परः स्यात्॥

Verse 45

गजास्यं संस्मरेदादौ तत ईशं सहांबया । श्रीरंगं श्रीसमेतं तु ब्रह्माण्या कमलोद्भवम्

आदौ गजास्यं संस्मरेत्, ततः सहाम्बया ईश्वरम्। ततः श्रीसमेतं श्रीरङ्गं, ब्रह्माण्या सह कमलोद्भवम्॥

Verse 46

इंद्रादीन्सकलान्देवान्वसिष्ठादीन्मुनीनपि । गंगाद्याः सरितः सर्वाः श्रीशैलाद्यखिलान्गिरीन्

इन्द्रादीन् सकलान् देवान् वसिष्ठादीन् मुनीनपि। गङ्गाद्याः सरितः सर्वाः श्रीशैलाद्यखिलान् गिरीन्॥

Verse 47

क्षीरोदादीन्समुद्रांश्च मानसादि सरांसि च । वनानि नंदनादीनि धेनूः कामदुघादिकाः

क्षीरोदादीन् समुद्रांश्च मानसादि सरांसि च। वनानि नन्दनादीनि धेनूः कामदुघादिकाः॥

Verse 48

कल्पवृक्षादि वृक्षांश्च धातून्कांचनमुख्यतः । दिव्यस्त्रीरुर्वशीमुख्या गरुडादीन्पतत्त्रिणः

कल्पवृक्षादिवृक्षान् धातून्काञ्चनमुख्यतः । दिव्यस्त्रीरुर्वशीमुख्याः गरुडादीन् पतत्त्रिणः स्मरेत् ॥

Verse 49

नागाश्च शेषप्रमुखान्गजानैरावतादिकान् । अश्वानुच्चैःश्रवो मुख्यान्कौस्तुभादीन्मणीञ्छुभान्

नागान् शेषप्रमुखान् गजानैरावतादिकान् । अश्वानुच्चैःश्रवोमुख्यान् कौस्तुभादीन् मणीञ्छुभान् स्मरेत् ॥

Verse 50

स्मरेदरुंधतीमुख्याः पतिव्रतवतीर्वधूः । नैमिषादीन्यरण्यानि पुरीः काशीपुरीमुखाः

स्मरेद् अरुन्धतीमुख्याः पतिव्रतवतीर्वधूः । नैमिषादीन्यरण्यानि पुरीः काशीपुरीमुखाः ॥

Verse 51

विश्वेशादीनि लिंगानि वेदानृक्प्रमुखानपि । गायत्रीप्रमुखान्मंत्रान्योगिनः सनकादिकान्

विश्वेशादीनि लिङ्गानि वेदानृक्प्रमुखानपि । गायत्रीप्रमुखान् मन्त्रान् योगिनः सनकादिकान् स्मरेत् ॥

Verse 52

प्रणवादिमहाबीजं नारदादींश्च वैष्णवान् । शिवभक्तांश्च बाणादीन्प्रह्लादादीन्दृढव्रतान्

प्रणवादिमहाबीजं नारदादींश्च वैष्णवान् । शिवभक्तांश्च बाणादीन् प्रह्लादादीन् दृढव्रतान् स्मरेत् ॥

Verse 53

वदान्यांश्च दधीच्यादीन्हरिश्चंद्रादि भूपतीन् । जननी चरणौ स्मृत्वा सर्वतीर्थोत्तमोत्तमौ

जननीचरणयोः परमपावनयोः सर्वतीर्थोत्तमोत्तमयोः स्मरणं कृत्वा, दधीच्यादीन् वदान्यान् हरिश्चन्द्रादीन् भूपतींश्च हृदि संस्मरेत्।

Verse 54

पितरं च गुरूंश्चापि हृदि ध्यात्वा प्रसन्नधीः । ततश्चावश्यकं कर्तुं नैरृतीं दिशमाश्रयेत्

पितरं गुरूंश्च हृदि ध्यात्वा प्रसन्नधीः; ततः आवश्यककर्म कर्तुं नैरृतीं दिशमाश्रयेत्।

Verse 55

ग्रामाद्धनुःशतं गच्छेन्नगराच्च चतुर्गुणम् । तृणैराच्छाद्य वसुधां शिरः प्रावृत्य वाससा

