Adhyaya 41

Verse 1

स्कंद उवाच । उषित्वैवं गृहे विप्रो द्वितीयादाश्रमात्परम् । वलीपलितसंयुक्तस्तृतीयाश्रममाविशेत्

स्कन्द उवाच—एवं गृहे वसन् विप्रो द्वितीयादाश्रमात् परम्। वलीपलितसंयुक्तः तृतीयाश्रमम् आविशेत्॥

Verse 2

अपत्यापत्यमालोक्य ग्राम्याहारान्विसृज्य च । पत्नीं पुत्रेषु संत्यज्य पत्न्या वा वनमाविशेत्

अपत्यापत्यम् आलोक्य ग्राम्याहारान् विसृज्य च। पत्नीं पुत्रेषु संत्यज्य पत्न्या वा वनम् आविशेत्॥

Verse 3

वसानश्चर्मचीराणि साग्निर्मुन्यन्नवर्तनः । जटी सायंप्रगे स्नायी श्मश्रुलोनखलोमभृत्

वसानश् चर्मचीराणि साग्निर्मुन्यन्नवर्तनः। जटी सायंप्रगे स्नायी श्मश्रुलोनखलोमभृत्॥

Verse 4

शाकमूलफलैर्वापि पंचयज्ञन्न हापयेत् । अम्मूलफलभिक्षाभिरर्चयेद्भिक्षुकातिथीन्

शाकमूलफलैर् वापि पञ्चयज्ञं न हापयेत्। अम्मूलफलभिक्षाभिर् अर्चयेद् भिक्षुकातिथीन्॥

Verse 5

अनादाता च दाता च दांतः स्वाध्यायतत्परः । वैतानिकं च जुहुयादग्निहोत्रं यथाविधि

अनादाता च दाता च दान्तः स्वाध्यायतत्परः। वैतानिकं च जुहुयाद् अग्निहोत्रं यथाविधि॥

Verse 6

मुन्यन्नैः स्वयमानीतैः पुरोडाशांश्च निर्वपेत् । स्वयंकृतं च लवणं खादेत्स्नेहं फलोद्रवम्

स्वयमानीतैर्मुन्यन्नैः पुरोडाशान् निर्वपेत्; स्वयंकृतं लवणं स्नेहं फलोद्रवं च खादेत्।

Verse 7

वर्जयेच्छेलुशिग्रू च कवकं पललं मधु । मुन्यन्नमाश्विनेमासि त्यजेद्यत्पूर्वसंचितम्

छेलुशिग्रू कवकं पललं मधु च वर्जयेत्; आश्विनेमासि पूर्वसंचितं मुन्यन्नमपि त्यजेत्।

Verse 8

ग्राम्याणि फलमूलानि फालजान्नं च संत्यजेत् । दंतोलूखलको वा स्यादश्मकुट्टोथ वा भवेत्

ग्राम्याणि फलमूलानि फालजान्नं च संत्यजेत्; दन्तोलूखलको वा स्यादश्मकुट्टोऽथवा भवेत्।

Verse 9

सद्यः प्रक्षालको वा स्यादथवा माससंचयी । त्रिषड्द्वादशमासान्नफलमूलादिसंग्रही

सद्यः प्रक्षालको वा स्यादथवा माससंचयी; त्रिषड्द्वादशमासान्नफलमूलादिसंग्रही।

Verse 10

नक्ताश्ये कांतराशी वा षष्ठकालाशनोपि वा । चांद्रायणव्रती वा स्यात्पक्षभुग्वाथ मासभुक्

नक्ताश्ये वा कातराशी वा षष्ठकालाशनोऽपि वा; चान्द्रायणव्रती वा स्यात् पक्षभुग्वा अथ मासभुक्।

Verse 11

वैखानस मतस्थस्तु फलमूलाशनोपि वा । तपसा शोषयेद्देहं पितॄन्देवांश्च तर्पयेत्

वैखानसमतस्थोऽपि फलमूलाशनोऽथवा । तपसा देहं शोषयेत् पितॄन्देवांश्च तर्पयेत् ॥

Verse 12

अग्निमात्मनि चाधाय विचरेदनिकेतनः । भिक्षयेत्प्राणयात्रार्थं तापसान्वनवासिनः

अग्निमात्मनि चाधाय विचरेदनिकेतनः । भिक्षयेत्प्राणयात्रार्थं तापसान्वनवासिनः ॥

Verse 13

ग्रामादानीय वाश्नीयादष्टौ ग्रासान्वसन्वने । इत्थं वनाश्रमी विप्रो ब्रह्मलोके महीयते

ग्रामादानीय वाश्नीयादष्टौ ग्रासान्वसन्वने । इत्थं वनाश्रमी विप्रो ब्रह्मलोके महीयते ॥

Verse 14

अतिवाह्यायुषोभागं तृतीयमिति कानने । आयुषस्तु तुरीयांशे त्यक्त्वा संगान्परिव्रजेत्

