Adhyaya 22

Verse 1

शिवशर्मोवाच । ध्रुवाख्यानमिदं रम्यं महापातकनाशनम् । महाश्चर्यकरं पुण्यं श्रुत्वा तृप्तोस्मि भो गणौ

शिवशर्मोवाच—ध्रुवाख्यानमिदं रम्यं महापातकनाशनम्। महाश्चर्यकरं पुण्यं श्रुत्वा तृप्तोऽस्मि भो गणौ॥

Verse 2

अगस्त्य उवाच । इत्थं यावद्द्विजो ब्रूते विमानं वायुवेगगम् । तावत्प्राप महर्लोकं स्वर्लोकात्परमाद्भुतम्

अगस्त्य उवाच—एवं द्विजो यावत् ब्रूते, तावत् वायुवेगगं विमानं सहसा स्वर्लोकात् परम् अद्भुतं महर्लोकं प्राप।

Verse 3

द्विजोऽथ लोकं संवीक्ष्य सर्वतो महसा वृतम् । तौ गणौ प्रत्युवाचेदं कोयं लोको मनोहरः

अथ द्विजो लोकं सर्वतो महसा वृतं संवीक्ष्य, तौ गणौ प्रत्युवाच—कोऽयं मनोहरो लोकः?

Verse 4

तावूचतुस्ततो विप्रं निशामय महामते । अयं स हि महर्लोकः स्वर्लोकात्परमाद्भुतः

ततः तौ गणौ विप्रं ऊचतुः—निशामय महामते; अयं हि महर्लोकः, स्वर्लोकात् परम् अद्भुतः।

Verse 5

कल्पायुषो वसंत्यत्र तपसा धूतकल्मषाः । विष्णुस्मरण संक्षीण समस्तक्लेशसंचयाः

अत्र कल्पायुषो वसन्ति तपसा धूतकल्मषाः; विष्णुस्मरणेन संक्षीणाः समस्तक्लेशसञ्चयाः।

Verse 6

निर्व्याजप्रणिधानेन दृष्ट्वा तेजोमयं जगत् । महायोगसमायुक्ता वसंत्यत्र सुरोत्तमाः

निर्व्याजप्रणिधानेन तेजोमयं जगद् दृष्ट्वा, महायोगसमायुक्ताः सुरोत्तमाः अत्र वसन्ति।

Verse 7

इत्थं कथां कथयतोर्भगवद्गणयोः प्रिये । क्षणार्धेन विमानं तज्जनलोकं निनायतान्

इत्येवं कथां कथयतोर्भगवद्गणयोः प्रिये, क्षणार्धेन तद्विमानं तौ जनलोकं निनाय।

Verse 8

निवसंत्यमला यत्र मानसा बह्मणः सुताः । सनंदनाद्या योगींद्राः सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः

यत्रामलाः मानसाः ब्रह्मणः सुताः सनन्दनाद्या योगीन्द्राः सर्वे ह्यूर्ध्वरेतसः निवसन्ति।

Verse 9

अन्ये तु योगिनो ये वै ह्यस्खलद्ब्रह्मचारिणः । सर्वद्वंद्वविनिर्मुक्तास्ते वसंत्यतिनिर्मलाः

अन्येऽपि योगिनो ये वै ह्यस्खलद्ब्रह्मचारिणः, सर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्ता अतिनिर्मलाः ते वसन्ति।

Verse 10

जनलोकात्तपोलोकस्तेषां लोचनगोचरः । कृतस्तेन विमानेन मनोवेगेन गच्छता

जनलोकात् तपोलोकः तेषां लोचनगोचरः अभवत्, तेन विमानेन मनोवेगेन गच्छता।

Verse 11

वैराजा यत्र ते देवा वसेयुर्दाहवर्जिताः । वासुदेवे मनो येषां वासुदेवार्पितक्रियाः

यत्र वैराजाः ते देवाः दाहवर्जिताः वसेयुः; येषां मनो वासुदेवे, वासुदेवार्पितक्रियाः।

Verse 12

तपसा तोष्य गोविंदमभिलाषविवर्जिताः । तपोलोकमिमं प्राप्य वसंति विजितेंद्रियाः

येऽभिलाषविवर्जिताः तपसा गोविन्दं तोषयन्ति, विजितेन्द्रियाः सन्तः इमं तपोलोकं प्राप्य तत्र वसन्ति।

Verse 13

शिलोंछ वृत्तया ये वै दंतोलूखलिकाश्च ये । अश्मकुट्टाश्च मुनयः शीर्णपर्णाशिनश्च ये

शिलोञ्छवृत्तयः, दन्तोलूखलिकाश्च, अश्मकुट्टाश्च मुनयः, शीर्णपर्णाशिनश्च—एते तपस्विनोऽत्र दृश्यन्ते।