ग्रामाद्धनुःशतं गच्छेत्, नगराच्च चतुर्गुणम्। तृणैराच्छाद्य वसुधां शिरः प्रावृत्य वाससा यथाविधि प्रवर्तेत।

Verse 56

कर्णोपवीत्युदग्वक्त्रो दिवसे संध्ययोरपि । विण्मूत्रे विसृजेन्मौनी निशायां दक्षिणामुखः

दिवसे संध्ययोरपि कर्णोपवीती उदग्वक्त्रः; मौनी विण्मूत्रे विसृजेत्। निशायां तु दक्षिणामुखः स्यात्।

Verse 57

न तिष्ठन्नाप्सु नो विप्र गो वह्न्यनिल संमुखः । न फालकृष्टे भूभागे न रथ्यासेव्यभूतले

हे विप्र, नाप्सु तिष्ठन् न गोवह्न्यनिलसंमुखः; न फालकृष्टे भूभागे, न रथ्यासेव्यभूतले च तत्कर्म कुर्यात्।

Verse 58

नालोकयेद्दिशोभागाञ्ज्योतिश्चक्रं नभोमलम् । वामेन पाणिना शिश्नं धृत्वोत्तिष्ठेत्प्रयत्नवान्

दिशोभागान् नावलोकयेत्, न च ज्योतिश्चक्रं नभोमलं निरीक्षेत्। वामपाणिना शिश्नं धृत्वा प्रयत्नवान् सावधानः समुत्तिष्ठेत्॥

Verse 59

अथो मृदं समादाय जंतुकर्करवर्जिताम् । विहाय मूषकोत्खातां शौचोच्छिष्टां च नाकुलाम्

अथ मृदं समादाय जंतुकर्करवर्जिताम्। मूषकोत्खातां, शौचोच्छिष्टां, नाकुलाख्यातगुहासंभवां च विहाय॥

Verse 60

गुह्ये दद्यान्मृदं चैकां पायौ पंचांबुसां तराः । दश वामकरे चापि सप्त पाणिद्वये मृदः

गुह्ये मृदं चैकां दद्यात्, पायौ पञ्चाम्बुसंयुताः। वामकरे दश दद्यात्, पाणिद्वये च सप्त मृदः॥

Verse 61

एकैकां पादयोर्दद्यात्तिस्रः पाण्योर्मृदस्तथा । इत्थं शौचं गृही कुर्याद्गंधलेपक्षयावधि

पादयोः प्रत्येकं मृदं चैकैकां दद्यात्, पाण्योस्तथा तिस्रः। इत्थं गृही शौचं कुर्यात्, गन्धलेपक्षयावधि॥

Verse 62

क्रमाद्द्वैगुण्यमेतस्माद्ब्रह्मचर्यादिषु त्रिषु । दिवाविहित शौचस्य रात्रावर्धं समाचरेत्

एतस्मात् शौचमानात् क्रमाद् द्वैगुण्यं ब्रह्मचर्यादिषु त्रिषु। दिवाविहितस्य शौचस्य रात्रौ अर्धं समाचरेत्॥

Verse 63

रुज्यर्धं च तदर्धं च पथि चौरादि बाधिते । तदर्धं योषितां चापि सुस्थे न्यूनं न कारयेत्

रुग्णेऽर्धं वा क्षयेऽर्धे वा पथि चौरादिबाधिते । तदर्धं विधिमाचरेत्; स्त्रीणामप्यर्धमिष्यते । स्वस्थे तु नियतं कर्म न्यूनं कर्तुं न युज्यते ॥

Verse 64

अपि सर्वनदीतोयैर्मृत्कूटैश्चापि गोमयैः । आपादमाचरच्छौचं भावदुष्टो न शुद्धिभाक्

सर्वनदीजलैः शौचं मृद्गोमयकूटकैः । आपादमाचरेदपि भावदुष्टो न शुद्धिभाक् ॥

Verse 65

अर्चितः सविता सूते सुतान्पशु वसूनि च । व्याधीन्हरेद्ददात्यायुः पूरयेद्वांछितान्यपि

अर्चितः सविता पुत्रान् पशून् वित्तं च सूते । व्याधीन् हरेद् ददात्यायुः पूरयेदिष्टमप्यसौ ॥