अतिवाह्यायुषोभागं तृतीयमिति कानने । आयुषस्तु तुरीयांशे त्यक्त्वा संगान्परिव्रजेत् ॥

Verse 15

ऋणत्रयमसंशोध्य त्वनुत्पाद्य सुतानपि । तथा यज्ञाननिष्ट्वा च मोक्षमिच्छन्व्रजत्यधः

ऋणत्रयमसंशोध्य त्वनुत्पाद्य सुतानपि । तथा यज्ञाननिष्ट्वा च मोक्षमिच्छन्व्रजत्यधः ॥

Verse 16

वायुतत्त्वं भ्रुवोर्मध्ये वृत्तमंजनसन्निभम् । यंबीजमीशदैवत्यं ध्यायन्वायुं जयेदिति

भ्रुवोर्मध्ये वायुतत्त्वं वृत्तमञ्जनसन्निभम् । ‘यं’बीजं ईशदैवत्यं ध्यायन् वायुं जयेदिति ॥

Verse 17

एक एव चरेन्नित्यमनग्निरनिकेतनः । सिद्ध्यर्थमसहायः स्याद्ग्राममन्नार्थमाश्रयेत्

एक एव चरेन्नित्यं अनग्निरनिकेतनः । सिद्ध्यर्थमसहायः स्याद् ग्राममन्नार्थमाश्रयेत् ॥

Verse 18

जीवितं मरणं वाथ नाभिकांक्षेत्क्वचिद्यतिः । कालमेव प्रतीक्षेत निर्देशं भृतको यथा

जीवितं मरणं वाथ नाभिकाङ्क्षेत् क्वचिद् यतिः । कालमेव प्रतीक्षेत निर्देशं भृतको यथा ॥

Verse 19

सर्वत्र ममता शून्यः सर्वत्र समतायुतः । वृक्षमूलनिकेतश्च मुमुक्षुरिह शस्यते

सर्वत्र ममता शून्यः सर्वत्र समतायुतः । वृक्षमूलनिकेतश्च मुमुक्षुरिह शस्यते ॥

Verse 20

ध्यानं शौचं तथा भिक्षा नित्यमेकांतशीलता । यतेश्चत्वारिकर्माणि पंचमं नोपपद्यते

ध्यानं शौचं तथा भिक्षा नित्यमेकान्तशीलता । यतेश्चत्वारि कर्माणि पञ्चमं नोपपद्यते ॥

Verse 21

वार्षिकांश्चतुरोमासान्विहरेन्न यतिः क्वचित् । बीजांकुराणां जंतूनां हिंसा तत्र यतो भवेत्

वर्षाकाले चतुर्मासान् यतिः क्वापि न विहरेत् । तस्मिन् काले बीजाङ्कुरजन्तूनां हिंसा सम्भवति ॥

Verse 22

गच्छेत्परिहरन्जन्तून्पिबेत्कं वस्त्रशोधितम् । वाचं वदेदनुद्वेगां न क्रुध्येत्केनचित्क्वचित्

गच्छेत् परिहरन् जन्तून् पिबेत् कं वस्त्रशोधितम् । वाचं वदेद् अनुद्वेगां न क्रुध्येत् केनचित् क्वचित् ॥

Verse 23

चरेदात्मसहायश्च निरपेक्षो निराश्रयः । नित्यमध्यात्मनिरतो नीचकेश नखो वशी

चरेदात्मसहायश्च निरपेक्षो निराश्रयः । नित्यमध्यात्मनिरतो नीचकेशनखो वशी ॥

Verse 24

कुसुंभवासा दंडाढ्यो भिक्षाशी ख्यातिवर्जितः । अलाबुदारुमृद्वेणु पात्रं शस्तं न पंचमम्

कुसुम्भवासा दण्डाढ्यो भिक्षाशी ख्यातिवर्जितः । अलाबुदारुमृद्वेणुपात्रं शस्तं न पञ्चमम् ॥

Verse 25

न ग्राह्यं तैजसं पात्रं भिक्षुकेण कदाचन । वराटके संगृहीते तत्रतत्र दिनेदिने

न ग्राह्यं तैजसं पात्रं भिक्षुकेण कदाचन । वराटकान् सङ्गृहीते तत्रतत्र दिने दिने ॥

Verse 26

गोसहस्रवधं पापं श्रुतिरेषा सनातनी । हृदि सस्नेह भावेन चेद्द्रक्षेत्स्त्रियमेकदा

गोसहस्रवधतुल्यं पापं—एषा सनातनी श्रुतिः। यः कश्चित् स्त्रियमेकदा अपि हृदि सस्नेहभावेन पश्येत्, तस्य तत्पापं भवति॥

Verse 27

कोटिद्वयं ब्रह्मकल्पं कुंभीपाकी न संशयः । एककालं चरेद्भैक्षं न कुर्यात्तत्र विस्तरम्

कोटिद्वयं ब्रह्मकल्पं कुम्भीपाके न संशयः। तस्मादेककाले भैक्षं चरेत्, तत्र विस्तरं न कुर्यात्॥

