Adhyaya 11

Verse 1

अगस्तिरुवाच । शृणु सुश्रोणि सुभगे वैश्वानरसमुद्भवम् । पुण्यशीलसुशीलाभ्यां यथोक्तं शिवशर्मणे

अगस्तिरुवाच—शृणु सुश्रोणि सुभगे वैश्वानरसमुद्भवम्। पुण्यशीलसुशीलाभ्यां यथावृत्तं शिवशर्मणे यथोक्तं कथितं पुरा॥

Verse 2

अथ कालेन तद्योषिदंतर्वत्नी बभूव ह । विधिवद्विहिते तेन गर्भाधानाख्य कर्मणि

अथ कालेन सा योषिदन्तर्वत्नी बभूव ह। तेन विधिवद् विहिते गर्भाधानाख्यकर्मणि॥

Verse 3

ततः पुंसवनं तेन स्पंदनात्प्राग्विपश्चिता । गृह्योक्तविधिना सम्यक्कृतं पुंस्त्वविवृद्धये

ततः स्पन्दनात्प्राक् तेन विपश्चिता पुंसवनम्। गृह्योक्तविधिना सम्यक् कृतं पुंस्त्वविवृद्धये॥

Verse 4

सीमन्तोथाष्टमे मासि गर्भरूपसमृद्धिकृत् । सुखप्रसव सिद्ध्यै च तेनाकारि क्रियाविदा

अथाष्टमे मासि गर्भरूपसमृद्ध्यर्थं सुखप्रसवसिद्ध्यर्थं च क्रियाविद्भिः सीमन्तसंस्कारः सम्यगनुष्ठितः।

Verse 5

अथातः सत्सुतारासु ताराधिप वराननः । केंद्रे गुरौ शुभे लग्ने सुग्रहेष्वयुगेषु च

अनन्तरं सत्सुतारासु, ताराधिपः शुभाननः सोमः, गुरुणा सह शुभकेन्द्रस्थितः; शुभलग्ने चायुगभागेषु सुग्रहेषु च सति कालः परमशुभोऽभवत्।

Verse 6

अरिष्टं दीपयन्दीप्त्या सर्वारिष्टविनाशकृत् । तनयो नाम तस्यां तु शुचिष्मत्यां बभूव ह

दीप्त्या सर्वारिष्टं दीपयन् सर्वारिष्टविनाशकः; शुचिष्मत्यां तस्यां तनयो हि बभूव।

Verse 7

सद्यः समस्तसुखदो भूर्भुवःस्वर्निवासिनाम् । गंधवाहागन्धवाहादिग्वधूमुखवासनाः

सद्यः समस्तसुखदं भूर्भुवःस्वर्निवासिनां बभूव; दिग्वधूमुखवासनासदृशा गन्धवाहा दिशो दिशः सुगन्धान् वहन्तो वववुः।

Verse 8

इष्टगन्धप्रसूनौघैर्ववर्षुस्ते घनाघनाः । देवदुन्दुभयो नेदुः प्रसेदुः सर्वतोदिशः

ते घनाघना इष्टगन्धप्रसूनौघैः ववर्षुः; देवदुन्दुभयो नेदुः, सर्वतो दिशः प्रसेदुः।

Verse 9

परितः सरितः स्वच्छा भूतानां मानसैः सह

परितः सर्वतः सरितः स्वच्छाः अभवन्, ताभिः सह भूतानां मनांसि अपि प्रसन्नानि निर्मलानि चाभवन्।

Verse 10

सत्त्वाः सत्त्वसमायुक्ता वसुधासीच्छुभा तदा । कल्याणी सर्वतो वाणी प्राणिनः प्रीणयंत्यभूत्

सत्त्वाः सत्त्वगुणसमायुक्ताः अभवन्; वसुधा तदा शुभा अभवत्; सर्वतो वाणी कल्याणी प्राणिनः प्रीणयन्ती अभवत्।

Verse 11

तिलोत्तमोर्वशीरंभा प्रभा विद्युत्प्रभा शुभा । सुमंगला शुभालापा सुशीलाड्या वरांगनाः

तिलोत्तमा उर्वशी रम्भा प्रभा विद्युत्प्रभा शुभा । सुमङ्गला शुभालापा सुशीला च वराङ्गनाः॥

Verse 12

क्वणत्कंकण पात्राणि कृत्वा करतलं मुदा । मुक्तमुक्ताफलाढ्यानि यक्षकर्दमवंति च

क्वणत्कङ्कणपात्राणि कृत्वा करतलं मुदा । मुक्तमुक्ताफलाढ्यानि यक्षकर्दमवन्ति च॥

Verse 13

वज्रवैदूर्य दीपानि हरिद्रा लेपनानि च । गारुत्मतैकरूपाणि शंखशुक्तिदधीनि च

वज्रवैदूर्यदीपानि हरिद्रालेपनानि च । गारुत्मतैकरूपाणि शङ्खशुक्तिदधीनि च॥

Verse 14

पद्मरागप्रवालाख्यरत्नकुंकुमवंति च । गोमेदपुष्परागेंद्र नीलसन्माल्यभांजि च

पद्मराग-प्रवालादि-रत्नचूर्ण-कुङ्कुमैः शुभैः समलङ्कृताः; गोमेद-पुष्परागेन्द्र-नीलरत्नैः सन्माल्यैश्च शोभिताः समाययुः।