Verse 66

आर्द्रधात्रीफलोन्माना मृदः शौचे प्रकीर्तिताः । सर्वाश्चाहुतयोप्येवं ग्रासाश्चांद्रायणेपि च । प्रागास्य उदगास्योवा सूपविष्टः शुचौ भुवि । उपस्पृशेद्विहीनायां तुषांगारास्थिभस्मभिः

आर्द्रधात्रीफलप्रमाणा मृदः शौचे प्रकीर्तिताः । सर्वाहुतिषु तद्वत्स्याद् ग्रासेषु च चान्द्रायणे । प्रागास्य उदगास्यो वा सूपविष्टः शुचौ भुवि । उपस्पृशेद्विहीनायां तुषाङ्गारास्थिभस्मभिः ॥

Verse 67

अनुष्णाभिरफेनाभिरद्भिर्हृद्गाभिरत्वरः । ब्राह्मणो ब्राह्मतीर्थेन दृष्टिपूताभिराचमेत्

अनुष्णाभिरफेनाभिरद्भिर्हृद्गाभिरत्वरः । ब्राह्मणो ब्राह्मतीर्थेन दृष्टिपूताभिराचमेत् ॥

Verse 68

कंठगाभिर्नृपः शुद्ध्येत्तालुगाभिस्तथोरुजः । स्त्रीशूद्रावास्य संस्पर्शमात्रेणापि विशुद्ध्यतः

कण्ठगाभिः सलिलैर्नृपः शुद्ध्येत्, तालुगाभिस्तथोरुरोगी शुद्ध्यति। स्त्रीशूद्रौ तु मुखसंस्पर्शमात्रेणापि विशुद्ध्यतः॥

Verse 69

शिरः प्रावृत्य कंठं वा जले मुक्तशिखोऽपि च । अक्षालितपदद्वंद्व आचांतोप्यशुचिर्मतः

शिरः कण्ठं वा जले निमज्ज्य, मुक्तशिखोऽपि सन्। अक्षालितपदद्वन्द्वो य आचामति सोऽप्यशुचिर्मतः॥

Verse 70

त्रिः पीत्वांबु विशुद्ध्यर्थं ततः खानि विशोधयेत् । अंगुष्ठमूलदेशेन द्विर्द्विरोष्ठाधरौ स्पृशेत्

विशुद्ध्यर्थं त्रिः पीत्वाम्बु, ततः खानि विशोधयेत्। अङ्गुष्ठमूलदेशेन द्विर्द्विरोष्ठाधरौ स्पृशेत्॥

Verse 71

अंगुलीभिस्त्रिभिः पश्चात्पुनरास्यं स्पृशेत्सुधीः । तर्जन्यंगुष्ठकोट्या च घ्राणरंध्रे पुनः पुनः

ततः पश्चात् सुधीस्त्रिभिरङ्गुलीभिः पुनरास्यं स्पृशेत्। तर्जन्यङ्गुष्ठकोट्या च घ्राणरन्ध्रे पुनः पुनः॥

Verse 72

अंगुष्ठानामिकाग्राभ्यां चक्षुः श्रोत्रे पुनः पुनः । कनिष्ठांगुष्ठयोगेन नाभिरंध्रमुपस्पृशेत्

अङ्गुष्ठानामिकाग्राभ्यां चक्षुः श्रोत्रे पुनः पुनः। कनिष्ठाङ्गुष्ठयोगेन नाभिरन्ध्रमुपस्पृशेत्॥

Verse 73

स्पृष्ट्वा तलेन हृदयं समस्ताभिः शिरः स्पृशेत् । अंगुल्यग्रैस्तथा स्कंधौ सांबु सर्वत्र संस्पृशेत्

स्पृष्ट्वा तलेन हृदयं समस्ताभिः शिरः स्पृशेत् । अंगुल्यग्रैस्तथा स्कंधौ सांबु सर्वत्र संस्पृशेत्

Verse 74

आचांतः पुनराचामेत्कृते रथ्योपसर्पणे । स्नात्वा भुक्त्वा पयः पीत्वा प्रारंभे शुभकर्मणाम्