Verse 14

ग्रीष्मे पंचाग्नितपसो वर्षासु स्थंडिलेशयाः । हेमंतशिशिरार्धे ये क्षपंति सलिले क्षपाः

ग्रीष्मे पञ्चाग्नितपसः कुर्वन्ति, वर्षासु स्थण्डिले शेरते, हेमन्तशिशिरार्धे च सलिले स्थित्वा रात्रयः क्षपयन्ति।

Verse 15

कुशाग्रनीरविप्रूषस्तृषिता यतयोऽपिबन् । वाताशिनोतिक्षुधिताः पादाग्रांगुष्ठ भूस्पृशः

कुशाग्रस्थितनीरविप्रूषानपि तृषिताः यतयो न पिबन्ति; अतिक्षुधिताः सन्तो वाताशिनः; पादाग्राङ्गुष्ठभूस्पृशः स्थिताः।

Verse 16

ऊर्ध्वदोषो रविदृशस्त्वेकांघ्रि स्थाणु निश्चलाः । ये वै दिवा निरुच्छ्वासा मासोच्छ्वासाश्च ये पुनः

ऊर्ध्वदोषाः रविदृशः, एकाङ्घ्रौ स्थाणुवन्निश्चलाः; केचिद् दिवा निरुच्छ्वासाः, केचिन्मासे एकवारमूच्छ्वासाः।

Verse 17

मासोपवासव्रतिनश्चातुर्मास्य व्रताश्च ये । ऋत्वंततोयपाना ये षण्मासोपवासकाः

केचित् मासोपवासव्रतिनः, केचित् चातुर्मास्यव्रतधारिणः; केचित् ऋत्वन्ते तोयपानिनः, केचित् षण्मासोपवासकारिणः।

Verse 18

ये च वर्षनिमेषा वै वर्षधारांबु तर्षकाः । ये च स्थाणूपमां प्राप्ता मृगकंडूति सौख्यदाः

केचित् वर्षासु निमेषान् न मुञ्चन्ति, वर्षधाराम्बुनि तृषार्ताः; केचित् स्थाणूपमा भूत्वा, मृगकण्डूत्येव सौख्यं मन्यन्ते।

Verse 19

जटाटवी कोटरांतः कृतनीडांडजाश्च ये । प्ररूढवामलूरांगाः स्नायुनद्धास्थिसंचयाः

केचित् जटाटवीकोटरान्तः कृतनीडाण्डजाश्च; प्ररूढवामलूराङ्गाः, स्नायुनद्धास्थिसञ्चयमात्राः।

Verse 20

लताप्रतानैः परितो वेष्टितावयवाश्च ये । सस्यानि च प्ररूढानि यदंगेषु चिरस्थिति

केचित् लताप्रतानैः परितो वेष्टितावयवाः; चिरस्थित्या च तेष्वङ्गेषु सस्यानि प्ररूढानि।

Verse 21

इत्यादि सुतपः क्लिष्टवर्ष्माणो ये तपोधनाः । ब्रह्मायुषस्तपोलोके ते वसंत्यकुतोभयाः

इत्यादिभिः सुतपःक्लिष्टवर्ष्माणो ये तपोधनाः; ते ब्रह्मायुषस्तपोलोके वसन्त्यकुतोभयाः।

Verse 22

यावदित्थं स पुण्यात्मा शृणोति गणयोर्मुखात् । तावन्नेत्रातिथीभूतः सत्यलोको महोज्ज्वलः

यावदित्थं स पुण्यात्मा गणयोर्मुखात् वचनं शृणोति, तावदेव महोज्ज्वलः सत्यलोकः नेत्रातिथीभूतोऽस्य पुरतः प्रादुरभवत्।

Verse 23

त्वरावंतौ गणौ तत्र विमानादवरुह्य तौ । स्रष्टारं सर्वलोकानां तेन सार्धं प्रणेमतुः

ततः तौ त्वरावन्तौ गणौ तत्र विमानादवरुह्य, तेन सह सर्वलोकस्रष्टारं ब्रह्माणं प्रणेमतुः।

Verse 24

ब्रह्मोवाच । गणावसौ द्विजो धीमान्वेदवेदांगपारगः । स्मृत्युक्ताचारचंचुश्च प्रतीपः पापकर्मसु

ब्रह्मोवाच—असौ गणौ! अयं द्विजो धीमान्, वेदवेदाङ्गपारगः; स्मृत्युक्ताचारनिरतः, पापकर्मसु च प्रतीपः।

