Adhyaya 36
स्कन्दः कुम्भजं प्रति सदाचारस्य पुनः स्पष्टीकरणं प्रवदति, येन बुद्धिमान् साधकः अज्ञानतमसि न पतति। अत्र द्विजत्वस्य स्वरूपं—मातृजन्म तथा उपनयनरूपं द्वितीयजन्म—निरूप्यते, गर्भाधानादि संस्कारान् बाल्यकर्माणि च उपनयनपर्यन्तं वर्णानुसारकालेन संक्षेपेण दर्शयति। ततः ब्रह्मचारिणः नियमाः—शौचम्, आचमनम्, दन्तधावनम्, मन्त्रस्नानम्, सन्ध्योपासनम्, अग्निकार्यम्, नमस्कारविधिः, वृद्धाचार्यसेवा—विस्तरेणोच्यन्ते। भिक्षानियमः, मितभाषणम्, यताहारः, अतिभोगहिंसानिन्दादिदोषवर्जनम्, अशुचिसंसर्गेन्द्रियासक्त्यादिपरिहारश्च निर्दिश्यते। मेखलायज्ञोपवीतदण्डाजिनानां द्रव्यप्रमाणानि वर्णभेदेन कथ्यन्ते, उपकुर्वाण-नैष्ठिकभेदेन ब्रह्मचारिणः प्रकाराश्च। आश्रमाश्रयस्य अनिवार्यता प्रतिपाद्यते—आश्रमविहीनाः क्रियाः निष्फलाः इति चेतयति। वेदाध्ययनस्य महिमा, प्रणव-व्याहृतिभिः सह गायत्रीजपः, वाचिक-उपांशु-मानसजपेषु फलविशेषः च प्रशंस्यते। आचार्य-उपाध्याय-ऋत्विजां स्थानक्रमः, तथा माता-पिता-गुरवः त्रयः परमं तपः—तेषां तुष्टिः—इति प्रतिपाद्यते। शुद्धब्रह्मचर्येण विश्वेश्वरकृपया काशीप्राप्तिः, ज्ञानं, निर्वाणं च सिध्यतीति उपसंहरति, अनन्तरं स्त्रीलक्षण-विवाहयोग्यताविचारप्रसङ्गं प्रति प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
स्कंद उवाच । पुनर्विशेषं वक्ष्यामि सदाचारस्य कुंभज । यं श्रुत्वापि नरो धीमान्नाज्ञानतिमिरं विशेत्
स्कन्द उवाच । पुनर्विशेषं वक्ष्यामि सदाचारस्य कुम्भज । यं श्रुत्वापि नरो धीमान् नाज्ञानतिमिरं विशेत् ॥
Verse 2
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्यास्त्रयो वर्णा द्विजाः स्मृताः । प्रथमं मातृतो जाता द्वितीयं चोपनायनात्
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्यास्त्रयो वर्णा द्विजाः स्मृताः । प्रथमं मातृतो जाता द्वितीयं चोपनायनात् ॥
Verse 3
एषां क्रियानिषेकादि श्मशानांता च वैदिकी । आदधीत सुधीर्गर्भमृतौमूलं मघां त्यजेत्
एषां द्विजानां गर्भाधानादि वैदिकाः संस्काराः श्मशानान्ताः प्रवर्तन्ते। तान् सुधीः सम्यगादधीत, ऋतुमूलकाले मघां नक्षत्रं च त्यजेत्॥
Verse 4
स्पंदनात्प्राक्पुंसवनं सीमंतोन्नयनं ततः । मासि षष्ठेऽष्टमे वापि जातेथो जातकर्म च
स्पन्दनात् प्राक् पुंसवनं कार्यं, ततः सीमन्तोन्नयनं विधीयते। षष्ठेऽष्टमे वा मासि, जातस्य पश्चाज्जातकर्म च॥
Verse 5
नामाह्न्येकादशे गेहाच्चतुर्थेमासि निष्क्रमः । मासेन्नप्राशनं षष्ठे चूडाब्दे वा यथाकुलम्
एकादशाहे नामकर्म, चतुर्थे मासि गृहान्निष्क्रमणम्। षष्ठे मासेऽन्नप्राशनं, चूडाकर्म तु एकाब्दे त्र्यब्दे वा यथाकुलम्॥
Verse 6
शममेनो व्रजेदेवं बैजं गर्भजमवे च । स्त्रीणामेताः क्रियास्तूष्णीं पाणिग्राहस्तु मंत्रवान्
एवं बीजजं गर्भजं च मलं शमं याति विनश्यति। स्त्रीणामेताः क्रियाः तूष्णीं, पाणिग्रहस्तु मन्त्रवान्॥
Verse 7