आचांतः पुनराचामेत्कृते रथ्योपसर्पणे । स्नात्वा भुक्त्वा पयः पीत्वा प्रारंभे शुभकर्मणाम्

Verse 75

सुप्त्वा वासः परीधाय तथा दृष्ट्वाप्यमंगलम् । प्रमादादशुचिं स्पृष्ट्वा द्विराचांतः शुचिर्भवेत्

सुप्त्वा वासः परीधाय तथा दृष्ट्वाप्यमंगलम् । प्रमादादशुचिं स्पृष्ट्वा द्विराचांतः शुचिर्भवेत्

Verse 76

अथो मुखविशुद्ध्यर्थं गृह्णीयाद्दंतधावनम् । आचांतोप्यशुचिर्यस्मादकृत्वा दंतधावनम्

अथो मुखविशुद्ध्यर्थं गृह्णीयाद्दंतधावनम् । आचांतोप्यशुचिर्यस्मादकृत्वा दंतधावनम्

Verse 77

प्रतिपद्दर्शषष्ठीषु नवम्यां रविवासरे । दंतानां काष्ठसंयोगो दहेदासप्तमं कुलम्

प्रतिपद्दर्शषष्ठीषु नवम्यां रविवासरे । दंतानां काष्ठसंयोगो दहेदासप्तमं कुलम्

Verse 78

अलाभे दंतकाष्ठानां निषिद्धे वाथ वासरे । गंडूषा द्वादश ग्राह्या मुखस्य परिशुद्धये

अलाभे दन्तकाष्ठानां निषिद्धे वा दिनेऽपि च । मुखशुद्ध्यर्थं द्वादश गण्डूषान् समाचरेत् ॥

Verse 79

कनिष्ठाग्र परीमाणं सत्वचं निर्व्रणं ऋजुम् । द्वादशांगुलमानं च सार्धं स्याद्दंतधावनम्

कनिष्ठाग्रप्रमाणं सत्वचं निर्व्रणं ऋजुम् । द्वादशाङ्गुलसार्धं स्याद् दन्तधावनकाष्ठकम् ॥

Verse 80

एकैकांगुलह्रासेन वर्णेष्वन्येषु कीर्तितम् । आम्राम्रातक धात्रीणां कंकोल खदिरोद्भवम्

एकैकाङ्गुलह्रासेन वर्णेष्वन्येषु कीर्तितम् । आम्राम्रातकधात्रीणां कङ्कोलखदिरोद्भवम् ॥

Verse 81

शम्यपामार्गखर्जूरीशेलुश्रीपर्णिपीलुजम् । राजादनं च नारंगं कषायकटुकंटकम्

शम्यपामार्गखर्जूरीशेलुश्रीपर्णिपीलुजम् । राजादनं च नारङ्गं कषायकटुकण्टकम् ॥

Verse 82

क्षीरवृक्षोद्भवं वापि प्रशस्तं दंतधावनम् । जिह्वोल्लेखनिकां चापि कुर्याच्चापाकृतिं शुभाम्

क्षीरवृक्षोद्भवं वापि प्रशस्तं दन्तधावनम् । जिह्वोल्लेखनिकां चापि कुर्याच्छुभाकृतिं बुधः ॥

Verse 83

अन्नाद्याय व्यूहध्वं सोमोराजाय मा गमत् । समे मुखं प्रमार्क्ष्यते यशसा च भगेन च

अन्नाद्योपजीवनार्थं कर्मैतद् व्यूहध्वं; सोमराजाद् मा व्यपगच्छत। समं मुखं यदा प्रमार्ज्यते तदा यशसा च भगेन च समन्वितं भवति।

Verse 84

आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशु वसूनि च । ब्रह्म प्रज्ञां च मेधां च त्वन्नो देहि वनस्पते

आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशून् वसूनि च। ब्रह्म प्रज्ञां च मेधां च त्वं नो देहि वनस्पते॥

Verse 85

मंत्रावेतौ समुच्चार्य यः कुर्याद्दंतधावनम् । वनस्पतिगतः सोमस्तस्य नित्यं प्रसीदति

एतौ मन्त्रौ समुच्चार्य यः कुर्याद् दन्तधावनम्। वनस्पतिगतः सोमः तस्य नित्यं प्रसीदति॥