Verse 25

अयि द्विज महाप्राज्ञ जाने त्वां शिवशर्मक । साधूकृतं त्वया वत्स सुतीर्थप्राणमोक्षणात्

अयि द्विज महाप्राज्ञ! शिवशर्मन्, त्वां जानामि। वत्स, सुतीर्थे प्राणमोक्षणात् त्वया साधु कृतम्।

Verse 26

सत्वरं गत्वरं सर्वं यच्चैतद्भवतेक्षितम् । दैनंदिनप्रलयतः सृजामि च पुनः पुनः

सत्वरं गत्वरं सर्वं यच्चैतद् भवता ईक्षितम्; दैनन्दिनप्रलयतः एतत् अहं पुनः पुनः सृजामि।

Verse 27

आ वैराजं प्रतिपदमुपसंहरते हरः । का कथा मशकाभानां नृणां मरणधर्मिणाम्

आ विराजं यथाक्रमं सर्वं हरः संहरति। मशकाभा मर्त्यधर्मिणो नराः—तेषां का कथा?

Verse 28

चतुर्षु भूतग्रामेषु ह्येक एव गुणो नृणाम् । तस्मिन्वै भारते वर्षे कर्मभूमौ महीयसि

चतुर्षु भूतग्रामेषु नृणामेक एव विशेषगुणः। विशेषतः भारते वर्षे महति कर्मभूमौ।

Verse 29

चपलानि विनिर्जित्येंद्रियाणि मनसा सह । विहाय वैरिणं लोभं विष्वग्गुणगणस्य च

चपलानीन्द्रियाणि मनसा सह विनिर्जित्य, वैरिणं लोभं च विष्वग्गुणगणस्य मूलं विहाय।

Verse 30

धर्मवंशहरं काममर्थसंचयहारिणम् । जरापलितकर्तारं विनिष्कृत्य विचारतः

धर्मवंशहरं काममर्थसञ्चयहारिणम्। जरापलितकर्तारं विचारतो विनिष्कृत्य।

Verse 31

जित्वा क्रोधरिपुं धैर्यात्तपसो यशसः श्रियः । शरीरस्यापि हर्तारं नेतारं तामसीं गतिम्

क्रोधरिपुं धैर्याज्जित्वा तपसो यशसः श्रियः। शरीरस्यापि हर्तारं नेतारं तामसीं गतिम्।

Verse 32

सदा मदं परित्यज्य प्रमादैकपदप्रदम् । प्रमादैकशरण्यं च संपदां विनिवर्तकम्

सदा मदं दर्पं च परित्यजेत्; प्रमाद एव पतनस्यैकं द्वारम्। स एव विनाशस्यैकशरणं, संपदां च प्रत्यावर्तकः॥

Verse 33

सर्वत्र लघुता हेतुमहंकारं विहाय च । दूषणारोपणे यत्नं कुर्वाणं सज्जनेष्वपि

सर्वत्र लघुताहेतुमहंकारं विहाय; सज्जनेष्वपि दूषणारोपणे यत्नं मा कुर्यात्॥

Verse 34

हित्वा मोहं महाद्रोहरोपणं मतिघातिनम् । अत्यंतमंधीकरणमंधतामिस्रदर्शकम्

मोहं परित्यजेत्—स महाद्रोहं रोपयति, मतिं हन्ति, बुद्धिं अत्यन्तं मन्दीकरोति, अन्धतामिस्रमेव दर्शयति॥

Verse 35

श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तं परिक्षुण्णं महाजनैः । धर्मसोपानमारुह्य यदिहायांति हेलया

श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तं महाजनैः परिक्षुण्णं धर्मसोपानमारुह्यापि, केचिदिह हेलया पतन्ति॥

Verse 36

कर्मभूमिं समीहंते सर्वे स्वर्गौकसो द्विज । यत्तत्रार्जितभोक्तारः पदेषूच्चावचेष्वमी

कर्मभूमिं समीहन्ते सर्वे स्वर्गौकसो द्विज; यतः तत्रार्जितफलभोक्तारोऽमी उच्चावचेषु पदेषु॥

Verse 37

नार्यावर्तसुमो देशो न काशी सदृशी पुरी । न विश्वेश समं लिंगं क्वापि बह्मांडमंडले

नार्यावर्तात् परो देशो नास्ति, न काशी-सदृशी पुरी; न च विश्वेश-समं लिङ्गं क्वापि ब्रह्माण्ड-मण्डले।

Verse 38

संति स्वर्गा बहुविधाः सुखेतर विवर्जिता । सुकृतैकफलाः सर्वे युक्ताः सर्वसमृद्धिभिः