Verse 15

विद्याधर्यश्च किन्नर्यस्तथाऽमर्यः सहस्रशः । चामर व्यग्रहस्ताग्र मंगलद्रव्यपाणयः

विद्याधर्यः किन्नर्यश्च तथाऽमर्यः सहस्रशः समाययुः; केचित् चामर-व्यग्र-हस्ताः, केचित् मङ्गलद्रव्य-पाणयः।

Verse 16

गंधर्वोरगयक्षाणां सुवासिन्यः शुभस्वराः । गायंत्यो ललितं गीतं तत्राजग्मुरनेकशः

गन्धर्वोरगयक्षाणां सुवासिन्यः शुभस्वराः; ललितं गीतं गायन्त्यः तत्रानेकशः समाययुः।

Verse 17

मरीचिरत्रि पुलहः पुलस्त्यः क्रतुरंगिराः । वसिष्ठः कश्यपश्चाहं विभांडो मांडवीसुतः

मरीचिरत्रिः पुलहः पुलस्त्यः क्रतुरङ्गिराः; वसिष्ठः कश्यपश्चाहं, विभाण्डो माण्डवीसुतः—सर्वे तत्र समागताः।

Verse 18

लोमशो लोमचरणो भरद्वाजोथ गौतमः । भृगुस्तु गालवो गर्गो जातूकर्ण्यः पराशरः

लोमशो लोमचरणो भरद्वाजोऽथ गौतमः; भृगुर्गालवो गर्गो जातूकर्ण्यः पराशरः—एतेऽपि मुनयस्तत्र समागताः।

Verse 19

तत्र स्नात्वा विधानेन दृष्ट्वा विश्वेश्वरं विभुम् । त्रैलोक्यप्राणिसंत्राणकारिणं प्रणनाम ह

तत्र विधिवत् स्नात्वा विश्वेश्वरं विभुं दृष्ट्वा त्रैलोक्यप्राणिसंत्राणकारिणं तं भक्त्या प्रणनाम।

Verse 20

जमदग्निश्च संवर्तो मतंगो भरतोंशुमान् । व्यासः कात्यायनः कुत्सः शौनकः सुश्रुतः शुकः

जमदग्निश्च संवर्तो मतङ्गो भरतोऽंशुमान् । व्यासः कात्यायनः कुत्सः शौनकः सुश्रुतः शुकः—एतेऽपि मुनयस्तत्र समुपस्थिताः।

Verse 21

ऋष्यशृंगोथ दुर्वासा रुचिर्नारदतुंबुरू । उत्तंको वामदेवश्च च्यवनोसितदेवलौ

ऋष्यशृङ्गोऽथ दुर्वासा रुचिर्नारदतुम्बुरू । उत्तङ्को वामदेवश्च च्यवनोऽसितदेवलौ—एतेऽपि तत्राजग्मुः।

Verse 22

शालंकायनहारी तौ विश्वामित्रोथभार्गवः । मृकंडः सह पुत्रेण दाल्भ्य उद्दालकस्तथा

शालङ्कायनहारी च विश्वामित्रोऽथ भार्गवः । मृकण्डः सह पुत्रेण दाल्भ्य उद्दालकस्तथा—सर्वे तत्र समागताः।

Verse 23

धौम्योपमन्युवत्साद्या मुनयो मुनिकन्यकाः । तच्छांत्यर्थं समाजग्मुर्धन्यं विश्वानराश्रमम्

धौम्योपमन्युवत्साद्या मुनयो मुनिकन्यकाः सह । तच्छान्त्यर्थं समाजग्मुर्धन्यं विश्वानराश्रमम्॥

Verse 24

ब्रह्मा बृहस्पतियुतो देवो गरुडवाहनः । नंदि भृंगि समायुक्तो गौर्या सह वृषध्वजः

बृहस्पतिसहितो ब्रह्मा समाययौ; गरुडवाहनो देवोऽपि समागतः। गौर्या सह वृषध्वजः शम्भुः नन्दिभृङ्गिसमेतोऽपि तत्रोपस्थितः॥

Verse 25

महेंद्रमुख्या गीर्वाणा नागाः पातालवासिनः । रत्नान्यादाय बहुशः ससरित्का महाब्धयः

महेन्द्रमुख्या गीर्वाणाः समाययुः; पातालवासिनो नागाश्चागताः। बहुशो रत्नान्यादाय ससरित्काः महाब्धयः अपि तत्र समागताः॥

Verse 26

स्थावरा जंगमं रूपं धृत्वा याताः सहस्रशः । महामहोत्सवे तस्मिन्बभूवाकालकौमुदी

स्थावराः सहस्रशो जङ्गमरूपं धृत्वा तत्र ययुः। तस्मिन् महामहोत्सवे अकालकौमुदीव प्रभा बभूव॥

Verse 27

जातकर्म स्वयं चक्रे तस्य देवः पितामहः । श्रुतिं विचार्य तद्रूपां नाम्ना गृहपतिस्त्वयम्

तस्य जातकर्म स्वयं देवः पितामहः चकार। तद्रूपां श्रुतिं विचार्य ‘गृहपतिः’ इति नाम त्वयि न्यधात्॥

Verse 28

इति नाम ददौ तस्मै देयमेकादशेहनि । नामकर्मविधानेन तदर्थं श्रुतिमुच्चरन्

इति तस्मै नाम ददौ—एकादशेऽहनि देयमिति। नामकर्मविधानेन तदर्थप्रकाशिनीं श्रुतिं समुच्चारयन्॥

Verse 29

अयमग्निर्गृहपतिर्गार्हपत्यः प्रजाया वसुवित्तमः । अग्ने गृहपतेभिद्युम्नमभि सह आयच्छस्व

