Adhyaya 46

Verse 1

स्कंद उवाच । गतेथ योगिनीवृंदे देवदेवो घटोद्भव । काशीप्रवृत्तिं जिज्ञासुः प्राहिणोदंशुमालिनम्

स्कन्द उवाच । गतेथ योगिनीवृन्दे देवदेवो घटोद्भवः । काशीप्रवृत्तिं जिज्ञासुरप्राहिणोदंशुमालिनम् ॥

Verse 2

देवदेव उवाच । सप्ताश्व त्वरितो याहि पुरीं वाराणसीं शुभाम् । यत्रास्ति स दिवोदासो धर्ममूर्तिर्महीपतिः

देवदेव उवाच । सप्ताश्व त्वरितो याहि पुरीं वाराणसीं शुभाम् । यत्रास्ति स दिवोदासो धर्ममूर्तिर्महीपतिः ॥

Verse 3

तस्य धर्मविरोधेन यथातत्क्षेत्रमुद्वसेत् । तथा कुरुष्व भो क्षिप्रं मावमंस्थाश्च तं नृपम्

हे भानो, तस्य धर्मविरोधेन यथाऽसौ तत्क्षेत्रं काशीम् उद्वसेत्, तथा त्वं क्षिप्रं कुरु; तं नृपं च मा अवमंस्थाः।

Verse 4

धर्ममार्ग प्रवृत्तस्य क्रियते यावमानना । सा भवेदात्मनो नूनं महदेनश्च जायते

धर्ममार्गे प्रवृत्तस्य यावमानना क्रियते, सा अवमानना नूनम् अवमानकर्तुः आत्मनः महदेनः भवति, महच्च पापं जायते।

Verse 5

तवबुद्धिविकासेन च्यवते चेत्स धर्मतः । तदा सा नगरी भानो त्वयोद्वास्याऽसहैः करैः

यदि तव बुद्धिविकासेन स नृपो धर्मविरोधात् च्यवते, धर्मे पुनः प्रतिष्ठते, तदा हे भानो, त्वया असह्यैः करैः सा नगरी न उद्वास्या।

Verse 6

कामक्रोधौ लोभमोहौ मत्सराहंकृती अपि । ते तत्र न भवेतां यत्तत्कालोपि न तं जयेत्

तत्र कामक्रोधौ, लोभमोहौ, मत्सराहंकृती च न भवेताम्; यथा तं तत्कालेऽपि कालो न जयेत्।

Verse 7

यावद्धर्मे स्थिराबुद्धिर्यावद्धर्मेस्थिरं मनः । तावद्विघ्नोदयः क्वास्ति विपद्यपि रवे नृषु

यावद्धर्मे स्थिरा बुद्धिः, यावद्धर्मे स्थिरं मनः; तावद् नृषु विपद्यपि, हे रवे, विघ्नोदयः क्वास्ति?

Verse 8

सर्वेषामिह जंतूनां त्वं वेत्सि ब्रध्नचेष्टितम् । अतएव जगच्चक्षुर्व्रज त्वं कार्यसिद्धये

सर्वेषामिह जन्तूनां त्वं चेष्टितं मनोगतम् अपि वेत्सि, ब्रध्नस्य (सूर्यस्य) कर्मापि जानासि। अत एव, हे जगच्चक्षुः, कार्यसिद्धये त्वं प्रस्थितः भव।

Verse 9

रविरादाय देवाज्ञां मूर्तिमन्यां प्रकल्प्य च । नभोध्वगामहोरात्रं काशीमभिमुखोऽभवत्

रविः देवाज्ञामादाय, मूर्तिमन्यां प्रकल्प्य च, अहोरात्रं नभोध्वगः सन् काशीमभिमुखोऽभवत्।

Verse 10

मनसातीवलोलोऽभूत्काशीदर्शनलालसः । सहस्रचरणोप्यैच्छत्तदा खे नैकपादताम्

काशीदर्शनलालसः स मनसा अतीवलोलोऽभूत्। सहस्रचरणोऽपि सन् तदा खे शीघ्रगमनाय नैकपादतामैच्छत्।