सन्ति स्वर्गा बहुविधाः, दुःख-संसर्ग-वर्जिताः; सुकृतैक-फलाः सर्वे, सर्व-समृद्धि-समन्विताः।

Verse 39

स्वर्लोकादधिकं रम्यं नहि ब्रह्मांडगोलके । सर्वे यतंते स्वर्गाय तपोदानव्रतादिभिः

स्वर्लोकादधिकं रम्यं न हि ब्रह्माण्ड-गोलके; तस्मात् स्वर्गाय सर्वे यतन्ते तपो-दान-व्रतादिभिः।

Verse 40

स्वर्लोकादपिरम्याणि पातालानीति नारदः । प्राह स्वर्गसदां मध्ये पातालेभ्यः समागतः

स्वर्लोकादपि रम्याणि पातालानीति नारदः; स्वर्ग-सदां मध्ये प्राह, पातालेभ्यः समागतः।

Verse 41

आह्लादकारिणः शुभ्रा मणयो यत्र सुप्रभाः । नागांगाभरणप्रोताः पातालं केन तत्समम्

आह्लाद-कारिणः शुभ्राः मणयः यत्र सुप्रभाः; नागाङ्ग-आभरण-प्रोताः, पातालं केन तत्समम्।

Verse 42

दैत्यदानवकन्याभिरितश्चेतश्च शोभिते । पाताले कस्य न प्रीतिर्विमुक्तस्यापि जायते

दैत्यदानवकन्याभिरितश्चेतश्च शोभिते पाताले कस्य न प्रीतिर्भवति? विमुक्तस्यापि तत्र काचिदानन्दलहरी जायते।

Verse 43

दिवार्करश्मयस्तत्र प्रभां तन्वंति नातपम् । शशिनश्च न शीताय निशि द्योताय केवलम्

तत्र दिवार्करश्मयः प्रभामेव वितन्वन्ति नातपम्; शशिनश्च न शीताय, निशि द्योताय केवलम्।

Verse 44

यत्र न ज्ञायते कालो गतोपि दनुजादिभिः । वनानि नद्यो रम्याणि सदंभांसि सरांसि च

यत्र दनुजादिभिर्गतोऽपि बहुकालः, कालो न ज्ञायते; तत्र रम्याणि वनानि नद्यः, सदम्भांसि सरांसि च।

Verse 45

कलाः पुंस्को किलालापाः सुचैलानि शुचीनि च । भूषणान्यतिरम्याणि गंधाद्यमनुलेपनम्

तत्र कलाः, पुंस्को किलालापाः, सुचैलानि शुचीनि च; अतिरम्याणि भूषणानि, गन्धाद्यमनुलेपनं च।

Verse 46

वीणावेणुमृदंगादि निस्वनाः श्रुतिहारिणः । हाटकेशं महालिंगं यत्र वै सर्वकामदम्

तत्र वीणावेणुमृदङ्गादीनां निस्वनाः श्रुतिहारिणः; यत्र हाटकेशं महालिङ्गं सर्वकामदं वै।

Verse 47

एतान्यन्यानि रम्याणि भोग्योग्यानि दानवैः । दैत्योरगैश्च भुज्यंते पातालांतरगोचरैः

एतान्येव तथा चान्यानि रम्याणि भोगयोग्यानि दानवैः । दैत्योरगैश्च पातालान्तरगोचरैः परितो भुज्यन्ते ॥

Verse 48

पातालेभ्योपि वै रम्यं द्विज वर्षमिलावृतम् । रत्नसानुं समाश्रित्य परितः परिसंस्थितम्

पातालेभ्योऽपि वै रम्यं द्विज वर्षमिलावृतम् । रत्नसानुं समाश्रित्य परितः परिसंस्थितम् ॥

Verse 49

सदा सुकृतिनो यत्र सर्वभोगभुजो द्विज । नवयौवनसंपन्ना नित्यं यत्र मृगीदृशः

सदा सुकृतिनो यत्र सर्वभोगभुजो द्विज । नवयौवनसंपन्ना नित्यं यत्र मृगीदृशः ॥

Verse 50

भोगभूमिरियं प्रोक्ता श्रेयो विनिमयार्जिता । भुज्यते त्वद्विधैर्लोकैस्तीर्थाभित्यक्त देहकैः

भोगभूमिरियं प्रोक्ता श्रेयो विनिमयार्जिता । भुज्यते त्वद्विधैर्लोकैस्तीर्थाभित्यक्तदेहकैः ॥