अयमग्निर्गृहपतिः गार्हपत्याग्निरिति ख्यातः, प्रजायाः वसुवित्तमः—धनसमृद्धिप्रदः। हे अग्ने, हे गृहपते, अस्मान् सह द्युम्नेन तेजसा च समायच्छस्व।

Verse 30

अग्ने गृहपते स्थित्या परामपि निदर्शयन् । चतुर्निगममंत्रोक्तैराशीर्भिरभिनंद्य च

हे अग्ने गृहपते, स्वस्थित्या परामपि पदवीं निदर्शयन्। चतुर्निगममन्त्रोक्तैः आशीर्भिः तं अभिनन्द्य च।

Verse 31

कृत्वा बालोचितां रक्षां हरेण हरिणा सह । निर्ययौ हंसमारुह्य सर्वेषां प्रपितामहः

बालोचितां रक्षां कृत्वा, हरेण हरिणा सह। सर्वेषां प्रपितामहः हंसमारुह्य निर्ययौ।

Verse 32

अहोरूपमहो तेजस्त्वहो सर्वांगलक्षणम् । अहो शुचिष्मतीभाग्यमाविरासीत्स्वयं हरः

अहो रूपम्, अहो तेजः, त्वहो सर्वाङ्गलक्षणम्। अहो शुचिष्मती भाग्यं—आविरासीत् स्वयं हरः।

Verse 33

अथवा किमिदं चित्रं शर्वभक्तजनेष्वहो । आविर्भवेत्स्वयं रुद्रो यतोरुद्रास्तदर्चकाः

अथवा किमिदं चित्रं शर्वभक्तजनेष्वहो। आविर्भवेत् स्वयं रुद्रो, यतो रुद्रास्तदर्चकाः।

Verse 34

इति स्तुवंतस्त्वन्योन्यं जग्मुः सर्वे यथागतम् । विश्वानरं समापृच्छ्य संप्रहृष्टतनूरुहाः

इति परस्परं स्तुवन्तः सर्वे यथागतम् जग्मुः। विश्वानरं समापृच्छ्य संप्रहृष्टतनूरुहाः॥

Verse 35

अतः पुत्रं समीहंते गृहस्थाश्रमवासिनः । पुत्रेण लोकाञ्जयति श्रुतिरेषा सनातनी

अतः पुत्रं समीहन्ते गृहस्थाश्रमवासिनः। पुत्रेण लोकाञ्जयति श्रुतिरेषा सनातनी॥

Verse 36

अपुत्रस्य गृहं शून्यमपुत्रस्यार्जनं वृथा । अपुत्रस्यान्वयश्छिन्नो नापवित्रं ह्यपुत्रतः

अपुत्रस्य गृहं शून्यमपुत्रस्यार्जनं वृथा। अपुत्रस्यान्वयश्छिन्नो नापवित्रं ह्यपुत्रतः॥

Verse 37

न पुत्रात्परमो लाभो न पुत्रात्परमं सुखम् । न पुत्रात्परमं मित्रं परत्रेह च कुत्रचित्

न पुत्रात्परमो लाभो न पुत्रात्परमं सुखम्। न पुत्रात्परमं मित्रं परत्रेह च कुत्रचित्॥

Verse 38

औरसः क्षेत्रजः क्रीतो दत्तः प्राप्तः सुतासुतः । आपत्सुरक्षितश्चान्यः पुत्राः सप्तात्र कीर्तिताः

औरसः क्षेत्रजः क्रीतो दत्तः प्राप्तः सुतासुतः। आपत्सुरक्षितश्चान्यः पुत्राः सप्तात्र कीर्तिताः॥

Verse 39

एषामन्यतमः कार्यो गृहस्थेन विपश्चिता । पूर्वपूर्वः सुतः श्रेयान्हीनःस्यादुत्तरोत्तरः

एषां पुत्रप्रकाराणामन्यतमं विपश्चिता गृहस्थेन पुत्रत्वेन स्थापनीयम्। पूर्वोक्तः पूर्वः पुत्रः श्रेष्ठः, उत्तरः उत्तरः क्रमशो हीनतरः स्यात्॥

Verse 40

गणावूचतुः । निष्क्रमोथ चतुर्थेऽस्य मासि पित्राकृतो गृहात् । अन्नप्राशनमब्दार्धे चूडाब्दे चार्थवत्कृता

गणाः ऊचतुः—अस्य चतुर्थे मासि पिता गृहान्निष्क्रमणसंस्कारं कृतवान्। अर्धवर्षेऽन्नप्राशनं, चूडावर्षे च यथाविधि दानादिसहितं चूडाकर्मार्थवत् कृतम्॥

Verse 41

कर्णवेधं ततः कृत्वा श्रवणर्क्षे सकर्मवित् । ब्रह्मतेजोभिवृद्ध्यर्थं पंचमेऽब्दे व्रतं ददौ

ततः सकर्मवित् श्रवणनक्षत्रे कर्णवेधसंस्कारं कृत्वा, ब्रह्मतेजःप्रवृद्ध्यर्थं पञ्चमेऽब्दे व्रतं दत्तवान्॥

Verse 42

उपाकर्म ततः कृत्वा वेदानध्यापयत्सुधीः । त्र्यब्दं वेदान्सविधिनाऽध्यैष्ट सांगपदक्रमान्