Verse 28

विधूमेसन्न मुसले व्यंगारे भुक्तवज्जने । वृत्ते शरावसंपाते भिक्षां नित्यं चरेद्यतिः

विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने। वृत्ते शरावसंपाते भिक्षां नित्यं चरेद्यतिः॥

Verse 29

अल्पाहारो रहःस्थायी त्त्विंद्रियार्थेष्वलोलुपः । रागद्वेषविर्निर्मुक्तो भिक्षुर्मोक्षाय कल्पते

अल्पाहारो रहःस्थायी त्विन्द्रियार्थेष्वलोलुपः। रागद्वेषविनिर्मुक्तो भिक्षुर्मोक्षाय कल्पते॥

Verse 30

आश्रमे तु यतिर्यस्य मुहूर्तमपि विश्रमेत् । किं तस्यानेकतंत्रेण कृतकृत्यः स जायते

आश्रमे तु यतिर्यस्य मुहूर्तमपि विश्रमेत्। किं तस्यानेकतन्त्रेण? कृतकृत्यः स जायते॥

Verse 31

संचितं यद्ग्रहस्थेन पापमामरणांतिकम् । निर्धक्ष्यति हि तत्सर्वमेकरात्रोषितो यतिः

गृहस्थेन यदामरणान्तिकं संचितं पापं, तद् यतिः एकरात्रोषितोऽपि सर्वं हि निर्धक्ष्यति।

Verse 32

दृष्ट्वा जराभिभवनमसह्यं रोगपीडितम् । देहत्यागं पुनर्गर्भं गर्भक्लेशं च दारुणम्

जराभिभवनं दृष्ट्वा रोगपीडितमसह्यम्। देहत्यागं पुनर्गर्भं गर्भक्लेशं च दारुणम्॥

Verse 33

नानायोनि निवासं च वियोगं च प्रियैः सह । अप्रियैः सह संयोगमधर्माद्दुःखसंभवम्

नानायोनिनिवासं च वियोगं च प्रियैः सह। अप्रियैः सह संयोगमधर्माद्दुःखसम्भवम्॥

Verse 34

पुनर्निरयसंवासंनानानरकयातनाः । कर्मदोषसमुद्भूता नृणांगतिरनेकधा

पुनर्निरयसंवासो नानानरकयातनाः। कर्मदोषसमुद्भूताः नृणां गतिरनेकधा॥

Verse 35

देहेष्वनित्यतां दृष्ट्वा नित्यता परमात्मनः । कुर्वीत मुक्तये यत्नं यत्रयत्राश्रमे रतः

देहेष्वनित्यतां दृष्ट्वा नित्यता परमात्मनः। कुर्वीत मुक्तये यत्नं यत्रयत्राश्रमे रतः॥

Verse 36

करपात्रीति विख्याता भिक्षापात्रविवर्जिता । तेषां शतगुणं पुण्यं भवत्येव दिनेदिने

करपात्रीति विख्याताः भिक्षापात्रविवर्जिताः । तेषां शतगुणं पुण्यं भवत्येव दिनेदिने ॥

Verse 37

आश्रमांश्चतुरस्त्वेवं क्रमादासेव्य पंडितः । निर्द्वंद्वस्त्यक्तसंगश्च ब्रह्मभूयाय कल्पते

आश्रमांश्चतुरस्त्वेवं क्रमादासेव्य पण्डितः । निर्द्वन्द्वस्त्यक्तसङ्गश्च ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥

Verse 38

असंयतः कुबुद्धीनामात्मा बंधाय कल्पते । धीमद्भिः संयतः सोपि पदं दद्यादनामयम्

असंयतः कुबुद्धीनामात्मा बन्धाय कल्पते । धीमद्भिः संयतः सोऽपि पदं दद्यादनामयम् ॥

Verse 39

श्रुति स्मृति पुराणं च विद्योपनिषदस्तथा । श्लोकाः मंत्राणि भाष्याणि यच्चान्यद्वाङ्मयं क्वचित्

श्रुतिस्मृतिपुराणं च विद्योपनिषदस्तथा । श्लोकाः मन्त्राणि भाष्याणि यच्चान्यद्वाङ्मयं क्वचित् ॥

Verse 40

वेदानुवचनं ज्ञात्वा ब्रह्मचर्य तपो दमः । श्रद्धोपवासः स्वातंत्र्यमात्मनोज्ञानहेतवः

वेदानुवचनं ज्ञात्वा ब्रह्मचर्यं तपो दमः । श्रद्धोपवासः स्वातन्त्र्यमात्मनोज्ञानहेतवः ॥

Verse 41

स हि सर्वैर्विजिज्ञास्य आत्मैवाश्रमवर्तिभिः । श्रोतव्यस्त्वथ मंतव्यो द्रष्टव्यश्च प्रयत्नतः