Verse 51

अक्लीबभाषिभिश्चापि पुत्रक्षेत्राद्यहीनकैः । परोपकारसंक्षीणसुखायुर्धनसंचयैः

अक्लीबभाषिभिश्चापि पुत्रक्षेत्राद्यहीनकैः । परोपकारसंक्षीणसुखायुर्धनसञ्चयैः ॥

Verse 52

संति द्वीपा ह्यनेका वै पारावारांतरस्थिताः । जंबूद्वीपसमो द्वीपो न क्वापि जगतीतले

सन्ति द्वीपा ह्यनेका वै पारावारान्तरस्थिताः । जम्बूद्वीपसमो द्वीपो न क्वापि जगतीतले ॥

Verse 53

तत्रापि नववर्षाणि भारतं तत्र चोत्तमम् । कर्मभूमिरियं प्रोक्ता देवानामपिदुर्लभा

तत्रापि नववर्षाणि भारतं तत्र चोत्तमम् । कर्मभूमिरियं प्रोक्ता देवानामपि दुर्लभा ॥

Verse 54

अष्टौ किंपुरुषादीनि देवभोग्यानि तानि तु । तेषु स्वर्गात्समागत्य रमंते त्रिदिवौकसः

अष्टौ किंपुरुषादीनि देवभोग्यानि तानि तु । तेषु स्वर्गात् समागत्य रमन्ते त्रिदिवौकसः ॥

Verse 55

योजनानां सहस्राणि नवविस्तारतस्त्विदम् । भारतं प्रथमं वर्षं मेरोर्दक्षिणतः स्थितम्

योजनानां सहस्राणि नव विस्तारतस्त्विदम् । भारतं प्रथमं वर्षं मेरोर्दक्षिणतः स्थितम् ॥

Verse 56

तत्रापि हिमविंध्याद्रेरंतरं पुण्यदं परम् । गंगायमुनयोर्मध्ये ह्यंतर्वेदी भुवः पराः

तत्रापि हिमविन्ध्याद्रेरन्तरं पुण्यदं परम् । गङ्गायमुनयोर्मध्ये ह्यन्तर्वेदी भुवः परा ॥

Verse 57

कुरुक्षेत्रं हि सर्वेषां क्षेत्राणामधिकं ततः । ततोपि नैमिषारण्यं स्वर्गसाधनमुत्तमम्

कुरुक्षेत्रं हि सर्वेषां क्षेत्राणामधिकं स्मृतम् । ततोऽपि नैमिषारण्यं स्वर्गसाधनमुत्तमम् ॥

Verse 58

नैमिषारण्यतोपीह सर्वस्मिन्क्षितिमंडले । सर्वेभ्योपि हि तीर्थेभ्यस्तीर्थराजो विशिष्यते

नैमिषारण्यतोऽपीह सर्वस्मिन्क्षितिमण्डले । सर्वेभ्योपि हि तीर्थेभ्यस्तीर्थराजो विशिष्यते ॥

Verse 60

यागाः सर्वे मया पूर्वं तुलया विधृता द्विज । तच्च तीर्थवरं रम्यं कामिकं कामपूरणात

यागाः सर्वे मया पूर्वं तुलया विधृता द्विज । तच्च तीर्थवरं रम्यं कामिकं कामपूरणात् ॥

Verse 61

दृष्ट्वा प्रकृष्टयागेभ्यः पुष्टेभ्यो दक्षिणादिभिः । प्रयागमिति तन्नाम कृतं हरिहरादिभिः

दृष्ट्वा प्रकृष्टयागेभ्यः पुष्टेभ्यो दक्षिणादिभिः । प्रयागमिति तन्नाम कृतं हरिहरादिभिः ॥

Verse 62

नाममात्रस्मृतेर्यस्य प्रयागस्य त्रिकालतः । स्मर्तुः शरीरे नो जातु पापं वसति कुत्रचित्

नाममात्रस्मृतेर्यस्य प्रयागस्य त्रिकालतः । स्मर्तुः शरीरे नो जातु पापं वसति कुत्रचित् ॥

Verse 63

संति तीर्थान्यनेकानि पापत्राणकराणि च । न शक्तान्यधिकं दातुं कृतैनः परिशुद्धितः

सन्ति तीर्थान्यनेकानि पापत्राणकराणि च; किन्तु कृतपापपरिशुद्धेः परं शुद्धिं दातुं न शक्तानि।

Verse 64

जन्मांतरेष्वसंख्येषु यः कृतः पापसंचयः । दुष्प्रणोद्यो हि नितरां व्रतैर्दानैस्तपोजपैः

जन्मान्तरेष्वसंख्येषु सञ्चितः पापसञ्चयः नितरां दुष्प्रणोद्यो हि व्रतैर्दानैस्तपोजपैः अपि।