सप्तमेथाष्टमेवाब्दे सावित्रीं ब्राह्मणोर्हति । नृपस्त्वेकादशे वैश्यो द्वादशे वा यथाकुलम्
सप्तमेऽथाष्टमे वाब्दे ब्राह्मणः सावित्रीं लभेत्। नृपः एकादशे, वैश्यो द्वादशे वा यथाकुलम्॥
Verse 8
ब्रह्मतेजोभिवृद्ध्यर्थं विप्रोब्देपंचमेर्हति । षष्ठे बलार्थी नृपतिर्मौजीं वैश्योष्टमे ध्रियेत्
ब्रह्मतेजःप्रवृद्ध्यर्थं विप्रः पञ्चमेऽब्दे मौञ्जीग्रहणाय योग्यः। षष्ठे बलकामो नृपतिः, अष्टमे वैश्यो मौञ्जीं धारयेत्॥
Verse 9
महाव्याहृतिपूर्वं च वेदमध्यापयेद्गुरुः । उपनीय च तं शिष्यं शौचाचारे च योजयेत्
महाव्याहृतिपूर्वं वेदं गुरुरध्यापयेत्। उपनीय शिष्यं शौचाचारयोश्च तं सम्यग्योजयेत्॥
Verse 10
पूर्वोक्तविधिना शौचं कुर्यादाचमनं तथा । दंताञ्जिह्वां विशोध्याथ कृत्वा मलविशोधनम्
पूर्वोक्तविधिना शौचं कुर्यादाचमनं तथा। दन्तान् जिह्वां विशोध्याथ कृत्वा मलविशोधनम्॥
Verse 11
स्नात्वांबुदैवतैर्मंत्रैः प्राणानायम्य यत्नतः । उपस्थानं रवेः कृत्वा संध्ययोरुभयोरपि
स्नात्वाम्बुदैवतैर्मन्त्रैः प्राणानायम्य यत्नतः। उपस्थानं रवेः कृत्वा संध्ययोरुभयोरपि॥
Verse 12
अग्निकार्यं ततः कृत्वा ब्राह्मणानभिवादयेत् । ब्रुवन्नमुक गोत्रोहमभिवादय इत्यपि
अग्निकार्यं ततः कृत्वा ब्राह्मणानभिवादयेत्। ब्रुवन् ‘अमुकगोत्रोऽहमभिवादये’ इत्यपि॥
Verse 13
अभिवादनशीलस्य वृद्धसेवारतस्य च । आयुर्यशोबलं बुद्धिर्वर्धतेऽहरहोधिकम्
अभिवादनशीलस्य वृद्धसेवारतस्य च । आयुर्यशोबलं बुद्धिर्वर्धतेऽहरहोधिकम् ॥
Verse 14
अधीते गुरुणा हूतः प्राप्तं तस्मै निवेदयेत् । कर्मणा मनसा वाचा हितं तस्याचरेत्सदा
अधीते गुरुणा हूतः प्राप्तं तस्मै निवेदयेत् । कर्मणा मनसा वाचा हितं तस्याचरेत्सदा ॥
Verse 15
अध्याप्याधर्मतोनार्थात्साध्वाप्तज्ञानवित्तदाः । शक्ताः कृतज्ञाः शुचयोऽद्रोहकाश्चानसूयकाः
अध्याप्याधर्मतोनार्थात्साध्वाप्तज्ञानवित्तदाः । शक्ताः कृतज्ञाः शुचयोऽद्रोहकाश्चानसूयकाः ॥
Verse 16
धारयेन्मेखलादंडोपवीताजिनमेव च । अनिंद्येषु चरेद्भैक्ष्यं ब्राह्मणेष्वात्मवृत्तये
धारयेन्मेखलादंडोपवीताजिनमेव च । अनिंद्येषु चरेद्भैक्ष्यं ब्राह्मणेष्वात्मवृत्तये ॥
Verse 17
ब्राह्मणक्षत्रियविशामादिमध्यावसानतः । भैक्ष्यचर्या क्रमेण स्याद्भवच्छब्दोपलक्षिता
ब्राह्मणक्षत्रियविशामादिमध्यावसानतः । भैक्ष्यचर्या क्रमेण स्याद्भवच्छब्दोपलक्षिता ॥
Verse 18
वाग्यतो गुर्वनुज्ञातो भुंजीतान्नमकुत्सयन् । एकान्नं न समश्नीयाच्छ्राद्धेऽश्नीयात्तथापदि
वाग्यतः गुरोः अनुज्ञां लब्ध्वा अन्नं भुञ्जीत, तदन्नं न कुत्सयन्। एकान्नं न समश्नीयात्; श्राद्धे तथा आपदि च यथोचितं भुञ्जीत।
Verse 19
अनारोग्यमनायुष्यमस्वर्ग्यंचातिभोजनम् । अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात्तत्परिवर्जयेत्
अतिभोजनं अनारोग्यं जनयति, आयुः क्षिणोति, स्वर्ग्यसुखं च बाधते। तत् अपुण्यं लोकविद्विष्टं; तस्मात् तद् परिवर्जयेत्।
Verse 20