ततः उपाकर्म कृत्वा सुधीर्वेदानध्यापयत्। त्र्यब्दं सविधिना वेदानध्यैष्ट, सांगान् पदक्रमान् च क्रमपाठान् च॥

Verse 43

विद्याजातं समस्तं च साक्षिमात्राद्गुरोर्मुखात् । विनयादिगुणानाविष्कुर्वञ्जग्राह शक्तिमान्

गुरोर्मुखात् साक्षिमात्रादिव समस्तं विद्याजातं शक्तिमान् जग्राह। विनयादिगुणान् प्रकाशयन् स सर्वं सम्यगवाप॥

Verse 44

ततोथ नवमे वर्षे पित्रोः शुश्रूषणे रतम् । वैश्वानरं गृहपतिं दृष्ट्वा कामचरो मुनिः

ततो नवमे वर्षे पित्रोः शुश्रूषणे निरतं गृहपतिं वैश्वानरं दृष्ट्वा कामचारो मुनिः तमुपाजगाम।

Verse 45

विश्वानरोटजं प्राप्य देवर्षिर्नारदः सुधीः । पप्रच्छ कुशलं तत्र गृहीतार्घासनः क्रमात्

वैश्वानरस्योटजं प्राप्य देवर्षिर्नारदः सुधीः। गृहीतार्घासनः क्रमात् तत्र कुशलं पप्रच्छ।

Verse 46

नारद उवाच । विश्वानर महाभाग शुचिष्मति शुभव्रते । कुरुते युवयोर्वाक्यमयं गृहपतिः शिशुः

नारद उवाच—विश्वानर महाभाग शुचिष्मन् शुभव्रत। युवयोर्वाक्यमयं गृहपतिः शिशुः कुरुते।

Verse 47

नान्यत्तीर्थं न वा देवो न गुरुर्न च सत्किया । विहाय पित्रोर्वचनं नान्यो धर्मः सुतस्य हि

पित्रोर्वचनं विहाय सुतस्य नान्यत्तीर्थं न वा देवो न गुरुर्न च सत्क्रिया। तस्य हि नान्यो धर्मः।

Verse 48

न पित्रोरधिकं किंचित्त्रिलोक्यां तनयस्य हि । गर्भधारणपोषाभ्यां पितुर्माता गरीयसी

त्रिलोक्यां तनयस्य पित्रोरधिकं न किंचित्। गर्भधारणपोषाभ्यां माता पितुर्गरीयसी।

Verse 49

अंभोभिरभिषिच्यस्वं जननीचरणच्युतैः । प्राप्नुयात्स्वर्धुनीशुद्ध कबंधाधिकशुद्धताम्

जननीचरणच्युतैरम्भोभिरात्मानमभिषिच्य, हे स्वर्धुनीशुद्धे, कबंधाधिकशुद्धतामपि अतिशयेन शुद्धतां प्राप्नुयात्।

Verse 50

संन्यस्ताखिलकर्मापि पितुर्वंद्यो हिमस्करी । सर्ववंद्येन यतिना प्रसूर्वंद्या प्रयत्नतः

संन्यस्ताखिलकर्मापि जननी पितुर्वन्द्या; सर्ववन्द्येन यतिना अपि सा प्रसूः प्रयत्नतः वन्द्या।

Verse 51

इदमेव तपोत्युग्रमिदमेवपरं व्रतम् । अयमेव परो धर्मो यत्पित्रोः परितोषणम्

इदमेव तपोऽत्युग्रम्, इदमेव परं व्रतम्; अयमेव परो धर्मो यत्पित्रोः परितोषणम्।

Verse 52

मन्येमान्यो नाधमस्य तथान्यस्य यथा युवाम् । सुखाकारैर्विनीतस्य शिशोर्गृहपतेरहम्

यथा युवां, तथा नाधमस्य नान्यस्य मान्यं मन्ये; सुखाकारैर्विनीतस्य शिशोर्गृहपतेरहं (युवयोः) प्रशंसकः।

Verse 53

वैश्वानरसमभ्येहि ममोत्संगे निषीद भो । लक्षणानि परीक्षेहं पाणिं दर्शय दक्षिणम्

भो वैश्वानर, समभ्येहि; ममोत्सङ्गे निषीद। अहं लक्षणानि परीक्षे; दक्षिणं पाणिं दर्शय।

Verse 54

इत्युक्तो मुनिना बालः पित्रोराज्ञामवाप्य सः । प्रणम्य नारदं श्रीमान्भक्त्याप्रह्व उपाविशत्

इत्युक्तो मुनिना बालः पित्रोराज्ञामवाप्य सः । प्रणम्य नारदं श्रीमान् भक्त्या विनयसंयुतः उपाविशत् ॥

Verse 55

ततो दृष्ट्वास्य सर्वांगं तालुजिह्वाद्विजानपि । आनीय कुंकुमारक्तं सूत्रं च त्रिगुणीकृतम्

ततो दृष्ट्वास्य सर्वाङ्गं तालुजिह्वाद्विजानपि । आनीय कुङ्कुमारक्तं सूत्रं च त्रिगुणीकृतम् ॥

Verse 56

स्मृत्वा शिवौ गणाध्यक्षमूर्ध्वीभूतमुदङ्मुखम् । मुनिः परिममौ बालमापादतलमस्तकम्

स्मृत्वा शिवं गणाध्यक्षं मूर्ध्वीभूतमुदङ्मुखम् । मुनिः परिममौ बालम् आपादतलमस्तकम् ॥

Verse 57

तिर्यगूर्ध्वं समो माने योष्टोत्तरशतांगुलः । स भवेत्पृथिवीपालो बालोऽयं ते यथा द्विज