स एवात्मा सर्वैः आश्रमवर्तिभिः सम्यग्विज्ञेयः। स श्रोतव्यः, अथ मननीयः, प्रयत्नतः प्रत्यक्षं द्रष्टव्यश्च॥

Verse 42

आत्मज्ञानेन मुक्तिः स्यात्तच्च योगादृते नहि । स च योगश्चिरं कालमभ्यासादेव सिध्यति

आत्मज्ञानेन मुक्तिः स्यात्; तच्च योगादृते न हि। स च योगः चिरं कालम् अभ्यासादेव सिध्यति॥

Verse 43

नारण्यसंश्रयाद्योगो न नानाग्रंथ चिंतनात् । न दानैर्न व्रतैर्वापि न तपोभिर्न वा मखैः

नारण्यसंश्रयाद्योगो न नानाग्रन्थचिन्तनात्। न दानैर्न व्रतैर्वापि न तपोभिर्न वा मखैः॥

Verse 44

न च पद्मासनाद्योगो न वा घ्राणाग्रवीक्षणात् । न शौचे न न मौनेन न मंत्राराधनैरपि

न च पद्मासनाद्योगो न वा घ्राणाग्रवीक्षणात्। न शौचेन न मौनेन न मन्त्राराधनैरपि॥

Verse 45

अभियोगात्सदाभ्यासात्तत्रैव च विनिश्चयात् । पुनःपुनरनिर्वेदात्सिध्येद्योगो न चान्यथा

अभियोगात् सदाभ्यासात् तत्रैव च विनिश्चयात्। पुनःपुनरनिर्वेदात् सिध्येद्योगो न चान्यथा॥

Verse 46

आत्मक्रीडस्य सततं सदात्ममिथुनस्य च । आत्मन्येव सु तृप्तस्य योगसिद्धिर्न दूरतः

आत्मक्रीडः सदा यः स्यादात्मनैव सह स्थितः । आत्मन्येव सुतृप्तस्य योगसिद्धिर्न दूरतः ॥

Verse 47

अत्रात्मव्यतिरेकेण द्वितीयं यो न पश्यति । आत्मारामः स योगींद्रो ब्रह्मीभूतो भवेदिह

अत्रात्मव्यतिरेकेण द्वितीयं यो न पश्यति । आत्मारामः स योगीन्द्रो ब्रह्मीभूतो भवेदिह ॥

Verse 48

संयोगस्त्वात्ममनसोर्योग इत्युच्यते बुधैः । प्राणापानसमायोगो योग इत्यपि कैश्चन

संयोगस्त्वात्ममनसोर्योग इत्युच्यते बुधैः । प्राणापानसमायोगो योग इत्यपि कैश्चन ॥

Verse 49

विषयेंद्रिय संयोगो योग इत्यप्यपंडितैः । विषयासक्तचित्तानां ज्ञानं मोक्षश्च दूरतः

विषयेन्द्रियसंयोगो योग इत्यप्यपण्डितैः । विषयासक्तचित्तानां ज्ञानं मोक्षश्च दूरतः ॥

Verse 50

दुर्निवारा मनोवृत्तिर्यावत्सा न निवर्तते । किं वदंत्यपियोगस्य तावन्नेदीयसी कुतः

दुर्निवार्या मनोवृत्तिर्यावत्सा न निवर्तते । किं वदन्त्यपि योगस्य तावन्नेदीयसी कुतः ॥

Verse 51

वृत्तिहीनं मनः कृत्वा क्षेत्रज्ञे परमात्मनि । एकीकृत्य विमुच्येत योगयुक्तः स उच्यते

वृत्तिशून्यं मनः कृत्वा क्षेत्रज्ञे परमात्मनि । एकीकृत्य विमुच्येत योगयुक्तः स उच्यते ॥

Verse 52

बहिर्मुखानि सर्वाणि कृत्वा खान्यंतराणि वै । मनस्येवेंद्रियग्रामं मनश्चात्मनि योजयेत्

बहिर्मुखानि सर्वाणि कृत्वा खान्यन्तराणि वै । मनस्येवेंद्रियग्रामं मनश्चात्मनि योजयेत् ॥

Verse 53

सर्वभावविनिर्मुक्तं क्षेत्रज्ञं ब्रह्मणि न्यसेत् । एतद्ध्यानं च योगश्च शेषोन्यो ग्रंथविस्तरः

सर्वभावविनिर्मुक्तं क्षेत्रज्ञं ब्रह्मणि न्यसेत् । एतद्ध्यानं च योगश्च शेषोऽन्यो ग्रन्थविस्तरः ॥

Verse 54

यन्नास्ति सर्वलोकेषु तदस्तीति विरुध्यते । कथ्यमानं तदन्यस्य हृदयेनावतिष्ठते

यन्नास्ति सर्वलोकेषु तदस्तीति विरुध्यते । कथ्यमानं तदन्यस्य हृदयेनावतिष्ठते ॥

Verse 55

स्वसंवेद्यं हि तद्ब्रह्म कुमारी स्त्री सुखं यथा । अयोगी नैव तद्वेत्ति जात्यंध इव वर्तिकाम्