Verse 65

स तीर्थराजगमनोद्यतस्य शुभजन्मनः । अंगेषु वेपतेऽत्यंतं द्रुमो वातहतो यथा

तीर्थराजगमनाय उद्यतस्य शुभजन्मनः पुंसः अङ्गेषु अत्यन्तं वेपते, वातहतद्रुम इव।

Verse 66

ततः क्रांतार्धमार्गस्य प्रयाग दृढचेतसः । पुंसः शरीरान्निर्यातुमपेक्षेत पदांतरम्

ततः, हे प्रयाग, अर्धमार्गं क्रान्तस्य दृढचेतसः पुंसः पापं शरीरात् निर्गन्तुम् अपेक्षेत, पदान्तरमेव प्रतीक्ष्य।

Verse 67

भाग्यान्नेत्रातिथीभूते तीर्थराजे महात्मनः । पलायते द्रुततरं तमः सूर्योदये यथा

भाग्याद् नेत्रातिथीभूते तीर्थराजे महात्मनः तमः सूर्योदये यथा द्रुततरं पलायते।

Verse 68

सप्तधातुमयी भूततनौ पापानि यानि वै । केशेषु तानि तिष्ठंति वपनाद्यांति तान्यपि

सप्तधातुमयी भूततनौ यानि पापानि सन्ति, तानि केशेषु निलीयन्ते; वपनादेव तान्यपि विनश्यन्ति।

Verse 69

स्वर्गदोमोक्षदश्चैव सर्वकामफलप्रदः । प्रयागस्तन्महत्क्षेत्रं तीर्थराज इति स्मृतः

स्वर्गदः मोक्षदश्चैव सर्वकामफलप्रदः; प्रयागो महत्क्षेत्रं तीर्थराज इति स्मृतः।

Verse 70

पुण्यराशिं च विपुलं पुण्यान्भोगान्यथेप्सितान् । स्वर्गं प्राप्नोति तत्पुण्यान्निष्कामो मोक्षमाप्नुयात्

तत्पुण्याद्विपुलं पुण्यराशिं च, यथेप्सितान् पुण्यान् भोगान् च प्राप्नोति; स्वर्गं च गच्छति, निष्कामस्तु तेनैव मोक्षमाप्नुयात्।

Verse 71

स्नायाद्योभिलषन्मोक्षं कामानन्यान्विहाय च । सोपि मोक्षमवाप्नोति कामदात्तीर्थराजतः

यो मोक्षं अभिलषन् अन्यान् कामान् विहाय अत्र स्नायात्, सोऽपि कामदात् तीर्थराजतः मोक्षमवाप्नोति।

Verse 72

तीर्थराजं परित्यज्य योऽन्यस्मात्काममिच्छति । भारताख्ये महावर्षे स कामं नाप्नुयात्स्फुटम्

तीर्थराजं परित्यज्य योऽन्यस्मात् काममिच्छति, स भारताख्ये महावर्षे स्फुटं कामं नाप्नुयात्।

Verse 73

सत्यलोके प्रयागे च नांतरं वेद्म्यहं द्विज । तत्र ये शुभकर्माणस्ते मल्लोकनिवासिनः

सत्यलोके प्रयागे च नान्तरं वेद्म्यहं द्विज । तत्र ये शुभकर्माणस्ते मम लोकनिवासिनः ॥

Verse 74

तीर्थाभिलाषिभिर्मर्त्यैस्सेव्यं तीर्थांतरं नहि । अन्यत्र भूमिवलये तीर्थराजात्प्रया गतः

तीर्थाभिलाषिभिर्मर्त्यैः सेव्यं तीर्थान्तरं नहि । अन्यत्र भूमिवलये तीर्थराजात्प्रयागतः ॥

Verse 75

यथांतरं द्विजश्रेष्ठ भूपेत्वितरसेवके । दृष्टांतमात्रं कथितं प्रयागेतर तीर्थयोः

यथान्तरं द्विजश्रेष्ठ भूपे त्वितरसेवके । दृष्टान्तमात्रं कथितं प्रयागेतरतीर्थयोः ॥

Verse 76

यथाकथंचित्तीर्थेऽस्मिन्प्राणत्यागं करोति यः । तस्यात्मघातदोषो न प्राप्नुयादीप्सितान्यपि

यथाकथञ्चित्तीर्थेऽस्मिन् प्राणत्यागं करोति यः । तस्यात्मघातदोषो न प्राप्नुयादीप्सितान्यपि ॥

Verse 77

यस्य भाग्यवतश्चात्र तिष्ठंत्यस्थीन्यपि द्विज । न तस्य दुःखलेशोपि क्वापि जन्मनि जायते