Verse 11

हंसत्वं तस्य सूर्यस्य तदा सफलतामगात् । सदा नभोध्वनीनस्य काशीं प्रति यियासतः

तदा काशीं प्रति यियासतः सदा नभोध्वनीनस्य तस्य सूर्यस्य हंसत्वं सफलतामगात्।

Verse 12

अथ काशीं समासाद्य रविरंतर्बहिश्चरन् । मनागपि न तद्भूपे धर्मध्वस्तिमवेक्षत

अथ काशीं समासाद्य रविरन्तर्बहिश्चरन्, तद्भूपे धर्मध्वस्तिं मनागपि नावेक्षत।

Verse 13

विभावसुर्वसन्काश्यां नानारूपेण वत्सरम् । क्वचिन्नावसरं प्राप तत्र राज्ञि सुधर्मिणि

विभावसुः काश्यां संवसन् वत्सरं नानारूपधारी । स तत्र सुधर्मिणि राज्ञि विरुद्धं क्वचिदप्यवसरं न प्राप ॥

Verse 14

कदाचिदतिथिर्भूतो दुर्लभं प्रार्थयन्रविः । न तस्य राज्ञो विषये दुर्लभं किंचिदैक्षत

कदाचिदतिथिर्भूत्वा रविर्दुर्लभं ययाचे । तस्य राज्ञो विषये तु दुर्लभं किञ्चिदप्यनैक्षत् ॥

Verse 15

कदाचिद्याचको जातो बहुदोपि कदाप्यभूत् । कदाचिद्दीनतां प्राप्तः कदाचिद्गणकोप्यभूत्

कदाचिद्याचको जातः कदाचिद्बहुधनोऽप्यभूत् । कदाचिद्दीनतां प्राप्तः कदाचिद्गणकोऽप्यभूत् ॥

Verse 16

वेदबाह्यां क्रियां चापि कदाचित्प्रत्यपादयत् । कदाचित्स्थापयामास दृष्टप्रत्ययमैहिकम्

कदाचिद्वेदबाह्यां क्रियां चापि स प्रत्यपादयत् । कदाचिद्दृष्टप्रत्ययमात्राश्रितं लौकिकं मतं स्थापयामास ॥

Verse 17

कदाचिज्जटिलो जातः कदाचिच्च दिगंबरः । स कदाचिज्जांगुलिको विषविद्याविशारदः

कदाचिज्जटिलो जातः कदाचिच्च दिगम्बरः । कदाचिज्जाङ्गुलिकोऽभूत् स विषविद्याविशारदः ॥

Verse 18

सर्वपाषंडधर्मज्ञः कदाचिद्ब्रह्मवाद्यभूत् । ऐंद्रजालिक आसीच्च कदाचिद्भ्रामयञ्जनान्

स कदाचित् सर्वपाषण्डधर्माणां तत्त्वज्ञोऽभवत्, कदाचिद् ब्रह्मवादित्वेन प्रवक्तेवाभात्। कदाचिद् ऐन्द्रजालिको भूत्वा मायाकर्मभिर् जनान् भ्रमयामास॥

Verse 19

नानाव्रतोपदेशैश्च कदाचित्स पतिव्रताः । क्षोभयामास बहुशः सदृष्टांत कथानकैः

स कदाचिन् नानाव्रतोपदेशैः पतिव्रताः स्त्रियः अपि बहुशः क्षोभयामास, सदृष्टान्तैः कथानकैः प्रलोभनरूपैः॥

Verse 20

कापालिक व्रतधरः कदाचिच्चाभवद्द्विजः । कदाचिदपि विज्ञानी धातुवादी कदाचन

स कदाचित् कापालिकव्रतधरोऽभवत्, कदाचिद् द्विजरूपं धारयामास। कदाचिद् विज्ञानीवाभात्, कदाचन धातुवादीव॥

Verse 21

क्वचिद्विप्रः क्वचिद्राजपुत्रो वैश्योंत्यजः क्वचित । ब्रह्मचारी क्वचिदभूद्गृही वनचरः क्वचित्

क्वचिद् विप्रः क्वचिद् राजपुत्रः, क्वचिद् वैश्यः क्वचिद् अन्त्यजः। क्वचिद् ब्रह्मचारी, क्वचिद् गृही, क्वचिद् वनचरश्चाभवत्॥

