Adhyaya 21

Verse 1

ध्रुव उवाच । नमो हिरण्यगर्भाय सर्वसृष्टिविधायिने । हिरण्यरेतसे तुभ्यं सुहिरण्यप्रदायिने

ध्रुव उवाच— नमो हिरण्यगर्भाय सर्वसृष्टिविधायिने। हिरण्यरेतसे तुभ्यं नमः सुहिरण्यप्रदायिने॥

Verse 2

नमो हरस्वरूपाय भूतसंहारकारिणे । महाभूतात्मभूताय भूतानां पतये नमः

नमो हरस्वरूपाय भूतसंहारकारिणे। महाभूतात्मभूताय भूतानां पतये नमः॥

Verse 3

नमः स्थितिकृते तुभ्यं विष्णवे प्रभविष्णवे । तृष्णाहराय कृष्णाय महाभार सहिष्णवे

नमः स्थितिकृते तुभ्यं विष्णवे प्रभविष्णवे। तृष्णाहराय कृष्णाय महाभारसहिष्णवे॥

Verse 4

नमो दैत्यमहारण्य दाववह्निस्वरूपिणे । दैत्यद्रुमकुठाराय नमस्ते शार्ङ्गपाणये

नमो दैत्यमहारण्यदाववह्निस्वरूपिणे। दैत्यद्रुमकुठाराय नमस्ते शार्ङ्गपाणये॥

Verse 5

नमः कौमोदकीव्यग्र कराग्राय गदाधर । महादनुजनाशाय नमो नंदकधारिणे

नमः कौमोदकीव्यग्रकराग्राय गदाधराय। महादनुजनाशाय नमो नन्दकधारिणे॥

Verse 6

नमः श्रीपतये तुभ्यं नमश्चक्रधराय च । धराधराय वाराह रूपिणे परमात्मने

नमः श्रीपतये तुभ्यं नमश्चक्रधराय च। धराधराय वाराहरूपिणे परमात्मने॥

Verse 7

नमः कमलहस्ताय कमलावल्लभाय ते । नमो मत्स्यादिरूपाय नमः कौस्तुभवक्षसे

नमः कमलहस्ताय कमलावल्लभाय ते। नमो मत्स्यादिरूपाय नमः कौस्तुभवक्षसे॥

Verse 8

नमो वेदांतवेद्याय नमः श्रीवत्सधारिणे । नमो गुणस्वरूपाय गुणिने गुणवर्जिते

नमो वेदान्तवेद्याय नमः श्रीवत्सधारिणे। नमो गुणस्वरूपाय गुणिने गुणवर्जिते॥

Verse 9

नमस्ते पद्मनाभाय पांचजन्यधराय च । वासुदेव नमस्तुभ्यं देवकीनंदनाय च

नमस्ते पद्मनाभाय पाञ्चजन्यधराय च। वासुदेव नमस्तुभ्यं देवकीनन्दनाय च॥

Verse 10

प्रद्युम्नाय नमस्तुभ्यमनिरुद्धाय ते नमः । नमः कंसविनाशाय नमश्चाणूरमर्दिने

प्रद्युम्नाय नमस्तुभ्यम्, अनिरुद्धाय ते नमः। कंसविनाशाय नमः, चाणूरमर्दिने नमः॥

Verse 11

दामोदरहृषीकेश गोर्विदाच्युतमाधव । उपेंद्रकैटभाऽराते मधुहंतरधोक्षज

दामोदर हृषीकेश गोविन्दाच्युत माधव। उपेन्द्र कैटभाराते मधुहन्तरधोक्षज॥

Verse 12

नारायणाय नरकहारिणे पापहारिणे । वामनाय नमस्तुभ्यं हरये शौरये नमः

नारायणाय नमस्तुभ्यं नरकहारिणे पापहारिणे। वामनाय नमस्तुभ्यं हरये शौरये नमः॥

Verse 13

अनंताय नमस्तुभ्यमनंतशयनाय च । रुक्मिणीपतये तुभ्यं रुक्मिप्रमथनाय च

अनन्ताय नमस्तुभ्यम्, अनन्तशयनाय च। रुक्मिणीपतये तुभ्यं, रुक्मिप्रमथनाय च॥

Verse 14

चैद्यहंत्रे नमस्तुभ्यं दानवारेसुरारये । मुकुंदपरमानंद नंदगोपप्रियाय च

चैद्यहन्त्रे नमस्तुभ्यं दानवारे सुरारये। मुकुन्द परमानन्द नन्दगोपप्रियाय च॥

Verse 15

नमस्ते पुंडरीकाक्ष दनुजेंद्र निषूदिने । नमो गोपालरूपाय वेणुवादनकारिणे