तिर्यगूर्ध्वं समो माने योष्टोत्तरशताङ्गुलः । स भवेत् पृथिवीपालो बालोऽयं ते यथा द्विज ॥

Verse 58

पंचसूक्ष्मः पंचदीर्घः सप्तरक्तः षडुन्नतः । त्रिपृथुर्लघुगंभीरो द्वात्रिंशल्लक्षणस्त्विति

पञ्चसूक्ष्मः पञ्चदीर्घः सप्तरक्तः षडुन्नतः । त्रिपृथुर्लघुगम्भीरो द्वात्रिंशल्लक्षणस्त्विति ॥

Verse 59

पंचदीर्घाणि शस्यानि यथादीर्घायुषोस्य वै । भुजौ नेत्रे हनुर्जानु नासाऽस्य तनयस्य ते

दीर्घायुषः सिद्ध्यर्थं पञ्च दीर्घाङ्गानि तस्मिन्नेव प्रशस्यन्ते—भुजौ, नेत्रे, हनुः, जानुनी, नासा च; एष ते तनयः।

Verse 60

ग्रीवाजंघा मेहनैश्च त्रिभिर्ह्रस्वोयमीडितः । स्वरेण सत्त्वनाभिभ्यां त्रिगंभीरः शिशुः शुभः

ग्रीवा-जङ्घा-मेहनैः त्रिभिः ह्रस्वोऽयम् ईडितः; स्वरेण सत्त्वेन नाभ्या च त्रिगम्भीरः शुभः शिशुः।

Verse 61

त्वक्केशांगुलिदशनाः पर्वाण्यंगुलिजान्यपि । तथास्य पंचसूक्ष्माणि दिक्पालपदभाग्यथा

त्वक्-केश-अङ्गुलि-दशनाः अङ्गुलिजपर्वाणि च सूक्ष्माणि; एवं तस्य पञ्च सूक्ष्मलक्षणानि, दिक्पालपदभाग्ययोग्यानि।

Verse 62

वक्षः कुक्ष्यलकं स्कंध करं वक्त्रं षडुन्नतम् । तथाऽत्र दृश्यते बाले महदैश्वर्यभाग्यथा

वक्षः, कुक्षिः, अलकाः, स्कन्धौ, करौ, वक्त्रं च—एतानि षडुन्नतानि; बालेऽस्मिन् महदैश्वर्य-समृद्धिभाग्यलक्षणं दृश्यते।

Verse 63

पाण्योस्तले च नेत्रांते तालुजिह्वाधरौष्ठकम् । सप्तारुणं च सनखमस्मिन्राज्यसुखप्रदम्

पाण्योस्तले, नेत्रान्ते, तालु-जिह्वे, अधरौष्ठे च सनखं सप्तारुणं दृश्यते; अस्मिन् राज्यसुखप्रदं लक्षणम्।

Verse 64

ललाटकटिवक्षोभिस्त्रिविस्तीर्णो यथाह्यसौ । सर्वतेजोतिरैश्वर्यं तथा प्राप्स्यति नान्यथा

ललाटे कट्यां वक्षसि च त्रिषु स्थानेषु विस्तीर्णः सुसंहतश्च यः, स सर्वतेजोमयमैश्वर्यं निश्चयेन प्राप्नोति; नान्यथा।

Verse 65

कमठीपृष्ठकठिनावकर्मकरणौ करौ । राज्यहेतू शिशोरस्य पादौ चाध्वनि कोमलौ

कमठीपृष्ठवत्कठिनौ कर्मक्षमौ करौ यस्य शिशोः, तौ राज्यहेतू भवतः; अध्वनि कोमलौ पादौ च महापथगमनं सूचयतः।

Verse 66

अच्छिन्ना तर्जनीं व्याप्य तथा रेखास्य दृश्यते । कनिष्ठा पृष्ठनिर्याता दीर्घायुष्यं यथार्पयेत्

तर्जनीं व्याप्य यद्यच्छिन्ना रेखा दृश्यते, कनिष्ठायाश्च रेखा पृष्ठनिर्याता भवति, तदा दीर्घायुष्यं तस्मै समर्पयेदिति कथ्यते।

Verse 67

पादौ सुमांसलौ रक्तौ समौ सूक्ष्मौ सुशौभनौ । समगुल्फौ स्वेदहीनौ स्निग्धावैश्वर्यसूचकौ

सुमांसलौ रक्तौ समौ सूक्ष्मौ सुशौभनौ पादौ, समगुल्फौ स्वेदहीनौ स्निग्धौ च—एते ऐश्वर्यलक्षणानि सूचयन्ति।

Verse 68

स्वल्पाभिः कररेखाभिरारक्ताभिः सदासुखी । लिंगेन कृशह्रस्वेन राजराजो भविष्यति

स्वल्पाभिः कररेखाभिरारक्ताभिः सदा सुखी भवति; लिङ्गेन कृशह्रस्वेन च स राजराजो भविष्यति।

Verse 69

उत्कंटासनगुल्फास्फिग्नाभिरस्यापि वर्तुला । दक्षिणावर्तमरुणं महदैश्वर्यसूचिका

उत्कण्टासनयोर्गुल्फयोः स्फिग्नाभ्यो नाभेः च वर्तुलत्वमपि दृश्यते। दक्षिणावर्तोऽरुणवर्णो महदैश्वर्यसमृद्ध्योः सूचकः शुभलक्षणः॥