Verse 22

यतिः कदाचिदिति सरूपैरभ्रामयज्जनान् । सर्वविद्यासु कुशलः सर्वज्ञश्चाभवत्क्वचित्

एवं स कदाचिद् यतिरूपं धारयित्वा नानारूपैः जनान् अभ्रामयत्। कदाचित् सर्वविद्यासु कुशलोऽभवत्, कदाचित् सर्वज्ञ इवाभात्॥

Verse 23

इति नानाविधै रूपैश्चरन्काश्यां ग्रहेश्वरः । न कदापि जने क्वापि च्छिद्रं प्राप कदाचन

इति नानाविधरूपैः काश्यां विचरन् ग्रहेश्वरः। न कदापि जनस्य क्वापि दोषमात्रमपि प्राप कदाचन॥

Verse 24

ततो निनिंद चात्मानं चिंतार्तः कश्यपात्मजः । धिक्परप्रेष्यतां यस्यां यशो लभ्येत न क्वचित्

ततो चिन्तार्तः कश्यपात्मजः स्वात्मानं निनिन्द। ‘धिक् परप्रेष्यतां, यस्यां यशो न क्वचिदपि लभ्यते’ इति॥

Verse 25

मार्तंड उवाच । मंदरं यदि याम्यद्य सद्यस्तत्क्रुद्ध्यतीश्वरः । अनिष्पादितकार्यार्थे मयि सामान्यभृत्यवत्

मार्तण्ड उवाच— ‘अद्य मन्दरं यदि यामि, तदा सद्यः क्रुद्ध्यतीश्वरः। अनिष्पादितकार्यार्थे मयि सामान्यभृत्यवत्’॥

Verse 26

कोपमप्युररीकृत्य यदि यायां कथंचन । कथं तिष्ठे पुरस्तस्य तर्हि वै मूढभृत्यवत्

कोपमप्युररीकृत्य यदि यायां कथंचन। कथं तिष्ठे पुरस्तस्य तर्हि वै मूढभृत्यवत्॥

Verse 27

अथोंकृत्यावहेलं वा यामि चेच्च कथंचन । क्रोधान्निरीक्षेत्त्र्यक्षो मां विषं पेयं तदा मया

अथ हूम्कृत्यावहेलां वा कृत्वा यामि चेदपि कथंचन। क्रोधान्निरीक्षेत्त्र्यक्षो मां, विषं पेयं तदा मया॥

Verse 28

हरकोपानले नूनं यदि यातः पतंगताम् । पितामहोपि मां त्रातुं तदा शक्ष्यति नस्फुटम्

हरकोपानले नूनं यदि मे पतङ्गतां गमनं स्यात्, तदा पितामहोऽपि मां त्रातुं न स्फुटं शक्नुयात्।

Verse 29

स्थास्याम्यत्रैव तन्नित्यं न त्यक्ष्यामि कदाचन । क्षेत्रसंन्यासविधिना वाराणस्यां कृताश्रमः

अत्रैव नित्यं स्थास्यामि, कदाचन न त्यक्ष्यामि। क्षेत्रसंन्यासविधिना वाराणस्यां कृताश्रमोऽस्मि।

Verse 30

पुरः पुरारेः कायार्थमनिवेद्येह तिष्ठतः । यत्पापं भावि मे तस्य काशीपापस्यनिष्कृतिः

पुरः पुरारेः कायार्थमनिवेद्येह तिष्ठतः, यत्पापं मे भावि तस्य काशी एव पापनिष्कृतिः।

Verse 31

अन्यान्यपि च पापानि महांत्यल्पानि यानि च । क्षयंति तानि सर्वाणि काशीं प्रविशतां सताम्

अन्यान्यपि च पापानि महान्त्यल्पानि यानि च, काशीं प्रविशतां सतां तानि सर्वाणि क्षीयन्ते।

Verse 32

बुद्धिपूर्वं मया चैतन्न पापं समुपार्जितम् । पुरारिणैव हि पुराऽशासि धर्मो हि रक्ष्यताम्

बुद्धिपूर्वं मया चैतन्न पापं समुपार्जितम्। पुरा पुरारिणैव ह्याशासि—धर्मो हि रक्ष्यतामिति।

Verse 33

धर्मो हि रक्षितो येन देहे सत्वरगत्वरे । त्रैलोक्यरक्षितं तेन किं कामार्थैः सुरक्षितैः