न द्विर्भुंजीत चैकस्मिन्दिवा क्वापि द्विजोत्तमः । सायंप्रातर्द्विजोऽश्नीयादग्निहोत्रविधानवित्
द्विजोत्तमः कस्यचित् दिवसे एकस्मिन् न द्विर्भुञ्जीत। अग्निहोत्रविधानवित् द्विजः प्रातः सायं च अश्नीयात्।
Verse 21
मधुमांसं प्राणिहिंसां भास्करालोकनांजने । स्त्रियं पर्युषितोच्छिष्टंपरिवादं विवजर्येत्
मधु मांसं च प्राणिहिंसां भास्करालोकनं अञ्जनं च विवर्जयेत्। स्त्रीसङ्गं पर्युषितोच्छिष्टं परिवादं च परित्यजेत्।
Verse 22
औपनायनिकः कालो ब्रह्मक्षत्र विशां परः । आ षोडशादाद्वाविंशादा चतुर्विंशदब्दतः
औपनायनिकः कालः—ब्राह्मणस्य षोडशवर्षपर्यन्तः, क्षत्रियस्य द्वाविंशतिवर्षपर्यन्तः, विशस्य चतुर्विंशतिवर्षपर्यन्तः इति परः।
Verse 23
इतोप्यूर्ध्वं न संस्कार्याः पतिता धर्मवर्जिताः । व्रात्यस्तोमेन यज्ञेन तत्पातित्यं परिव्रजेत्
इत ऊर्ध्वं तु न संस्कार्याः पतिता धर्मवर्जिताः। व्रात्यस्तोमाख्ययज्ञेन तत्पातित्यं निवर्त्यते॥
Verse 24
सावित्रीपतितैः सार्धं संबंधं न समाचरेत् । ऐणं च रौरवं वास्तं क्रमाच्चर्म द्विजन्मनाम्
सावित्रीपतितैः सार्धं सम्बन्धं न समाचरेत्। द्विजानां चर्म निर्दिष्टं क्रमाद् ऐणं च रौरवम्॥
Verse 25
वसीरन्नानुपूर्व्येण शाण क्षौमाविकानि च । द्विजस्य मेखला मौंजी मौर्वी च भुजजन्मनः । भवेत्त्रिवृत्समाश्लक्ष्णा विशस्तु शणतांतवी
वसीरन् क्रमतो वस्त्रं शाणं क्षौमं च आविकम्। द्विजस्य मौञ्जी मेखला मौर्वी क्षत्रभुजन्मनः॥ त्रिवृत्त्समाश्लक्ष्णा स्यात् वैश्यस्य शणतान्तवी॥
Verse 26
मुंजाभावे विधातव्या कुशाश्मंतकबल्वजैः । ग्रंथिनैकेन संयुक्ता त्रिभिः पंचभिरेव वा
मुंजाभावे विधातव्या कुशाश्मन्तकबल्वजैः। ग्रन्थिनैकेन संयुक्ता त्रिभिः पञ्चभिरेव वा॥
Verse 27
उपवीतक्रमेण स्यात्कार्पासं शाणमाविकम् । त्रिवृदूर्ध्ववृतं तच्च भवेदायुर्विवृद्धये
उपवीतं क्रमात् स्यात् कार्पासं शाणमाविकम्। त्रिवृदूर्ध्ववृतं तच्च भवेदायुर्विवृद्धये॥
Verse 28
बिल्वपालाशयोर्दंडो ब्राह्मणस्य नृपस्य तु । न्यग्रोधबालदलयोः पीलूदुंबरयोर्विशः
ब्राह्मणस्य दण्डो बिल्वपालाशकाष्ठनिर्मितः; नृपस्य तु न्यग्रोधबाळदलयोः; वैश्यस्य पीलूदुम्बरयोः काष्ठजः स्मृतः।
Verse 29
आमौलिं वाऽललाटंवाऽनासमूर्ध्वप्रमाणतः । ब्रह्मक्षत्रविशां दंडस्त्वगाढ्योनाग्निदूषितः
दण्डस्य प्रमाणं मौलिपर्यन्तं वा ललाटपर्यन्तं वा, अथवा नासोर्ध्वभागपर्यन्तं भवेत्। ब्राह्मणक्षत्रविशां दण्डो दृढः स्थूलश्च, अग्निदूषितो न भवेत्।
Verse 30
प्रदक्षिणं परीत्याग्निमुपस्थाय दिवाकरम् । दंडाजिनोपवीताढ्यश्चरेद्भैक्ष्यं यथोदितम्
अग्निं प्रदक्षिणं परीत्य, दिवाकरं चोपस्थाय; दण्डाजिनोपवीतसमन्वितो ब्रह्मचारी यथोक्तं भैक्ष्यं चरेत्।
Verse 31
मातृमातृष्वसृस्वसृपितृस्वसृपुरःसराः । प्रथमं भिक्षणीयाः स्युरेतायाचन नो वदेत्
माता मातृष्वसा स्वसा पितृष्वसा च ये पुरःसराः गुरुतरस्त्रियः—ताः प्रथमं भिक्षणीयाः। एतासु भिक्षायाचनकाले ‘न’ इति वचनं न वदेत्।