Verse 70

धारैका मूत्रयत्यस्मिन्दक्षिणावर्तिनी यदि । गंधश्च मीनमधुनोर्यदि वीर्ये तदा नृपः

धारैका मूत्रप्रवाहोऽस्य यदि दक्षिणावर्तिनी भवेत्। गन्धश्च मीनमधुनोर्यदि वीर्ये, तदा स नृपो भवति॥

Verse 71

विस्तीर्णौ मांसलौ स्निग्धौ स्फिचावस्य सुखोचितौ । वामावर्तौ सुप्रलंबौ दोषौ दिग्रक्षणोचितौ

विस्तीर्णौ मांसलौ स्निग्धौ स्फिचावस्य सुखोचितौ। वामावर्तौ सुप्रलम्बौ दोषौ दिग्रक्षणोचितौ॥

Verse 72

श्रीवत्सवज्रचक्राब्ज मत्स्यकोदंडदंडभृत् । तथास्य करगा रेखा यथा स्यात्त्रिदिवस्पतिः

श्रीवत्सवज्रचक्राब्जमत्स्यकोदण्डदण्डभृत्। तथास्य करगा रेखा यथा स्यात् त्रिदिवस्पतिः॥

Verse 73

द्वात्रिंशद्दशनश्चायं करकंबु शिरोधरः । कौंचदुंदुभिहंसाभ्र स्वरः सर्वेश्वराधिकः

द्वात्रिंशद्दशनश्चायं करकम्बुशिरोधरः। कौञ्चदुन्दुभिहंसाभ्रस्वरः सर्वेश्वराधिकः॥

Verse 74

मधुपिंगलनेत्रोऽसौ नैनं श्रीस्त्यजति क्वचित् । पंचरेखललाटस्तु तथा सिंहोदरः शुभः

मधुपिङ्गलनेत्रोऽसौ; नैनं श्रीः क्वचिदपि त्यजति। पञ्चरेखललाटश्च तथा सिंहोदरोऽपि शुभः॥

Verse 75

ऊर्ध्वरेखांकितपदो निःश्वसन्पद्मगंधवान् । अच्छिद्रपाणिः सुनखो महालक्षणवानयम्

ऊर्ध्वरेखाङ्कितपदो निःश्वसन् पद्मगन्धवान्। अच्छिद्रपाणिः सुनखो महालक्षणवानयम्॥

Verse 76

किंतु सर्वगुणोपेतं सर्वलक्षणलक्षितम् । संपूर्णनिर्मलकलं पातयेद्विधुवद्विधिः

किंतु सर्वगुणोपेतं सर्वलक्षणलक्षितम्। संपूर्णनिर्मलकलं पातयेद्विधुवद्विधिः॥

Verse 77

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रक्षणीयस्त्वसौ शिशुः । गुणोपि दोषतां याति वक्रीभूते विधातरि

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रक्षणीयस्त्वसौ शिशुः। गुणोऽपि दोषतां याति वक्रीभूते विधातरि॥

Verse 78

शंकेऽस्य द्वादशेवर्षे प्रत्यूहो विद्युदग्नितः । इत्युक्त्वा नारदो धीमान्स जगाम यथागतम्

शङ्केऽस्य द्वादशे वर्षे प्रत्यूहो विद्युदग्नितः। इत्युक्त्वा नारदो धीमान् स जगाम यथागतम्॥

Verse 79

विश्वानरः सपत्नीकस्तच्छ्रुत्वा नारदेरितम् । तदैव मन्यमानोभूद्वज्रपातं सुदारुणम्

विश्वानरः सपत्नीकः नारदेरितं वचनं श्रुत्वा तदैव मनसि सुदारुणं वज्रपातमिवापश्यत्।

Verse 80

हाहतोस्मीति वचसा हृदयं समताडयत् । मूर्च्छामवाप महतीं पुत्रशोकसमाकुलः

“हाहतोऽस्मि” इति वचसा स्वहृदयं समताडयत्; पुत्रशोकसमाकुलः स महान् मूर्च्छामवाप।

Verse 81

शुचिष्मत्यपि दुःखार्ता रुरोदातीव दुःसहम् । आर्तस्वरेण हारावैरत्यंत व्याकुलेद्रिया

शुचिष्मतीऽपि दुःखार्ता दुःसहं रुरोद; आर्तस्वरेणात्यन्तव्याकुलेन्द्रिया पुनः पुनः क्रन्दति स्म।

Verse 82

हाशिशो हागुणनिधे हा पितुर्वाक्यकारक । हा कुतो मंदभाग्याया जठरे मे समागतः

“हाशिशो! हा गुणनिधे! हा पितुर्वाक्यकारक! हा, मन्दभाग्याया मम जठरे कुतः समागतः?” इति विललाप।

Verse 83

त्वदेकपुत्रां हापुत्रकोऽत्र मां त्रायते पुरा । त्वदृते त्वद्गुणोर्म्याढ्ये पतितां शोकसागरे

“हापुत्र! त्वमेव ममैकपुत्रः; त्वदृतेऽत्र मां कः पुरा त्रायते? त्वद्गुणोर्म्याढ्य, अहं शोकसागरे पतिता” इति।

Verse 84

हा बाल हा विमल हा कमलायताक्ष हा लोकलोचनचकोर कुरंगलक्ष्मन् । हा तात तात नयनाब्ज मयूखमालिन्हा मातुरुत्सवसहस्रसुखैकहेतो

हा बाल! हा विमल! हा कमलायताक्ष! हा लोकलोचनचकोर! कुरङ्गलक्ष्मन्! हा तात तात! नयनाब्जमयूखमालिन्! हा मातुरुत्सवसहस्रसुखैकहेतो!