धर्मो हि येन रक्षितो देहेऽस्मिन् सत्वरगत्वरे । तेन त्रैलोक्यमपि रक्षितं; किं कामार्थैः सुसंरक्षितैः ॥

Verse 34

रक्षणीयो यदि भवेत्कामः कामारिणा कथम् । क्षणादनंगतां नीतो बहूनां सुखकार्यपि

रक्षणीयो यदि भवेत्कामः कामारिणा कथम् । क्षणादनङ्गतां नीतो बहूनां सुखकारकः ॥

Verse 35

अर्थश्चेत्सर्वथारक्ष्य इति कैश्चिदुदाहृतम् । तत्कथं न हरिश्चंद्रोऽरक्षत्कुशिकनंदने

अर्थश्चेत्सर्वथारक्ष्य इति कैश्चिदुदाहृतम् । तत्कथं न हरिश्चन्द्रोऽरक्षद्‌कुशिकनन्दने ॥

Verse 36

धर्मस्तु रक्षितः सर्वैरपिदेहव्ययेन च । शिबिप्रभृतिभूपालैर्दधीचिप्रमुखैर्द्विजैः

धर्मस्तु रक्षितः सर्वैरपि देहव्ययेन च । शिबिप्रभृतिभूपालैर्दधीचिप्रमुखैर्द्विजैः ॥

Verse 37

अयमेव हि वै धर्मः काशीसेवनसंभवः । रुषितादपि रुद्रान्मां रक्षिष्यति न संशयः

अयमेव हि वै धर्मः काशीसेवनसम्भवः । रुषितादपि रुद्रान्मां रक्षिष्यति न संशयः ॥

Verse 38

अवाप्य काशीं दुष्प्रापां को जहाति सचेतनः । रत्नं करस्थमुत्सृज्य कः काचं संजिघृक्षति

अवाप्य दुष्प्रापां काशीम्, कः सचेतनः तां जहाति? करस्थं रत्नं त्यक्त्वा कः काचं ग्रहीतुं इच्छति?

Verse 39

वाराणसीं समुत्सृज्य यस्त्वन्यत्र यियासति । हत्वा निधानं पादेन सोर्थमिच्छति भिक्षया

वाराणसीं समुत्सृज्य योऽन्यत्र गन्तुमिच्छति, स पादेन निधानं हत्वा भिक्षया अर्थं याचते इव।

Verse 40

पुत्रमित्रकलत्राणि क्षेत्राणि च धनानि च । प्रतिजन्मेह लभ्यंते काश्येका नैव लभ्यते

पुत्रमित्रकलत्राणि क्षेत्राणि धनानि च—प्रतिजन्मेह लभ्यन्ते; काशी तु एका नैव सुलभा।

Verse 41

येन लब्धा पुरी काशी त्रैलोक्योद्धरणक्षमा । त्रैलोक्यैश्वर्यदुष्प्रापं तेन लब्धं महासुखम्

येन लब्धा पुरी काशी त्रैलोक्योद्धरणक्षमा, तेन त्रैलोक्यैश्वर्यदुष्प्राप्यं महासुखं लब्धम्।

Verse 42

कुपितोपि हि मे रुद्रस्तेजोहानिं विधास्यति । काश्यां च लप्स्ये तत्तेजो यद्वै स्वात्मावबोधजम्

कुपितोऽपि मे रुद्रः बाह्यतेजोहानिं विधास्यति; काश्यां तु तत्तेजो लप्स्ये यदात्मावबोधजं सत्यम्।

Verse 43

इतराणीह तेजांसि भासंते तावदेव हि । खद्योताभानि यावन्नो जृंभते काशिजं महः

इह इतराणि तेजांसि तावदेव प्रकाशन्ते; यावन्न काशिजं महो जृम्भते, तावत् खद्योताभानि इव दृश्यन्ते।

Verse 44

इति काशीप्रभावज्ञो जगच्चक्षुस्तमोनुदः । कृत्वा द्वादशधात्मानं काशीपुर्यां व्यवस्थितः

इति काशीप्रभावज्ञो जगच्चक्षुस्तमोनुदः। द्वादशधात्मानं कृत्वा काशीपुर्यां व्यवस्थितः॥