Verse 32
यावद्वेदमधीते च चरन्वेदव्रतानि च । ब्रह्मचारी भवेत्तावदूर्ध्वं स्नातो गृही भवेत्
यावद्वेदमधीते वेदव्रतानि च चरति, तावद् ब्रह्मचारी भवेत्। तत ऊर्ध्वं स्नातकः सन् गृही भवेत्।
Verse 33
प्रोक्तोसावुपकुर्वाणो द्वितीयस्तत्र नैष्ठिकः । तिष्ठेत्तावद्गुरुकुले यावत्स्यादायुषः क्षयः
प्रोक्तोऽसावुपकुर्वाणो द्वितीयस्तत्र नैष्ठिकः। स तु गुरुकुले तावत् तिष्ठेत् यावदायुषः क्षयः॥
Verse 34
गृहाश्रमं समाश्रित्य यः पुनर्ब्रह्मचर्यभाक् । नासौ यतिर्वनस्थो वा स्यात्सर्वाश्रमवर्जितः
गृहाश्रमं समाश्रित्य यः पुनर्ब्रह्मचर्यभाक्। नासौ यतिर्वनस्थो वा स्यात् सर्वाश्रमवर्जितः॥
Verse 35
अनाश्रमी न तिष्ठेत दिनमेकमपि द्विजः । आश्रमं तु विना तिष्ठन्प्रायश्चित्ती यतो हि सः
अनाश्रमी न तिष्ठेत् दिनमेकमपि द्विजः। आश्रमं तु विना तिष्ठन् प्रायश्चित्ती यतो हि सः॥
Verse 36
जपं होमं व्रतं दानं स्वाध्यायं पितृतर्पणम् । कुर्वाणोथाश्रमभ्रष्टो नासौ तत्फलमाप्नुयात्
जपं होमं व्रतं दानं स्वाध्यायं पितृतर्पणम्। कुर्वाणोऽथाश्रमभ्रष्टो नासौ तत्फलमाप्नुयात्॥
Verse 37
मेखलाजिनदंडाश्च लिंगं स्याद्ब्रह्मचारिणः । गृहिणो वेदयज्ञादि नखलोमवनस्थितेः
मेखलाजिनदण्डाश्च लिङ्गं स्याद्ब्रह्मचारिणः। गृहिणो वेदयज्ञादि नखलोमवनस्थितेः॥
Verse 38
त्रिदंडादि यतेरुक्तमुपलक्षणमत्र वै । एतल्लक्षणहीनस्तु प्रायश्चित्ती दिने दिने
त्रिदण्डादीनि यतेर्लक्षणानि यथोक्तानि अत्र वै। एतल्लक्षणविहीनस्तु प्रतिदिनं प्रायश्चित्तं समाचरेत्॥
Verse 39
जीर्णं कमंडलुं दंडमुपवीताजिने अपि । अप्स्वेव तानि निक्षिप्य गृह्णीतान्यच्च मंत्रवत्
जीर्णे कमण्डलौ दण्डे उपवीतेऽजिनेऽपि च। अप्सु तानि विनिक्षिप्य मन्त्रवत् अन्यानि गृह्णीयात्॥
Verse 40
विदध्यात्षोडशे वर्षे केशांतकर्म च क्रमात् । द्वाविंशे च चतुर्विंशे गार्हस्थ्य प्रतिपत्तये
षोडशे वर्षे क्रमात् केशान्तकर्म विधाय च। द्वाविंशे च चतुर्विंशे गार्हस्थ्यं प्रतिपद्यते॥
Verse 41
तपो यज्ञ व्रतेभ्यश्च सर्वस्माच्छुभकर्मणः । द्विजातीनां श्रुतिर्ह्येका हेतुर्निश्रेयस श्रियः
तपोयज्ञव्रतादिभ्यः सर्वस्माच्छुभकर्मणः। द्विजातीनां श्रुतिरेकैव निःश्रेयसश्रियः हेतुः॥
Verse 42
वेदारंभे विसर्गे च विदध्यात्प्रणवं सदा । अफलोऽनोंकृतो यस्मात्पठितोपि न सिद्धये
वेदारम्भे विसर्गे च प्रणवं सदा विदध्यात्। प्रणवोच्चारणहीनं पठितं निष्फलं भवेत्॥
Verse 43
वेदस्य वदनं प्रोक्तं गायत्री त्रिपदा परा । तिसृभिः प्रणवाद्याभिर्महाव्याहृतिभिः सह
वेदस्य वदनं प्रोक्तं परा त्रिपदा गायत्री, प्रणवाद्याभिः तिसृभिः महाव्याहृतिभिः सह।
Verse 44
सहस्रं साधिकं किंचित्त्रिकमैतज्जपन्यमी । मासं बहिः प्रतिदिनं महाघादपि मुच्यते
एतत् त्रिकं किंचित् साधिकं सहस्रं जपन्यं; मासं बहिः प्रतिदिनं कृत्वा महाघादपि मुच्यते।
Verse 45