स्वसंवेद्यं हि तद्ब्रह्म कुमारी स्त्रीसुखं यथा । अयोगी नैव तद्वेत्ति जात्यन्ध इव वर्तिकाम् ॥

Verse 56

नित्याभ्यसनशीलस्य स्वसंवेद्यं हि तद्भवेत् । तत्सूक्ष्मत्वादनिर्देश्यं परं ब्रह्म सनातनम्

नित्याभ्यसनशीलस्य तद्वस्तु स्वयमेव संवेद्यं भवति। तस्य सूक्ष्मत्वात् सनातनं परं ब्रह्म अनिर्देश्यं, अवाच्यमेव।

Verse 57

क्षणमप्येकमुदकं यथा न स्थिरतामियात् । वाताहतं यथा चित्तं तस्मात्तस्य न विश्वसेत्

यथा क्षणमपि जलं न स्थिरं भवति, तथा वासनावाताहतं चित्तं चलति। अतः तस्मिन् चित्ते यथावत् न विश्वसेत्।

Verse 58

अतोऽनिलं निरुंधीत चित्तस्य स्थैर्य हेतवे । मरुन्निरोधनार्थाय षडंगं योगमभ्यसेत्

अतः चित्तस्थैर्यहेतवे प्राणवायुम् निरुन्धीत। मरुत्-निरोधनार्थं षडङ्गं योगं सम्यगभ्यसेत्।

Verse 59

आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारश्च धारणा । ध्यानं समाधिरेतानि योगांगानि भवंति षट्

आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारश्च धारणा। ध्यानं समाधिरित्येतानि योगाङ्गानि षट् स्मृतानि।

Verse 60

आसनानीह तावंति यावंत्यो जीवयो नयः । सिद्धासनमिदं प्रोक्तं योगिनो योगसिद्धिदम्

इह आसनानि तावन्ति यावन्त्यो जीवयो नयः। तथापि ‘सिद्धासनम्’ इदं प्रोक्तं, योगिनां योगसिद्धिप्रदम्।

Verse 61

एतदभ्यसनान्नित्यं वर्ष्मदार्ढ्यमवाप्नुयात्

एतस्य नित्याभ्यासेन देहस्य दार्ढ्यं बलं च लभ्यते।

Verse 62

दक्षिणं चरणं न्यस्य वामोरूपरि योगवित् । याम्योरूपरि वामं च पद्मासनमिदं विदुः

दक्षिणं चरणं वामोरूपरि न्यस्य, ततः वामं चरणं याम्योरूपरि न्यसेत्—एतत् पद्मासनं योगविदो वदन्ति।

Verse 63

कराभ्यां धारयेत्पश्चादंगुष्ठौ दृढबंधवित् । भवेत्पद्मासनादस्मादभ्यासाद्दृढविग्रहः

पश्चात् कराभ्यां दृढबन्धवित् अङ्गुष्ठौ धारयेत्; अस्य पद्मासनाभ्यासेन दृढविग्रहो भवति।

Verse 64

अथवा ह्यासने यस्मिन्सुखमस्योपजायते । स्वस्तिकादौ तदध्यास्य योगं युंजीत योगवित्

अथवा यस्मिन्नासने स्वयमेव सुखमुपजायते, स्वस्तिकादौ तदध्यास्य योगवित् योगं युञ्जीत।

Verse 65

यत्प्राप्य न निवर्तेत यत्प्राप्य न च शोचति । तल्लभ्यते षडंगेन योगेन कलशोद्भव

यत्प्राप्य न निवर्तते यत्प्राप्य न शोचति, तत् कलशोद्भवागस्त्य, षडङ्गयोगेन लभ्यते।

Verse 66

केशभस्मतुषांगार कीकसादि प्रदूषिते । नाभ्यसेत्पूतिगंधादौ न स्थाने जनसंकुले

केशभस्मतुषांगार कीकसादि प्रदूषिते । नाभ्यसेत्पूतिगंधादौ न स्थाने जनसंकुले

Verse 67

सर्वबाधाविरहिते सर्वेंद्रियसुखावहे । मनःप्रसादजनने स्रग्धूपामोदमोदिते

सर्वबाधाविरहिते सर्वेंद्रियसुखावहे । मनःप्रसादजनने स्रग्धूपामोदमोदिते

Verse 68

नातितृप्तः क्षुधार्तो न न विण्मूत्रप्रबाधितः । नाध्वखिन्नो न चिंतार्तो योगं युंजीत योगवित्

नातितृप्तः क्षुधार्तो न न विण्मूत्रप्रबाधितः । नाध्वखिन्नो न चिंतार्तो योगं युंजीत योगवित्