Verse 45

लोलार्क उत्तरार्कश्च सांबादित्यस्तथैव च । चतुर्थो द्रुपदादित्यो मयूखादित्य एव च

लोलार्क उत्तरार्कश्च सांबादित्यस्तथैव च। चतुर्थो द्रुपदादित्यो मयूखादित्य एव च॥

Verse 46

खखोल्कश्चारुणादित्यो वृद्धकेशवसंज्ञकौ । दशमो विमलादित्यो गंगादित्यस्तथैव च

खखोल्कश्चारुणादित्यो वृद्धकेशवसंज्ञकौ। दशमो विमलादित्यो गंगादित्यस्तथैव च॥

Verse 47

द्वादशश्च यमादित्यः काशिपुर्यां घटोद्भव । तमोऽधिकेभ्यो दुष्टेभ्यः क्षेत्रं रक्षंत्यमी सदा

द्वादशश्च यमादित्यः काशिपुर्यां घटोद्भव। तमोऽधिकेभ्यो दुष्टेभ्यः क्षेत्रं रक्षन्त्यमी सदा॥

Verse 48

तस्यार्कस्य मनोलोलं यदासीत्काशिदर्शने । अतो लोलार्क इत्याख्या काश्यां जाता विवस्वतः

तस्य विवस्वतः काशिदर्शने मनो यदा लोलं बभूव । तस्मात् काश्यां स लोलार्क इत्याख्यां प्राप विवस्वान् ॥

Verse 49

लोलार्कस्त्वसिसंभेदे दक्षिणस्यां दिशिस्थितः । योगक्षेमं सदा कुर्यात्काशीवासि जनस्य च

लोलार्कोऽसिसंभेदे दक्षिणदिग्भागे व्यवस्थितः । काशीवासिजनस्य स योगक्षेमं सदा करोतु ॥

Verse 50

मार्गशीर्षस्य सप्तम्यां षष्ठ्यां वा रविवासरे । विधाय वार्षिकीं यात्रां नरः पापै प्रमुच्यते

मार्गशीर्षे सप्तम्यां षष्ठ्यां वा रविवासरे । वार्षिकीं यात्रां कृत्वा नरः पापैः प्रमुच्यते ॥

Verse 51

कृतानि यानि पापानि नरैः संवत्सरावधि । नश्यंति क्षणतस्तानि षष्ठ्यर्के लोलदर्शनात्

संवत्सरावधौ नरैः कृतानि यानि पापानि । षष्ठ्यर्के लोलदर्शनात् क्षणतो नश्यन्ति तानि ॥

Verse 52

नरः स्नात्वासिसंभेदे संतर्प्य पितृदेवताः । श्राद्धं विधाय विधिना पित्रानृण्यमवाप्नुयात्

असिसंभेदे स्नात्वा पितृदेवताः संतर्प्य च । विधिना श्राद्धं कृत्वा नरः पित्रृण्यमवाप्नुयात् ॥

Verse 53

लोलार्कसंगमे स्नात्वा दानं होमं सुरार्चनम् । यत्किंचित्क्रियते कर्म तदानंत्याय कल्पते

लोलार्कसंगमे स्नात्वा दानं होमं सुरार्चनम् । यत्किंचित्क्रियते कर्म तदानन्त्याय कल्पते ॥

Verse 54

सूर्योपरागे लोलार्के स्नानदानादिकाः क्रियाः । कुरुक्षेत्राद्दशगुणा भवंतीह न संशयः

सूर्योपरागे लोलार्के स्नानदानादिकाः क्रियाः । कुरुक्षेत्राद्दशगुणा भवंतीह न संशयः ॥

Verse 55

लोलार्के रथसप्तम्यां स्नात्वा गंगासिसंगमे । सप्तजन्मकृतैः पापैर्मुक्तो भवति तत्क्षणात्

लोलार्के रथसप्तम्यां स्नात्वा गङ्गासिसंगमे । सप्तजन्मकृतैः पापैर्मुक्तो भवति तत्क्षणात् ॥

Verse 56

प्रत्यर्कवारं लोलार्कं यः पश्यति शुचिव्रतः । न तस्य दुःखं लोकेस्मिन्कदाचित्संभविष्यति

प्रत्यर्कवारं लोलार्कं यः पश्यति शुचिव्रतः । न तस्य दुःखं लोकेऽस्मिन् कदाचित्सम्भविष्यति ॥