अत्यब्दमिति योभ्यस्येत्प्रतिघस्रमनन्यधीः । स व्योममूर्तिः शुद्धात्मा परं ब्रह्माधिगच्छति
अत्यब्दमिति यः एवं प्रतिघस्रं अनन्यधीः अभ्यास्येत्, स व्योममूर्तिः शुद्धात्मा परं ब्रह्माधिगच्छति।
Verse 46
त्रिवर्णमयमोंकारं भूर्भुवःस्वरिति त्रयम् । पादत्रयं च सावित्र्यास्त्रयोवेदा अदूदुहन्
त्रिवर्णमयम् ओंकारं भूर्भुवःस्वरिति त्रयम्, सावित्र्याः पादत्रयं च त्रयो वेदाः अदूदुहन्।
Verse 47
एतदक्षरमेनां च जपेद्व्याहृतिपूर्विकाम् । संध्ययोर्वेदविद्विप्रो वेदपुण्येन युज्यते
एतदक्षरं एतां च व्याहृतिपूर्विकां जपेत्; संध्ययोः वेदविद् विप्रो वेदपुण्येन युज्यते।
Verse 48
विधिक्रतोर्दशगुणं जपस्यफलमश्नुते । विधिक्रतोर्दशगुणो जपक्रतुरुदीरितः
विधिपूर्वककृतस्य क्रतोर्दशगुणं जपः फलमश्नुते; अत एव जप एव ‘जपक्रतुः’ इति कथ्यते, विधिक्रतोर्दशगुणोत्तरः।
Verse 49
उपांशुस्तच्छतगुणः सहस्रो मानसस्ततः
उपांशुजपः तस्य शतगुणं फलमावहति; ततः परं मानसजपः सहस्रगुणं फलप्रदः।
Verse 50
अधीत्यवेदान्वेदौ वा वेदं वा शक्तितो द्विजः । सुवर्णपूर्ण धरणी दानस्य फलमश्नुते
शक्तितो वेदान् सर्वान् वा द्वौ वा एकं वा अधीत्य द्विजः, सुवर्णपूर्णां धरणीं दानस्य यत्फलं तदश्नुते।
Verse 51
श्रुतिमेव सदाभ्यस्येत्तपस्तप्तुं द्विजोत्तमः । श्रुत्यभ्यासो हि विप्रस्य परमं तप उच्यते
तपः कर्तुमिच्छन् द्विजोत्तमः श्रुतिमेव सदा अभ्यसेत्; श्रुत्यभ्यासो हि विप्रस्य परमं तप इति उच्यते।
Verse 52
हित्वा श्रुतेरध्ययनं योन्यत्पठितुमिच्छति । स दोग्ध्रीं धेनुमुत्सृज्य ग्रामक्रोडीं दुधुक्षति
यः श्रुतेरध्ययनं त्यक्त्वा अन्यत् पठितुमिच्छति, स दोग्ध्रीं धेनुमुत्सृज्य ग्रामसूकर्याः दुग्धं दोग्धुमिच्छति इव।
Verse 53
उपनीय च वै शिष्यं वेदमध्यापयेद्द्विजः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्यं विदु्र्बुधाः
उपनीय शिष्यं द्विजो यः वेदं सकल्पं सरहस्यं च अध्यापयति, स बुद्धैः ‘आचार्यः’ इति विदितः।
Verse 54
योध्यापयेदेकदेशं श्रुतेरंगान्यथापि वा । वृत्त्यर्थं स उपाध्यायो विद्वद्भिः परिगीयते
यः श्रुतेः एकदेशं वा वेदाङ्गानि वा वृत्त्यर्थं अध्यापयति, स विद्वद्भिः ‘उपाध्यायः’ इति परिगीयते।
Verse 56
अग्न्याधेयं पाकयज्ञानग्निष्टोमादिकान्मखान् । यः करोति वृतो यस्य स तस्यर्त्त्विगिहोच्यते
अग्न्याधेयं पाकयज्ञान् अग्निष्टोमादिकान् मखान् च यः वृतः परस्य करोति, स तस्य ‘ऋत्विक्’ इह उच्यते।
Verse 57
उपाध्यायाद्दशाचार्य आचार्यात्तु शतं पिता । सहस्रं तु पितुर्माता गौरवेणातिरिच्यते
उपाध्यायात् दशगुणोऽपि आचार्यः, आचार्यात् शतगुणः पिता; पितुः सहस्रगुणेन माता गौरवेणातिरिच्यते।
Verse 58
विप्राणां ज्ञानतो ज्यैष्ठ्यं बाहुजानां तु वीर्यतः । वैश्यानां धान्यधनतः पज्जातानां तु जन्मतः
विप्राणां ज्ञानतो ज्यैष्ठ्यं, बाहुजानां तु वीर्यतः; वैश्यानां धान्यधनतः, पङ्क्तिजातानां तु जन्मतः।
Verse 59