Verse 85

हा पूर्णचंद्रमुख हा सुनखांगुलीक हा चाटुकारवचनामृतवीचिपूर । दुःखैः कियद्भिरहहां गमयात्वमाप्तः किं किं कृतं गृहपते न मया त्वदाप्त्यै

हा पूर्णचन्द्रमुख! हा सुनखाङ्गुलीक! हा चाटुकारवचनामृतवीचिपूर! दुःखैः कियद्भिरहहा गमयासि दूरम्? गृहपते! किं किं न कृतं मया त्वदाप्त्यै!

Verse 86

नोप्तो बलिर्न बत कासु च देवता सुतीर्थानि कानि न मयाध्युषितानि वत्स । के के मया न नियमौषधमंत्रयंत्राः संसाधितास्तव कृते सुकृतैकलभ्य

नोप्तो बलिर्न बत कासु च देवतासु; तीर्थानि कानि न मयाध्युषितानि, वत्स! के के मया न नियमौषधमन्त्रयन्त्राः संसाधितास्तव कृते, सुकृतैकलभ्य!

Verse 87

संसारसागरतरे हर दुःखभारं सारं मुखेंदुमभिदर्शय सौख्यसिंधो । पुन्नामतीव्रनरकार्णव वाडवाग्नेस्संजीवयस्व पितरं निजवाक्सुधोक्षैः

संसारसागरतर! हर दुःखभारं; सारं मुखेन्दुमभिदर्शय, सौख्यसिन्धो! पुन्नामतीव्रनरकार्णववाडवाग्ने! संजीवयस्व पितरं निजवाक्सुधोक्षैः!

Verse 88

किंदेवता अहह जन्ममहोत्सवेऽस्य ज्ञात्वेति भाविमिलिता युगपत्समस्ताः । एकस्थ सर्वगुण शील कलाकलाप सौंदर्यलक्षणपरीक्षणपूर्णहर्षाः

“किं देवता अयम्?” इति ज्ञात्वा, अस्य जन्ममहोत्सवे समस्ताः युगपत्समागत्य, एकस्थे सर्वगुणशीलकलाकलापसौन्दर्यलक्षणपरीक्षणपूर्णहर्षा बभूवुः।

Verse 89

शंभो महेश करुणाकर शूलपाणे मृत्युंजयस्त्वमिति वेदविदो वदंति । त्वद्दत्त बालतनये यदि कालकालः स्यादेवमत्र वद कस्य भवेन्न पातः

शम्भो महेश करुणाकर शूलपाणे, वेदविदो वदन्ति त्वां मृत्युंजयमिति। त्वया दत्तस्य बालतनयस्य यदि कालकालो मृत्युर्भवेत्, तर्हि ब्रूहि—अत्र लोके कस्य न स्यात् पतनम्॥

Verse 90

हा हंतहंतभवता भव तापहारी कस्माद्विधेऽत्र विदधे बहुभिः प्रयत्नैः । बालो विशालगुणसिंधुमगाधमध्यं सद्रत्नसारमखिलं सविधं विधाय

हा हन्त हन्त! भवता भवतापहारी, कस्माद्विधेऽत्र बहुभिः प्रयत्नैः। बालं विशालगुणसिन्धुमगाधमध्यं, सद्रत्नसारमखिलं सविधं विधाय॥

Verse 91

हा कालबालकवती किमुतेन राज्ञी त्वत्कालतां न हृतवान्नसुताननेंदुः । बालेति कोमलमृणाल लतांगलीलं दंभोलिनिष्ठुरकठोरकुठारदंष्ट्रः

हा कालबालकवती! किमुतेन राज्ञी, न सुताननेंदुः त्वत्कालतां न हृतवान्? ‘बाले’ति कोमलमृणाललताङ्गलीलं, दम्भोलिनिष्ठुरकठोरकुठारदंष्ट्रः॥

Verse 92

इत्थं विलप्य बहुशो नयनांबुधारासंपातजात तटिनी शतमुत्तरंगम् । सा तोकशोकजनितानल तापतप्ता प्रोच्छ्वस्यदीर्घविपुलोष्णमहो शुशोष

इत्थं विलप्य बहुशो नयनाम्बुधारासम्पातजाततटिनीशतमुत्तरङ्गम्। सा तोकशोकजनितानलतापतप्ता, प्रोच्छ्वस्य दीर्घविपुलोष्णमहो शुशोष॥

Verse 93

आकर्ण्य तत्करुणवत्परिदेवितानि तानि द्रुमा व्रततयः कुसुमाश्रुपातैः । प्रायो रुदंति पततां विरुतार्तरावैरालोल्यमौलिमसकृत्पवनच्छलेन

आकर्ण्य तत्करुणवत्परिदेवितानि, तानि द्रुमा व्रततयः कुसुमाश्रुपातैः। प्रायो रुदन्ति पततां विरुतार्तरावैर्, आलोल्यमौलिमसकृत्पवनच्छलेन॥

Verse 94

रुण्णं तया किल तथा बहुमुक्तकंठमार्तस्वरैः प्रतिरवच्छलतो यथोच्चैः । तद्दुःखतोनुरुरुदुर्गिरिकंदरास्याः सर्वा दिशः स्थगितपत्रिमृगागमा हि