यस्य भाग्यवतश्चात्र तिष्ठन्त्यस्थीन्यपि द्विज । न तस्य दुःखलेशोऽपि क्वापि जन्मनि जायते ॥

Verse 78

ब्रह्महत्यादि पापानां प्रायश्चित्तं चिकीर्षुणा । प्रयागं विधिवत्सेव्यं द्विजवाक्यान्न संशयः

ब्रह्महत्यादिपापानां प्रायश्चित्तं चिकीर्षुणा । प्रयागं विधिवत्सेव्यं द्विजवाक्यान्न संशयः ॥

Verse 79

किं बहूक्तेन विप्रेंद्र महोदयमभीप्सुना । सेव्यं सितासितं तीर्थं प्रकृष्टं जगतीतले

किं बहूक्तेन विप्रेन्द्र महोदयमभीप्सुना । सेव्यं सितासितं तीर्थं प्रकृष्टं जगतीतले ॥

Verse 80

प्रयागतोपि तीर्थेशात्सर्वेषु भुवनेष्वपि । अनायासेन वै मुक्तिः काश्यां देहावसानतः

प्रयागतोऽपि तीर्थेशात्सर्वेषु भुवनेष्वपि । अनायासेन वै मुक्तिः काश्यां देहावसानतः ॥

Verse 81

प्रयागादपि वै रम्यमविमुक्तं न संशयः । यत्र विश्वेश्वरः साक्षात्स्वयं समधितिष्ठति

प्रयागादपि वै रम्यमविमुक्तं न संशयः । यत्र विश्वेश्वरः साक्षात्स्वयं समधितिष्ठति ॥

Verse 82

अविमुक्तान्महाक्षेत्राद्विश्वेश समधिष्ठितात् । न च किंचित्क्वचिद्रम्यमिह ब्रह्मांडगोलके

अविमुक्तान्महाक्षेत्राद्विश्वेशसमधिष्ठितात् । न च किंचित्क्वचिद्रम्यमिह ब्रह्माण्डगोलके ॥

Verse 83

अविमुक्तमिदं क्षेत्रमपि ब्रह्मांडमध्यगम् । ब्रह्मांडमध्ये न भवेत्पंचक्रोशप्रमाणतः

अविमुक्तमिदं पुण्यक्षेत्रं ब्रह्माण्डस्यापि मध्यभागे स्थितम्। ब्रह्माण्डमध्ये पञ्चक्रोशपरिमाणसमं अन्यत् किञ्चिदपि न विद्यते॥

Verse 84

यथायथा हि वर्धेत जलमेकार्णवस्य च । तथातथोन्नयेदीशस्तत्क्षेत्रं प्रलयादपि

यथायथा एकार्णवस्य जलं वर्धते, तथातथा ईश्वरः तत्क्षेत्रं प्रलयकालेऽपि उन्नयति॥

Verse 85

क्षेत्रमेतत्त्रिशूलाग्रे शूलिनस्तिष्ठति द्विज । अंतरिक्षेन भूमिष्ठं नेक्षंते मूढबुद्धयः

हे द्विज! शूलिनः त्रिशूलाग्रे एतत् क्षेत्रं तिष्ठति। भूमौ स्थितमपि अन्तरिक्षस्वभावत्वात् मूढबुद्धयः न पश्यन्ति॥

Verse 86

सदा कृतयुगं चात्र महापर्वसदाऽत्र वै । न ग्रहाऽस्तोदयकृतो दोषो विश्वेश्वराश्रमे

अत्र सदा कृतयुगमेव; अत्रैव सदा महापर्व भवति। विश्वेश्वराश्रमे ग्रहास्तोदयजन्यो दोषः कदापि न जायते॥

Verse 87

सदा सौम्यायनं तत्र सदा तत्र महोदयः । सदैव मंगलं तत्र यत्र विश्वेश्वरस्थितिः

तत्र सदा सौम्यायनं, तत्र सदा महोदयः। यत्र विश्वेश्वरः तिष्ठति, तत्र सदैव मङ्गलं भवति॥

Verse 88

यथाभूमितले विप्र पुर्यः संति सहस्रशः । तथा काशी न मंतव्या क्वापि लोकोत्तरात्वियम्

यथाभूमितले विप्र पुर्यः सन्ति सहस्रशः । तथा काशी न मन्तव्या क्वापि लोकोत्तरात्वियम् ॥

Verse 89

मया सृष्टानि विप्रेंद्र भुवनानि चतुर्दश । अस्याः पुर्या विनिर्माता स्वयं विश्वेश्वरः प्रभुः

मया सृष्टानि विप्रेन्द्र भुवनानि चतुर्दश । अस्याः पुर्या विनिर्माता स्वयं विश्वेश्वरः प्रभुः ॥