यथाविधि निषेकादि यः कर्म कुरुते द्विजः । संभावयेत्तथान्नेन गुरुः स इह कीर्त्यते
यो द्विजो यथाविधि निषेकादिकर्माणि सम्यक् करोति, तथा अन्नेन गुरुमपि सम्यक् संभावयति—स एवात्र सत्यो गुरुरिति कीर्त्यते।
Verse 60
स्वप्ने सिक्त्वा ब्रह्मचारी द्विजः शुक्रमकामतः । स्नात्वार्कमर्चयित्वा त्रिः पुनर्मामित्यृचं जपेत्
स्वप्नेऽकामतः शुक्रम् उत्सृज्य ब्रह्मचारी द्विजः स्नात्वा अर्कं समर्च्य, ‘पुनर्माम्’ इत्याद्यृचं त्रिः जपेत्।
Verse 61
स्वधर्मनिरतानां च वेदयज्ञक्रियावताम् । ब्रह्मचारी चरेद्भैक्ष्यं वेश्मसुप्रयतोऽन्वहम्
स्वधर्मनिरतानां वेदयज्ञक्रियावतां च वेश्मसु, ब्रह्मचारी सुप्रयतोऽन्वहं भैक्ष्यं चरेत्।
Verse 62
अकृत्वा भैक्ष्यचरणमसमिध्य हुताशनम् । अनातुरः सप्तरात्रमवकीर्णि व्रतं चरेत्
अनातुरः सन् भैक्ष्यचरणम् अकृत्वा हुताशनम् असमिध्य, सप्तरात्रम् अवकीर्णिव्रतं चरेत्।
Verse 63
यथेष्टचेष्टो नभवेद्गुरोर्नयनगोचरे । न नामपरिगृह्णीयात्परोक्षेप्यविशेषणम्
गुरोर्नयनगोचरे यथेष्टचेष्टो न भवेत्; परोक्षेऽपि गुरोर्नाम अविशेषणं न परिगृह्णीयात्।
Verse 64
गुरुनिंदाभवेद्यत्र परिवादस्तु यत्र च । श्रुती पिधाय वास्थेयं यातव्यं वा ततोन्यतः
यत्र गुरुनिन्दा भवति यत्र च परिवादः प्रवर्तते, तत्र श्रुती पिधायैव स्थितव्यं, अथवा ततः स्थानान्तरं गन्तव्यम्।
Verse 65
खरो गुरोः परीवादाच्छ्वा भवेद्गुरुनिंदकः । मत्सरी क्षुद्रकीटःस्यात्परिभोक्ता भवेत्कृमिः
गुरोः परिवादात् खरो भवति, गुरुनिन्दकः श्वा भवति। मत्सरी क्षुद्रकीटः स्यात्, परिभोक्ता तु कृमिर्भवेत्।
Verse 66
नाभिवाद्या गुरोः पत्नी स्पृष्ट्वांघ्री युवती सती । क्वापि विंशतिवर्षेण ज्ञातृणा गुणदोषयोः
गुरोः पत्नी युवती सती अपि नाभिवाद्या। तस्याः पादौ स्पृष्ट्वा सावधानः स्थितव्यं; ज्ञातयः अपि विंशतिवर्षेण गुणदोषौ यथार्थं जानन्ति।
Verse 67
स्वभावश्चंचलः स्त्रीणां दोषः पुंसामतः स्मृतः । प्रमदासु प्रमाद्यंति क्वचिन्नैव विपश्चितः
स्त्रीणां स्वभावः चञ्चल इति स्मृतः, स च पुंसां पतनहेतुर् दोषः। प्रमदासु विषये क्वचित् विपश्चितोऽपि प्रमाद्यति, क्वचिन्न तु।
Verse 68
विद्वांसमप्यविद्वांसं यतस्ताधर्षयंत्यलम् । स्ववशं वापि कुर्वंति सूत्रबद्धशकुंतवत्
यतः स्त्रियः विद्वांसमपि अविद्वांसं च अत्यर्थं ताडयन्ति, स्ववशं च कुर्वन्ति—सूत्रबद्धशकुन्तवत्।
Verse 69
न मात्रा न दुहित्रा वा न स्वस्रैकांतशीलता । बलवंतीद्रियाण्यत्र मोहयंत्यपि कोविदान्
न माता न दुहिता वा न स्वसा वा एकान्तशीलता—नैवात्र कारणम्। इन्द्रियाणि तु बलवन्ति; तानि कोविदानपि मोहयन्ति॥
Verse 70
प्रयत्नेन खनन्यद्वद्भूमेर्वार्यधिगच्छति । शुश्रूषया गुरोस्तद्वद्विद्या शिष्योधिगच्छति
यथा प्रयत्नेन भूमौ खनन् गूढं वारि अधिगच्छति। तथा गुरोः शुश्रूषया शिष्यः विद्यां समधिगच्छति॥
Verse 71
शयानमभ्युदयते ब्रध्नश्चेद्ब्रह्मचारिणम् । प्रमादादथ निम्लोचेज्जपन्नपवसेद्दिनम्