Verse 57

न तस्य दुःखं नो पामा न दद्रुर्न विचर्चिका । लोलार्कमर्के यः पश्येत्तत्पादोदकसेवकः

न तस्य दुःखं नो पामा न दद्रुर्न विचर्चिका । लोलार्कमर्के यः पश्येत् तत्पादोदकसेवकः ॥

Verse 58

वाराणस्यामुषित्वापि यो लोलार्कं न सेवते । सेवंते तं नरं नूनं क्लेशाः क्षुद्व्याधिसंभवाः

वाराणस्यामपि वसन् यो लोलार्कं न सेवते । तं नूनं सेवते क्लेशाः क्षुद्व्याधिसंभवाः ॥

Verse 59

सर्वेषां काशितीर्थानां लोलार्कः प्रथमं शिरः । ततोंऽगान्यन्यतीर्थानि तज्जलप्लावितानिहि

सर्वेषां काशितीर्थानां लोलार्कः प्रथमं शिरः । ततोऽङ्गान्यन्यतीर्थानि तज्जलप्लावितानि हि ॥

Verse 60

तीर्थांतराणि सर्वाणि भूमीवलयगान्यपि । असिसंभेदतीर्थस्य कलां नार्हंति षोडशीम्

तीर्थान्तराणि सर्वाणि भूमीवलयगान्यपि । असिसंभेदतीर्थस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥

Verse 61

सर्वेषामेव तीर्थानां स्नानाद्यल्लभ्यते फलम् । तत्फलं सम्यगाप्येत नरैर्गंगासिसंगमे

सर्वेषामेव तीर्थानां स्नानाद्यल्लभ्यते फलम् । तत्फलं सम्यगाप्येत नरैर्गङ्गासिसङ्गमे ॥

Verse 62

नार्थवादोयमुदितः स्तुतिवादो न वै मुने । सत्यं यथार्थवादोयं श्रद्धेयः सद्भिरादरात्

नार्थवादोऽयमुदितः स्तुतिवादो न वै मुने । सत्यं यथार्थवादोऽयं श्रद्धेयः सद्भिरादरात् ॥

Verse 63

यत्र विश्वेश्वरः साक्षाद्यत्र स्वर्गतरंगिणी । मिथ्या तत्रानुमन्यंते तार्किकाश्चानुसूयकाः

यत्र साक्षाद् विश्वेश्वरः स्थितो यत्र च स्वर्गतरङ्गिणी प्रवहति, तत्रापि तार्किकाः चानसूयकाः मिथ्येति सर्वमनुमन्यन्ते।

Verse 64

उदाहरंति ये मूढाः कुतर्कबलदर्पिताः । काश्यां सर्वेर्थवादोयं ते विट्कीटा युगेयुगे

ये मूढाः कुतर्कबलदर्पिताः काश्यां सर्वार्थवादोऽयमिति उदाहरन्ति, ते विट्कीटा युगे युगे भवन्ति।

Verse 65

कस्यचित्काशितीर्थस्य महिम्नो महतस्तुलाम् । नाधिरोहेन्मुने नूनमपि त्रैलोक्यमंडपः

मुने, कस्यचित् काशितीर्थस्य महतो महिम्नस्तुलां नूनम् अपि त्रैलोक्यमण्डपः नाधिरोहेत्।

Verse 66

नास्तिका वेदबाह्याश्च शिश्नोदरपरायणाः । अंत्यजाताश्च ये तेषां पुरः काशी न वर्ण्यताम्

नास्तिकानां वेदबाह्यानां शिश्नोदरपरायणानाम् अन्त्यजातानां च पुरः काशी न वर्ण्यताम्।

Verse 67

लोलार्ककरनिष्टप्ता असिधार विखंडिताः । काश्यां दक्षिणदिग्भागे न विशेयुर्महामलाः

लोलार्ककरनिष्टप्ताः असिधाराविखण्डिताः महामलाः काश्यां दक्षिणदिग्भागे न विशेयुः।

Verse 68

महिमानमिमं श्रुत्वा लोलार्कस्य नरोत्तमः । न दुःखी जायते क्वापि संसारे दुःखसागरे

लोलार्कस्येमं महिमानं श्रुत्वा नरोत्तमः। दुःखसागररूपेऽस्मिन् संसारे क्वापि न दुःखी जायते॥