Verse 69

न तोयवह्निसामीप्ये न जीर्णारण्यगोष्ठयोः । न दंशमशकाकीर्णे न चैत्ये न च चत्वरे

न तोयवह्निसामीप्ये न जीर्णारण्यगोष्ठयोः । न दंशमशकाकीर्णे न चैत्ये न च चत्वरे

Verse 70

निमीलिताक्षः सत्त्वस्थो दंतैर्दंतान्न संस्पृशेत् । तालुस्थाचलजिह्वश्च संवृतास्यः सुनिश्चलः

निमीलिताक्षः सत्त्वस्थो दंतैर्दंतान्न संस्पृशेत् । तालुस्थाचलजिह्वश्च संवृतास्यः सुनिश्चलः

Verse 71

सन्नियम्येंद्रियग्रामं नातिनीचोच्छ्रितासनः । मध्यमं चोत्तमं चाथ प्राणायाममुपक्रमेत्

सन्नियम्येन्द्रियग्रामं नातिनीचोच्छ्रितासनः । मध्यमं चोत्तमं चाथ प्राणायाममुपक्रमेत् ॥

Verse 72

चलेऽनिले चलं सर्वं निश्चले तत्र निश्चलम् । स्थाणुत्वमाप्नुयाद्योगी ततोऽनिलनिरुंधनात्

चलेऽनिले चलं सर्वं निश्चले तत्र निश्चलम् । स्थाणुत्वमाप्नुयाद्योगी ततोऽनिलनिरुंधनात् ॥

Verse 73

यावद्देहे स्थितः प्राणो जीवितं तावदुच्यते । निर्गते तत्र मरणं ततः प्राणं निरुंधयेत्

यावद्देहे स्थितः प्राणो जीवितं तावदुच्यते । निर्गते तत्र मरणं ततः प्राणं निरुंधयेत् ॥

Verse 74

यावद्बद्धो मरुद्देहे यावच्चेतो निराश्रयम् । यावद्दृष्टिर्भुवोर्मध्ये तावत्कालभयं कुतः

यावद्बद्धो मरुद्देहे यावच्चेतो निराश्रयम् । यावद्दृष्टिर्भुवोर्मध्ये तावत्कालभयं कुतः ॥

Verse 75

कालसाध्वसतोब्रह्मा प्राणायामं सदाचरेत् । योगिनः सिद्धिमापन्नाः सम्यक्प्राणनियंत्रणात्

कालसाध्वसतो ब्रह्मा प्राणायामं सदाचरेत् । योगिनः सिद्धिमापन्नाः सम्यक्प्राणनियन्त्रणात् ॥

Verse 76

मंदो द्वादशमात्रस्तु मात्रा लघ्वक्षरा मता । मध्यमो द्विगुणः पूर्वादुत्तमस्त्रिगुणस्ततः

मन्दः प्राणायामो द्वादशमात्रात्मकः; मात्रा लघ्वक्षरकालः स्मृतः। मध्यमः पूर्वस्य द्विगुणः, उत्तमस्तु ततस्त्रिगुणः॥

Verse 77

स्वेदं कंपं विषादं च जनयेत्क्रमशस्त्वसौ । प्रथमेन जयेत्स्वेदं द्वितीयेन तु वेपथुम्

क्रमशोऽसौ स्वेदं कम्पं विषादं च जनयति। प्रथमेन स्वेदं जयेत्, द्वितीयेन तु वेपथुम्॥

Verse 78

विषादं हि तृतीयेन सिद्धः प्राणोथ योगिनः । भवेत्क्रमात्सन्निरुद्धः सिद्धः प्राणोथ योगिना । क्रमेण सेव्यमानोसौ नयते यत्र चेच्छति

तृतीयेन हि विषादं जयति; ततः योगिनः प्राणः सिद्धो भवेत्। क्रमात् सन्निरुद्धः सिद्धः प्राणोऽसौ, सेव्यमानः यत्रेच्छति तत्र नयति॥

Verse 79

हठान्निरुद्धप्राणोयं रोमकूपेषु निःसरेत् । देहंविदारयत्येष कुष्ठादिजनयत्यपि

हठात् निरुद्धः प्राणोऽयं रोमकूपेषु निःसरेत्। एष देहं विदारयति, कुष्ठादिरोगानपि जनयति॥

Verse 80

तत्प्रत्याययितव्योसौ क्रमेणारण्यहस्तिवत् । वन्यो गजो गजारिर्वा क्रमेण मृदुतामियात्

तस्मात् स प्राणः क्रमेण प्रत्याययितव्यः, अरण्यहस्तिवत्। वन्यो गजो गजारिर्वा क्रमेणैव मृदुतामियात्॥

Verse 81

करोति शास्तृनिर्देशं न च तं परिलंघयेत् । तथा प्राणो हदिस्थोयं योगिनाक्रमयोगतः । गृहीतः सेव्यमानस्तु विश्रंभमुपगच्छति

यथा शास्तुः निर्देशं कृत्वा तं नातिलङ्घयेत्, तथा हृदि स्थितः प्राणोऽयं योगिना क्रमयोगतः शनैः शनैः गृहीतो भवति। एवं निगृहीतः सेव्यमानश्च स विश्रम्भशान्तिमुपगच्छति।