Verse 86

मुखे पर्युषिते यस्माद्भवेदशुचिभाग्नरः । ततः कुर्यात्प्रयत्नेन शुद्ध्यर्थं दंतधावनम्

मुखे पर्युषिते यस्माद् भवेदशुचिभाग्नरः। ततो यत्नेन कर्तव्यं शुद्ध्यर्थं दन्तधावनम्॥

Verse 87

उपवासेपि नो दुष्येद्दंतधावनमंजनम् । गंधालंकारसद्वस्त्रपुष्पमालानुलेपनम्

उपवासेऽपि नो दुष्येद् दन्तधावनमञ्जनम्। गन्धानलंकारसद्वस्त्रपुष्पमालानुलेपनम्॥

Verse 88

प्रातःसंध्यां ततः कुर्याद्दंतधावनपूर्विकाम् । प्रातःस्नानं चरित्वा च शुद्धे तीर्थे विशेषतः

ततः प्रातःसन्ध्यां दन्तधावनपूर्विकां कुर्यात्; प्रातःस्नानं च कृत्वा शुद्धे तीर्थे विशेषतः।

Verse 89

प्रातःस्नानाद्यतःशुद्ध्येत्कायोयं मलिनः सदा । छिद्रितो नवभिश्छिद्रैः स्रवत्येव दिवानिशम्

प्रातःस्नानादिभिः शुद्ध्येत् कायोऽयं मलिनः सदा; नवभिश्छिद्रैश्छिद्रितः स्रवत्येव दिवानिशम्।

Verse 90

उत्साह मेधा सौभाग्य रूप संपत्प्रवर्तकम् । मनः प्रसन्नताहेतुः प्रातःस्नानं प्रशस्यते

उत्साहमेधासौभाग्यरूपसम्पत्प्रवर्तकं मनःप्रसन्नताहेतुः प्रातःस्नानं प्रशस्यते।

Verse 91

प्रस्वेद लालाद्याक्लिन्नो निद्राधीनो यतो नरः । प्रातःस्नानात्ततोर्हः स्यान्मंत्रस्तोत्रजपादिषु

प्रस्वेदलालाद्याक्लिन्नो निद्राधीनो यतो नरः; प्रातःस्नानात्ततोऽर्हः स्यान्मन्त्रस्तोत्रजपादिषु।

Verse 92

प्रातःप्रातस्तु यत्स्नानं संजाते चारुणोदये । प्राजापत्यसमं प्राहुस्तन्महाघविघातकृत्

प्रातःप्रातस्तु यत्स्नानं संजाते चारुणोदये; प्राजापत्यसमं प्राहुस्तन्महाघविघातकृत्।

Verse 93

प्रातःस्नानं हरेत्पापमलक्ष्मीं ग्लानिमेव च । अशुचित्वं च दुःस्वप्नं तुष्टिं पुष्टिं प्रयच्छति

प्रातःस्नानं पापं मलक्ष्मीं ग्लानिं च हरति; अशुचित्वं दुःस्वप्नं च नाशयति, तुष्टिं पुष्टिं च प्रयच्छति।

Verse 94

नोपसर्पंति वै दुष्टाः प्रातःस्नायिजन क्वचित् । दृष्टादृष्टफलं यस्मात्प्रातःस्नानं समाचरेत्

प्रातःस्नायिनं जनं दुष्टाः कदाचिदपि नोपसर्पन्ति; दृष्टादृष्टफलं यस्मात्, तस्मात् प्रातःस्नानं समाचरेत्।

Verse 95

प्रसंगतः स्नानविधिं वक्ष्यामि कलशोद्भव । विधिस्नानं यतः प्राहुः स्नानाच्छतगुणोत्तरम्

प्रसङ्गतः स्नानविधिं वक्ष्यामि, कलशोद्भव; यतो विधिस्नानं स्नानात् शतगुणोत्तरफलप्रदमिति प्राहुः।

Verse 96

विशुद्धां मृदमादाय बर्हींषि तिल गोमयम् । शुचौ देशे परिस्थाप्य त्वाचम्य स्नानमाचरेत्

विशुद्धां मृदं गृहीत्वा बर्हींषि तिलं गोमयं च; शुचौ देशे संस्थाप्य, आचम्य ततः स्नानमाचरेत्।