उदिते ब्रध्ने यदि ब्रह्मचारी शयान एव तिष्ठेत्। प्रमादात् पुनरस्तं गच्छति चेत्, तद्दिनं जपन् उपवसेत्॥
Verse 72
सुतस्य संभवे क्लेशं सहेते पितरौ च यत् । शक्या वर्षशतेनापि नो कर्तुं तस्य निष्कृतिः
सुतस्य सम्भवे यौ क्लेशौ पितरौ सहते। तस्य निष्कृतिः वर्षशतेनापि कर्तुं न शक्या॥
Verse 73
अतस्तयोः प्रियं कुर्याद्गुरोरपि च सर्वदा । त्रिषु तेषु सुतुष्टेषु तपः सर्वं समाप्यते
अतः तयोः प्रियं कुर्यात् गुरोश्चापि सदा नरः। तेषु त्रिषु सुतुष्टेषु तपः सर्वं समाप्यते॥
Verse 74
तेषां त्रयाणां शुश्रूषा परमं तप उच्यते । तानतिक्रम्य यः कुर्यात्तन्नसिद्ध्येत्कदाचन
तेषां त्रयाणां जननीपितृगुरूणां शुश्रूषा परमं तप उच्यते। तानतिक्रम्य यः किञ्चित्कुर्यात् तस्य तत्कर्म कदाचन न सिद्ध्येत्।
Verse 75
त्रीनेवामून्समाराध्य त्रींल्लोकान्स जयेत्सुधीः । देववद्दिवि दीव्येत तेषां तोषं विवर्धयन्
त्रीनेवामून् जननीपितृगुरून् समाराध्य सुधीः त्रीँल्लोकान् जयेत्। तेषां तोषं विवर्धयन् देववद्दिवि दीव्येत।
Verse 76
भूर्लोकं जननी भक्त्या भुवर्लोकं तथा पितुः । गुरोः शुश्रूषणात्तद्वत्स्वर्लोकं च जयेत्कृती
भूर्लोकं जननीभक्त्या भुवर्लोकं तथा पितुः। गुरोः शुश्रूषणात्तद्वत् स्वर्लोकं च जयेत्कृती।
Verse 77
एतदेव नृणां प्रोक्तं पुरुषार्थचतुष्टयम् । यदेतेषां हि संतोष उपधर्मोन्य उच्यते
एतदेव नृणां प्रोक्तं पुरुषार्थचतुष्टयम्। यदेतेषां जननीपितृगुरूणां संतोषः उपधर्मोऽन्य उच्यते।
Verse 78
अधीत्य वेदान्वेदौ वा वेदं वापि क्रमाद्द्विजः । अप्रस्खलद्ब्रह्मचर्यो गृहाश्रममथाश्रयेत्
अधीत्य वेदान् वेदौ वा वेदं वापि क्रमाद् द्विजः। अप्रस्खलद्ब्रह्मचर्यो गृहाश्रममथाश्रयेत्।
Verse 79
अविप्लुत ब्रह्मचर्यो विश्वेशानुग्रहाद्भवेत् । अनुग्रहश्च वैश्वेशः काशीप्राप्तिकरः परः
अविप्लुतं ब्रह्मचर्यं विश्वेशानुग्रहादेव भवति। स च वैश्वेशस्य परमानुग्रहः काशीप्राप्तेः परं कारणम्॥
Verse 80
काशीप्राप्त्या भवेज्ज्ञानं ज्ञानान्निर्वाणमृच्छति । निर्वाणार्थं प्रयत्नो हि सदाचारस्य धीमताम्
काशीप्राप्त्या ज्ञानं जायते; ज्ञानात् निर्वाणमवाप्यते। तस्मान्निर्वाणार्थं धीमतां सदाचार एव प्रयत्नविषयः॥
Verse 81
सदाचारो गृहे यद्वन्न तथास्त्याश्रमांतरे । विद्याजातं पठित्वांते गृहस्थाश्रममाश्रयेत्
यथा गृहे सदाचारो दृश्यते, तथा नान्येष्वाश्रमेषु। तस्माद् विद्यां समाप्यान्ते गृहस्थाश्रममेवाश्रयेत्॥
Verse 82
गृहाश्रमात्परं नास्ति यदि पत्नीवशंवदा । आनुकूल्यं हि दंपत्योस्त्रिवर्गोदय हेतवे
पत्नीवशंवदः सन् यदि न भवेत्, तदा गृहाश्रमात् परं नास्ति। दम्पत्योरानुकूल्यं हि त्रिवर्गोदयहेतुः॥
Verse 83
आनुकूल्यं कलत्रं चेत्त्रिदिवेनापि किं ततः । प्रातिकूल्यं कलत्रं चेन्नरकेणापि किं ततः
आनुकूल्यं कलत्रं चेत् त्रिदिवेनापि किं फलम्। प्रातिकूल्यं कलत्रं चेत् नरकेणापि किं फलम्॥