सा किल तथा रुरोद—बहुमुक्तकण्ठा—आर्तस्वरैः पुनः पुनः प्रतिरवच्छलद्भिर्यथोच्चैः। तस्याः शोकवेगेन गिरिकन्दरामुखान्यपि नुनुवुरिव, सर्वा दिशः स्थगिताः, पत्रिमृगागमा हि तूष्णीम्भूताः।

Verse 95

श्रुत्वार्तनादमिति विश्वनरोपि मोहं हित्वोत्थितः किमिति किंत्विति किंकिमेतत् । उच्चैर्वदन्गृहपतिः क्व समे बहिस्थः प्राणोंतरात्मनिलयः सकलेंद्रियेशः

तद् आर्तनादं श्रुत्वा विश्वनरोऽपि मोहं हित्वा सहसोत्थितः—“किमिदं? किमर्थं? किं किमेतत्?” इति। गृहपतिरुच्चैर्वदन्—“क्व सः? बहिः समे वा? यः प्राणः, अन्तरात्मनिलयः, सकलेन्द्रियेशः।”

Verse 96

अगस्त्य उवाच । ततो दृष्ट्वा स पितरौ बहुशोकसमावृतौ । स्मित्वोवाच ततो मातस्त्रासस्त्वीदृक्कुतो हि वाम्

अगस्त्य उवाच । ततः स पितरौ दृष्ट्वा बहुशोकसमावृतौ । स्मित्वोवाच ततो मातः त्रासस्त्वीदृक्कुतो हि वाम् ॥

Verse 97

न मांकृत वपुस्त्राणं भवच्चरणरेणुभिः । कालः कलयितुं शक्तो वराकी चंचलाल्पिका

मा मां कृत वपुस्त्राणं भवच्चरणरेणुभिः। कालः कलयितुं शक्तो न, वराकी चञ्चलाल्पिका॥

Verse 98

प्रतिज्ञां शृणुतं तातौ यदि वां तनयो ह्यहम् । करिष्येहं तथा तेन विद्युन्मत्तस्त्रसिष्यति

प्रतिज्ञां शृणुतं तातौ यदि वां तनयो ह्यहम्। करिष्येऽहं तथा तेन विद्युन्मत्तस्त्रसिष्यति॥

Verse 99

मृत्युंजयं समाराध्य सर्वज्ञं सर्वदं सताम् । कालकालं महाकालं कालकूटविषादिनम्

मृत्युञ्जयं सम्यगर्च्य सर्वज्ञं सतां सर्वदं वरदम् । कालकालं महाकालं कालकूटविषभक्षकं तम् ॥

Verse 100

इति श्रुत्वा वचस्तस्य जरितौ द्विजदंपती । अकालामृतवर्षौघ शांततापौ तदोचतुः

इति तस्य वचः श्रुत्वा जरितौ द्विजदम्पती । अकालामृतवृष्ट्यौघशान्ततापौ ततोऽब्रुवत् ॥

Verse 110

अंधकं यस्त्रिशूलाग्रप्रोतं वर्षायुतं पुरा । त्रैलोक्यैश्वर्यसंमूढं शोषयामास भानुना

अन्धकं यस्त्रिशूलाग्रप्रोतं वर्षायुतं पुरा । त्रैलोक्यैश्वर्यसंमूढं भानुना शोषयामास ॥

Verse 120

आलोक्यालोक्य तल्लिंगं तुतोष हृदये बहु । परमानंदकंदाख्यं स्फुटमेतन्न संशयः

आलोक्यालोक्य तल्लिङ्गं तुतोष हृदये बहु । परमानन्दकन्दाख्यं स्फुटमेतन्न संशयः ॥

Verse 130

विश्वेषां विश्वबीजानां कर्माख्यानां लयो यतः । अस्मिन्निर्वाणदे लिंगे विश्वलिंगमिदं ततः

विश्वेषां विश्वबीजानां कर्माख्यानां लयो यतः । अस्मिन्निर्वाणदे लिङ्गे विश्वलिङ्गमिदं ततः ॥

Verse 140

उवाच मधुरं धीरः कीरवन्मधुराक्षरम् । मघवन्वृत्रशत्रो त्वां जाने कुलिशपाणिनम्

उवाच धीरः मधुरं कीरवन्मधुराक्षरम्— “हे मघवन् वृत्रहन्! त्वां कुलिशपाणिनं इन्द्रं जानामि।”

Verse 150

परिज्ञाय महादेवं गुरुवाक्यत आगमात् । हर्ष बाष्पाकुलः सन्न कठो रोमांचकंचुकः

गुरुवाक्यागमप्रमाणात् महादेवं परिज्ञाय स हर्षबाष्पाकुलोऽभूत्; रोमाञ्चकञ्चुको यथा कठोऽभवत्।

Verse 160

ततः काशीं पुनः प्राप्य कल्पांते मोक्षमाप्नुयात् । वीरेश्वरस्य पूर्वेण गंगायाः पश्चिमे तटे

ततः काशीं पुनः प्राप्य कल्पान्ते मोक्षमाप्नुयात्— वीरेश्वरस्य पूर्वे, गङ्गायाः पश्चिमे तटे।

Verse 163

गणावूचतुः । इत्थमग्निस्वरूपं ते शिवशर्मन्प्रवर्णितम् । किमन्यच्छ्रोतुकामोसि कथयावस्तदीरय

गणावूचतुः— इत्थं तेऽग्निस्वरूपं शिवशर्मन् प्रवर्णितम्। किमन्यच्छ्रोतुकामोऽसि? कथय, स्पष्टमीरय।