Verse 97

उपग्रही बद्धशिखो जलमध्ये समाविशेत् । उरुं हीति मंत्रेण तोयमावर्त्य सृष्टितः

उपग्रही बद्धशिखः जलमध्ये समाविशेत्; ‘उरुं हीति’ मन्त्रेण तोयमावर्त्य सृष्टितः।

Verse 98

ये ते शतं ततो जप्त्वा तोयस्यामंत्रणाय च । सुमित्रिया नो मंत्रेण पूर्वं कृत्वा जलांजलिम् । क्षिपेद्द्वेष्यं समुद्दिश्य जपन्दुर्मित्रिया इति

‘ये ते शतं’ इति शतवारं जप्त्वा तोयस्यामन्त्रणार्थं, ‘सुमित्रिया नो’ मन्त्रेण पूर्वं जलाञ्जलिं कृत्वा, द्वेष्यं समुद्दिश्य ‘दुर्मित्रिया’ इति जपन् तज्जलं क्षिपेत्।

Verse 99

इदं विष्णुरिमं जप्त्वा लिंपेदंगानि मृत्स्नया । मृदैकया शिरः क्षाल्य द्वाभ्यां नाभेस्तथोपरि

‘इदं विष्णुः’ इति मन्त्रं जप्त्वा मृत्स्नया अङ्गानि लिम्पेत्; मृदेकया शिरः क्षालयेत्, द्वाभ्यां नाभेस्तथोपरि शुद्धिं कुर्यात्।

Verse 100

नाभेरधस्तु तिसृभिः पादौ षड्भिर्विशोधयेत् । मज्जेत्प्रवाहाभिमुख आपो अस्मानिमं जपन्

नाभेरधस्तु तिसृभिर्मृद्भिः शुद्धिं कुर्यात्, पादौ षड्भिः विशोधयेत्। ततः प्रवाहाभिमुखो मज्जेत्, ‘आपो अस्मान्’ इमं मन्त्रं जपन्।

Verse 110

प्रणवं त्रिर्जपेद्वापि विष्णुं वा संस्मरेत्सुधीः । स्नात्वेत्थं वस्त्रमापीड्य गृह्णीयाद्धौतवाससी । आचम्य च ततः कुर्यात्प्रातःसंध्यां कुशान्विताम् । यो न संध्यामुपासीत ब्राह्मणो हि विशेषतः

सुधीः प्रणवं त्रिर्जपेद्वा विष्णुं वा संस्मरेत्। एवं स्नात्वा वस्त्रमापीड्य धौतवाससी गृह्णीयात्। ततः आचम्य कुशान्वितां प्रातःसन्ध्यां कुर्यात्। विशेषतो ब्राह्मणो यः संध्याम् नोपासीत स कर्तव्यभ्रष्टः।

Verse 120

एकं संभोज्य विधिवद्ब्राह्मणं यत्फलं लभेत् । प्राणायामैर्द्वादशभिस्तत्फलं श्रद्धयाप्यते

विधिवदेकं ब्राह्मणं संभोज्य यत्फलं लभ्यते, तत्फलं द्वादशप्राणायामैः श्रद्धया कृतैः समवाप्यते।

Verse 130

गृहाद्बहुगुणा यस्मात्संध्या बहिरुपासिता । गायत्र्यभ्यासमात्रोपि वरं विप्रो जितेंद्रियः

गृहाद्बहुगुणफलप्रदा यतः सन्ध्या बहिरुपासिता; तस्मात् जितेन्द्रियस्य विप्रस्य गायत्र्यभ्यासमात्रोऽपि वरः।

Verse 140

नक्तं दिनं निमज्ज्याप्सु कैवर्ताः किमु पावनाः । शतशोपि तथा स्नाता न शुद्धा भावदूषिता

नक्तं दिनं चाप्सु निमज्जन्तोऽपि कैवर्ताः न पावनाः; तथा शतशः स्नातोऽपि भावदूषितः शुद्धो न भवति।

Verse 150

इमं मंत्रं ततश्चोक्त्वा कुर्यादाचमनं द्विजः । आचार्याः केचिदिच्छंति शाखाभेदेन चापरे