Verse 84
गृहाश्रमः सुखार्थाय भार्यामूलं च तत्सुखम् । सा च भार्या विनीताया त्रिवर्गो विनयो धुवम्
गृहाश्रमः सुखसाधनाय; तस्य सुखस्य मूलं भार्या। विनीताचारसम्पन्नायां भार्यायां त्रिवर्गः सम्यग्वर्धते, यतो विनयः ध्रुवः।
Verse 85
जलौकयोपमीयंते प्रमदा मंदबुद्धिभिः । मृगीदृशां जलौकानां विचारान्महदतंरम्
मन्दबुद्धयः प्रमदाः जलौकाभिरुपमीयन्ते; किन्तु मृगीदृशां प्रमदानां जलौकानां च विचारात् महदन्तरं दृश्यते।
Verse 86
जलौका केवलं रक्तमाददाना तपस्विनी । प्रमदा सर्वदा दत्ते चित्तं वित्तं बलं सुखम्
जलौका केवलं रक्तमाददाना तपस्विन्यिव; प्रमदा तु सर्वदा ददाति—चित्तं वित्तं बलं सुखं च।
Verse 87
दक्षा प्रजावती साध्वी प्रियवाक्च वशंवदा । गुणैरमीभिः संयुक्ता सा श्रीः स्त्रीरूपधारिणी
दक्षा प्रजावती साध्वी प्रियवाक् च वशंवदा; एतैर्गुणैः संयुक्ता सा स्त्रीरूपधारिणी श्रीरेव।
Verse 88
गुरोरनुज्ञया स्नात्वा व्रतं वेदं समाप्य च । उद्वहेत ततो भार्यां सवर्णां साधुलक्षणाम्
गुरोरनुज्ञया स्नात्वा व्रतं वेदं समाप्य च; ततः सवर्णां साधुलक्षणां भार्यां उद्वहेत्।
Verse 89
जने तु रसगोत्राया मातुर्याप्यसपिंडका । दारकर्मणि योग्या सा द्विजानां धर्मवृद्धये
जने तु रसगोत्रायाः स्यात् कन्या यद्यपि, मातृतोऽसपिण्डका चेत्; दारकर्मणि सा योग्या, द्विजानां धर्मवृद्धये।
Verse 90
स्त्रीसंबंधेप्यपस्मारि क्षयि श्वित्रि कुलं त्यजेत् । अभिशस्तिसमायुक्तं तथा कन्याप्रसूं त्यजेत्
स्त्रीसंबन्धेनाप्यपस्मारिक्षयिश्वित्रिणं कुलं त्यजेत्; अभिशस्तिसमायुक्तं तथा कन्याप्रसूञ्च त्यजेत्।
Verse 91
रोगहीनां भ्रातृमतीं स्वस्मात्किंचिल्लघीयसीम् । उद्वहेत द्विजो भार्यां सौम्यास्यां मृदुभाषिणीम्
रोगहीनां भ्रातृमतीं स्वस्मात्किञ्चिल्लघीयसीम्; उद्वहेद् द्विजो भार्यां सौम्यास्यां मृदुभाषिणीम्।
Verse 92
न पर्वतर्क्षवृक्षाह्वां न नदीसर्पनामिकाम् । न पक्ष्यहिप्रेष्यनाम्नीं सौम्याख्यामुद्वहेत्सुधीः
न पर्वतर्क्षवृक्षाह्वां न नदीसर्पनामिकाम्; न पक्ष्यहिप्रेष्यनाम्नीं सौम्याख्यामुद्वहेत् सुधीः।
Verse 93
न चातिरिक्तहीनांगीं नातिदीर्घां न वा कृशाम् । नालोमिकां नातिलोमां नास्निग्धस्थूलमौलिजाम्
न चातिरिक्तहीनाङ्गीं नातिदीर्घां न वा कृशाम्; नालोमिकां नातिलोमां नास्निग्धस्थूलमौलिजाम्।
Verse 94
मोहात्समुपयच्छेत कुलहीनां न कन्यकाम् । हीनोपयमनाद्याति संतानमपि हीनताम्
मोहवशात् कुलहीनां कन्यां नोपयच्छेत्; हीनोपयमनाद् हि संतानमपि हीनताम् आपद्यते।
Verse 95
लक्षणानि परीक्ष्यादौ ततः कन्यां समुद्वहेत् । सुलक्षणा सदाचारा पत्युरायुर्विवर्धयेत्
आदौ लक्षणानि परीक्ष्य ततः कन्यां समुद्वहेत्; सुलक्षणा सदाचारा पत्युरायुर्विवर्धयेत्।
Verse 96
ब्रह्मचारि समाचार इति ते समुदी रितः । घटोद्भव प्रसंगेन स्त्रीलक्षणमथ ब्रुवे
ब्रह्मचारिसमाचार इति ते समुदीरितः; घटोद्भवप्रसङ्गेन स्त्रीलक्षणमथ ब्रुवे।