Verse 82

षट्त्रिंशदंगुलो हंसः प्रयाणं कुरुते बहिः । सव्यापसव्यमार्गेण प्रयाणात्प्राण उच्यते

षट्त्रिंशदङ्गुलपर्यन्तं हंसः प्राणरूपो बहिः प्रयाणं करोति। सव्यापसव्यमार्गेण गमनात् स एव ‘प्राण’ इति कथ्यते।

Verse 83

शुद्धिमेति यदा सर्वं नाडीचक्र मनाकुलम् । तदैव जायते योगी क्षमः प्राणनिरोधने

यदा सर्वं नाडीचक्रं शुद्धिमेति निराकुलं भवति, तदैव योगी प्राणनिरोधने समर्थो जायते।

Verse 84

दृढासनो यथाशक्ति प्राणं चंद्रेण पूरयेत् । रेचयेदथ सूर्येण प्राणायामोयमुच्यते

दृढासनो यथाशक्ति चन्द्रेण प्राणं पूरयेत्। अथ सूर्येण रेचयेत्—अयं प्राणायाम इति उच्यते।

Verse 85

स्रवत्पीयूषधारौघं ध्यायंश्चंद्रसमन्वितम् । प्राणायामेन योगींद्रः सुखमाप्नोति तत्क्षणात्

स्रवत्पीयूषधारौघं चन्द्रसमन्वितं ध्यायन्, प्राणायामेन योगीन्द्रः तत्क्षणात् सुखमाप्नोति।

Verse 86

रविणा प्राणमाकृष्य पूरयेदौदरीं दरीम् । कुंभयित्वा शनैः पश्चाद्योगी चंद्रेण रेचयेत्

रविणा प्राणमाकृष्य उदरीं दरीं पूरयेत्। ततः कुम्भकं कृत्वा योगी शनैश्चन्द्रेण रेचयेत्॥

Verse 87

ज्वलज्वलनपुंजाभं शीलयन्नुष्मगुं हृदि । अनेन याम्यायामेन योगींद्रः शर्मभाग्भवेत्

ज्वलज्ज्वलनपुञ्जाभं हृदि उष्मगुं शीलयन्। अनेन याम्यायामेन योगीन्द्रः शर्मभाग्भवेत्॥

Verse 88

इत्थं मासत्रयाभ्यासादुभयायामसेवनात् । शुद्धनाडीगणो योगी सिद्धप्राणोभिधीयते

इत्थं मासत्रयाभ्यासाद् उभयायामसेवनात्। शुद्धनाडीगणो योगी सिद्धप्राणोऽभिधीयते॥

Verse 89

यथेष्टं धारणं वायोरनलस्य प्रदीपनम् । नादाभिव्यक्तिरारोग्यं भवेन्नाडीविशोधनात्

यथेष्टं वायुधारणम् अनलस्य प्रदीपनम्। नादाभिव्यक्तिरारोग्यं नाडीविशोधनाद्भवेत्॥

Verse 90

प्राणोदेहगतोवायुरायामस्तन्निबंधनम् । एकश्वासमयी मात्रा प्राणायामो निरुच्यते

प्राणो देहगतो वायुः, आयामस्तन्निबन्धनम्। एकश्वासमयी मात्रा प्राणायामः प्रकीर्तितः॥

Verse 91

प्राणायामेऽधमे घर्मः कंपो भवति मध्यमे । उत्तिष्ठेदुत्तमे देहो बद्धपद्मासनो मुहुः

प्राणायामेऽधमे घर्मः सञ्जायते, मध्यमे कम्पो भवति। उत्तमे तु बद्धपद्मासनेऽपि देहः स्वयमेव मुहुरुत्तिष्ठति॥

Verse 92

प्राणायामैर्दहेद्दोषान्प्रत्याहारेण पातकम् । मनोधैर्यं धारणया ध्यानेनेश्वरदर्शनम्

प्राणायामैर्दहेद्दोषान्, प्रत्याहारेण पातकम्। धारणया मनोधैर्यं, ध्यानेनेश्वरदर्शनम्॥

Verse 93

समाधिना लभेन्मोक्षं त्यक्त्वा धर्मं शुभाशुभम् । आसनेन वपुर्दार्ढ्यं षडंगमिति कीर्तितम्

समाधिना लभेन्मोक्षं, त्यक्त्वा धर्मं शुभाशुभम्। आसनेन वपुर्दार्ढ्यं—षडङ्गमिति कीर्तितम्॥

Verse 94

प्राणायामद्विषट्केन प्रत्याहार उदाहृतः । प्रत्याहारैर्द्वादशभिर्धारणा परिकीर्तिता

प्राणायामद्विषट्केन प्रत्याहार उदाहृतः। प्रत्याहारैर्द्वादशभिर्धारणा परिकीर्तिता॥