इमं मन्त्रं ततः प्रोच्य द्विज आचमनं कुर्यात्; केचिदाचार्याः एवं मन्यन्ते, अपरे तु शाखाभेदेन भिन्नम् इच्छन्ति।

Verse 160

सहस्रकृत्वो गायत्र्याः शतकृत्वोथवा पुनः । दशकृत्वोथ देव्यैव कुर्यात्सौरीमुपस्थितिम्

गायत्र्याः सहस्रकृत्वो वा शतकृत्वोऽथवा पुनः; दशकृत्वोऽथ देव्यैव सह सौरीमुपस्थितिं कुर्यात्।

Verse 170

अन्वारब्धेन सव्येन तर्पयेत्षड्विनायकान् । ब्रह्मादीनखिलान्देवान्मरीच्यादींस्तथा मुनीन्

अन्वारब्धेन सव्येन षड्विनायकान् तर्पयेत्; ब्रह्मादीनखिलान् देवान् मरीच्यादीन् तथा मुनीन् अपि।

Verse 180

उदीरतामगिंरस आयंतुन इतीष्यते । ऊर्जं वहंती पितृभ्यः स्वधायिभ्यस्ततः पठेत्

ततः ‘उदीरताम्…’ इत्यादि वेदमन्त्रं विधिवद् जपेत्; अनन्तरं पितृभ्यः स्वधाभाजां प्रति ‘ऊर्जं वहन्ती…’ इति पठेत्।

Verse 190

अध्यापयेच्छुचीञ्शिष्यान्हितान्मेधासमन्वितान् । उपेयादीश्वरं चैव योगक्षेमादि सिद्धये

शुचीन् शिष्यान् हितान् मेधासमन्वितान् अध्यापयेत्; योगक्षेमादिसिद्ध्यर्थं च ईश्वरं समुपेयात्।

Verse 200

ओंभूर्भुवःस्वःस्वाहेति विप्रो दद्यात्तथाहुतिम् । तथा देवकृतस्याद्या जुहुयाच्च षडाहुतीः

‘ॐ भूर्भुवःस्वः स्वाहा’ इति उच्चार्य विप्रो हुतिं दद्यात्; तथा देवकृतविधौ निर्दिष्टायाः प्रथमाहुतेरारभ्य षडाहुतीः जुहुयात्।

Verse 210

प्रतिगृह्णंत्विमं पिंडं काका भूमौ मयार्पितम् । द्वौ श्वानौ श्यामशबलौ वैवस्वतकुलोद्भवौ

भूमौ मयार्पितं पिण्डमिमं काकाः प्रतिगृह्णन्तु; तथा वैवस्वतकुलोद्भवौ श्यामशबलौ द्वौ श्वानौ तृप्यताम्।

Verse 220

विधायान्नमनग्नं तदुपरिष्टादधस्तथा । आपोशनविधानेन कृत्वाश्नीयात्सुधीर्द्विजः

अनग्नं शुद्धमन्नं विधायोपरिष्टादधस्तथा; आपोशनविधानेन कृत्वा सुधीर्द्विजः पश्चादश्नीयात्।

Verse 230

अंगुष्ठमात्रः पुरुषस्त्वंगुष्ठं च समाश्रितः । ईशः सर्वस्य जगतः प्रभुः प्रीणाति विश्वभुक्

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽङ्गुष्ठे निहितोऽपि यः । स ईशः सर्वजगतां प्रभुर्विश्वभुग् अर्चनात् प्रीणाति ॥

Verse 240

अग्निश्चेति च मंत्रेण विधायाचमने सुधीः । पश्चिमास्यो जपेत्तावद्यावन्नक्षत्रदर्शनम्

‘अग्निश्चेति’ मन्त्रेण कृत्वाऽऽचमनं सुधीः । पश्चिमास्यो जपेत् तावत् यावन्नक्षत्रदर्शनम् ॥

Verse 243

उद्देशतः समाख्यातो ह्येष नित्यतमो विधिः । इत्थं समाचरन्विप्रो नावसीदति कर्हिचित्

उद्देशतः समाख्यातो ह्येष नित्यतमो विधिः । इत्थं समाचरन् विप्रो नावसीदति कर्हिचित् ॥