Verse 90

पुरा यमस्तपस्तप्त्वा बहुकालं सुदुष्करम् । त्रैलोक्याधिकृतिं प्राप्तस्त्यक्त्वा वाराणसीं पुरीम्

पुरा यमस्तपस्तप्त्वा बहुकालं सुदुष्करम् । त्रैलोक्याधिकृतिं प्राप्तस्त्यक्त्वा वाराणसीं पुरीम् ॥

Verse 91

चराचरस्य सर्वस्य यानि कर्माणि तानि वै । गोचरे चित्रगुप्तस्य काशीवासिकृतादृते

चराचरस्य सर्वस्य यानि कर्माणि तानि वै । गोचरे चित्रगुप्तस्य काशीवासिकृतादृते ॥

Verse 92

प्रवेशो यमदूतानां न कदाचिद्द्विजोत्तम । मध्ये काशीपुरी क्वापि रक्षिणस्तत्र तद्गणाः

प्रवेशो यमदूतानां न कदाचिद्द्विजोत्तम । मध्ये काशीपुरी क्वापि रक्षिणस्तत्र तद्गणाः ॥

Verse 93

स्वयं नियंता विश्वेशस्तत्र काश्यां तनुत्यजाम् । तत्रापि कृतपापानां नियंता कालभैरवः

स्वयं नियन्ता विश्वेशः काश्यां देहत्यजाम्। तत्रापि पापकृतां तु नियन्ता कालभैरवः॥

Verse 94

तत्र पापं न कर्तव्यं दारुणा रुद्रयातना । अहो रुद्रपिशाचत्वं नरकेभ्योपि दुःसहम्

तत्र पापं न कर्तव्यं दारुणा रुद्रयातना। अहो रुद्रपिशाचत्वं नरकेभ्योऽपि दुःसहम्॥

Verse 95

पापमेव हि कर्तव्यं मतिरस्ति यदीदृशी । सुखेनान्यत्र कर्तव्यं मही ह्यस्ति महीयसी

पापमेव हि कर्तव्यं मतिरस्ति यदीदृशी। सुखेनान्यत्र कर्तव्यं मही ह्यस्ति महीयसी॥

Verse 96

अपि कामातुरो जंतुरेकां रक्षति मातरम् । अपि पापकृता काशी रक्ष्या मोक्षार्थिनैकिका

अपि कामातुरो जन्तुरेकां रक्षति मातरम्। अपि पापकृता काशी रक्ष्या मोक्षार्थिना सदा॥

Verse 97

परापवादशीलेन परदाराभिलाषिणा । तेन काशी न संसेव्या क्व काशी निरयः क्व सः

परापवादशीलेन परदाराभिलाषिणा। तेन काशी न संसेव्या क्व काशी निरयः क्व सः॥

Verse 98

अभिलष्यंति ये नित्यं धनं चात्र प्रतिग्रहैः । परस्वं कपटैर्वापि काशी सेव्या न तैर्नरैः

ये नित्यं प्रतिग्रहैर्धनमभिलषन्ति, कपटैर्वा परस्वं हर्तुमिच्छन्ति—तैर्नरैः काशी न सेव्या।

Verse 99

परपीडाकरं कर्म काश्यां नित्यं विवर्जयेत् । तदेव चेत्किमत्र स्यात्काशीवासो दुरात्मनाम्

काश्यां परपीडाकरं कर्म नित्यं विवर्जयेत्; यद्यत्रैव तदेव कुर्यात्, दुरात्मनां काशीवासः किं फलदः स्यात्?

Verse 100

त्यक्त्वा वैश्वेश्वरीं भक्तिं येऽन्यदेवपरायणाः । सर्वथा तैर्न वस्तव्या राजधानी पिनाकिनः

वैश्वेश्वरीं भक्तिं त्यक्त्वा येऽन्यदेवपरायणाः, तैः सर्वथा पिनाकिनो राजधानी न वस्तव्या।

Verse 110

न योगेन विना ज्ञानं योगस्तत्त्वार्थशीलनम् । गुरूपदिष्टमार्गेण सदाभ्यासवशेन च

योगं विना न ज्ञानं; योगस्तत्त्वार्थशीलनम्। गुरूपदिष्टमार्गेण सदाभ्यासवशेन च।

Verse 114

उक्तेति विररामाजः शृण्वतोर्गणयोस्तयोः । सोपि प्रमुदितश्चाभूच्छिवशर्मा महामनाः

‘उक्तम्’ इति विररामाजः शृण्वतोर्गणयोस्तयोः; सोऽपि महामना शिवशर्मा प्रमुदितोऽभवत्।