Verse 95

भवेदीश्वरसंगत्यै ध्यानं द्वादशधारणम् । ध्यानद्वादशकेनैव समाधिरभिधीयते

भवेदीश्वरसङ्गत्यै ध्यानं द्वादशधारणम्। ध्यानद्वादशकेनैव समाधिरभिधीयते॥

Verse 96

समाधेः परतो ज्योतिरनंतं स्वप्रकाशकम् । तस्मिन्दृष्टे क्रियाकांडं यातायातं निवर्तते

समाधेः परतः परं ज्योतिरनन्तं स्वयम्प्रकाशकम्। तद्दर्शनात् क्रियाकाण्डो यातायातश्च निवर्तते॥

Verse 97

पवने व्योमसंप्राप्ते ध्वनिरुत्पद्यते महान् । घंटादीनां प्रवाद्यानां ततः सिद्धिरदूरतः

पवने व्योमसम्प्राप्ते महान् ध्वनिरुदेति हि। घण्टादीनां प्रवाद्यानां ततः सिद्धिरदूरतः॥

Verse 98

प्राणायामेन युक्तेन सर्वव्याधिक्षयोभवेत् । अयुक्ताभ्यासयोगेन सर्वव्याधिसमुद्भवः

युक्तेन प्राणायामेन सर्वव्याधिक्षयो भवेत्। अयुक्ताभ्यासयोगेन सर्वव्याधिसमुद्भवः॥

Verse 99

हिक्का श्वासश्च कासश्च शिरः कर्णाक्षिवेदनाः भवंति विविधा दोषाः पवनस्य व्यतिक्रमात्

हिक्का श्वासश्च कासश्च शिरःकर्णाक्षिवेदनाः। भवन्ति विविधा दोषाः पवनस्य व्यतिक्रमात्॥

Verse 100

युक्तं युक्तं त्यजेद्वायुं युक्तंयुक्तं च पूरयेत् । युक्तंयुक्तं च बध्नीयादित्थं सिध्यति योगवित्

युक्तं युक्तं त्यजेद्वायुं युक्तं युक्तं च पूरयेत्। युक्तं युक्तं च बध्नीयादित्थं सिध्यति योगवित्॥

Verse 110

नित्यं सोमकलापूर्णं शरीरं यस्य योगिनः । तक्षकेणापि दष्टस्य विषं तस्य न सर्पति

नित्यं सोमकलापूर्णं यस्य योगिनः शरीरम्। तक्षकेणापि दष्टस्य तस्य विषं न प्रसर्पति॥

Verse 120

सगुणं वणर्भेदेन निर्गुणं केवलं मतम् । समंत्रं सगुणं विद्धि निर्गुणं मंत्रवर्जितम्

वर्णभेदेन सगुणं निर्गुणं केवलं मतम्। समन्त्रं सगुणं विद्धि निर्गुणं मन्त्रवर्जितम्॥

Verse 130

युक्ताहारविहारश्च युक्तचेष्टो हि कर्मसु । युक्तनिद्रावबोधश्च योगी तत्त्वं प्रपश्यति

युक्ताहारविहारश्च युक्तचेष्टो हि कर्मसु। युक्तनिद्रावबोधश्च योगी तत्त्वं प्रपश्यति॥

Verse 140

चंद्रांगे तु समभ्यस्य सूर्यांगे पुनरभ्यसेत् । यावत्तुल्या भवेत्संख्या ततो मुद्रां विसर्जयेत्

चन्द्राङ्गे तु समभ्यस्य सूर्याङ्गे पुनरभ्यसेत्। यावत्तुल्या भवेत्संख्या ततो मुद्रां विसर्जयेत्॥

Verse 150

जालंधरे कृते बंधे कंठसकोचलक्षणे । न पीयूषं पतत्यग्नौ न च वायुः प्रधावति

जालन्धरे कृते बन्धे कण्ठसङ्कोचलक्षणे। न पीयूषं पतत्यग्नौ न च वायुः प्रधावति॥

Verse 160

योजनानां शतं यातुं शक्तिःस्यान्निमिषार्धतः । अचिंतितानि शास्त्राणि कंठपाठी भवंति हि

निमिषार्धेन शतयोजनगमनशक्तिर्लभ्यते; अचिन्तितान्यपि शास्त्राणि कण्ठपाठ्यतां यान्ति—एते हि सिद्धयः कथिताः।

Verse 170

काश्यां सुखेन कैवल्यं यथालभ्येत जंतुभिः । योगयुक्त्याद्युपायैश्च न तथान्यत्र कुत्रचित्

काश्यां जन्तवः सुखेन कैवल्यं लभन्ते; योगयुक्त्याद्युपायैश्च—यथा नान्यत्र कुत्रचित्।

Verse 180

जलस्य धारणं मूर्ध्नि विश्वेश स्नानजन्मनः । एष जालंधरो बंधः समस्तसुरदुर्लभः

हे विश्वेश, स्नानजन्मनः सलिलस्य मूर्ध्नि धारणम्—एष जालन्धरो बन्धः, समस्तसुरैर्दुर्लभः।