नमस्ते पुण्डरीकाक्ष दनुजेन्द्रनिषूदिने । नमो गोपालरूपाय वेणुवादनकारिणे ॥

Verse 16

गोपीप्रियाय केशिघ्ने गोवर्धनधराय च । रामाय रघुनाथाय राघवाय नमोनमः

गोपीप्रियाय केशिघ्ने गोवर्धनधराय च । रामाय रघुनाथाय राघवाय नमो नमः ॥

Verse 17

रावणारे नमस्तुभ्यं विभीषणशरण्यद । अजाय जयरूपाय रणांगणविचक्षण

रावणारॆ नमस्तुभ्यं विभीषणशरण्यद । अजाय जयरूपाय रणाङ्गणविचक्षण ॥

Verse 18

क्षणादि कालरूपाय नानारूपाय शार्ङ्गिणे । गदिने चक्रिणे तुभ्यं दैत्यचक्रविमर्दिने

क्षणादिकालरूपाय नानारूपाय शार्ङ्गिणे । गदिने चक्रिणे तुभ्यं दैत्यचक्रविमर्दिने ॥

Verse 19

बलाय बलभद्राय बलारातिप्रियाय च । बलियज्ञप्रमथन नमो भक्तवरप्रद

बलाय बलभद्राय बलारातिप्रियाय च । बलियज्ञप्रमथन नमो भक्तवरप्रद ॥

Verse 20

हिरण्यकशिपोर्वक्षो विदारण रणप्रिय । नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च

हिरण्यकशिपोर्वक्षो विदारण रणप्रिय । नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च ॥

Verse 21

नमस्ते धर्मरूपाय नमः सत्त्वगुणाय च । नमः सहस्रशिरसे पुरुषाय पराय च

नमस्ते धर्मरूपाय नमः सत्त्वगुणाय च । नमः सहस्रशिरसे पुरुषाय पराय च ॥

Verse 22

सहस्राक्ष सहस्रांघ्रे सहस्रकिरणाय च । सहस्रमूर्ते श्रीकांत नमस्ते यज्ञपूरुष

सहस्राक्ष सहस्रांघ्रे सहस्रकिरणाय च । सहस्रमूर्ते श्रीकांत नमस्ते यज्ञपूरुष ॥

Verse 23

वेदवेद्यस्वरूपाय नमो वेदप्रियाय च । वेदाय वेदगदिने सदाचाराध्वगामिने

वेदवेद्यस्वरूपाय नमो वेदप्रियाय च । वेदाय वेदगदिने सदाचाराध्वगामिने ॥

Verse 24

वैकुंठाय नमस्तुभ्यं नमो वैकुंठवासिने । विष्टरश्रवसे तुभ्यं नमो गरुडगामिने

वैकुंठाय नमस्तुभ्यं नमो वैकुंठवासिने । विष्टरश्रवसे तुभ्यं नमो गरुडगामिने ॥

Verse 25

विष्वक्सेन नमस्तुभ्यं जगन्मय जनार्दन । त्रिविक्रमाय सत्याय नमः सत्यप्रियाय च

विष्वक्सेन नमस्तुभ्यं जगन्मय जनार्दन । त्रिविक्रमाय सत्याय नमः सत्यप्रियाय च ॥

Verse 26

केशवाय नमस्तुभ्यं मायिने ब्रह्मागायिने । तपोरूपाय तपसां नमस्ते फलदायिने

केशवाय नमस्तुभ्यं मायिने ब्रह्मगायिने । तपोरूपाय तपसां नमस्ते फलदायिने ॥

Verse 27

स्तुत्याय स्तुतिरूपाय भक्तस्तुतिरताय च । नमस्ते श्रुतिरूपाय श्रुत्याचार प्रियाय च

स्तुत्याय स्तुतिरूपाय भक्तस्तुतिरताय च । नमस्ते श्रुतिरूपाय श्रुत्याचारप्रियाय च ॥

Verse 28

अंडजाय नमस्तुभ्यं स्वेदजाय नमोस्तु ते । जरायुज स्वरूपाय नम उद्भिज्जरूपिणे

अण्डजाय नमस्तुभ्यं स्वेदजाय नमोऽस्तु ते । जरायुजस्वरूपाय नम उद्भिज्जरूपिणे ॥

Verse 29

देवानामिंद्ररूपोसि ग्रहाणामसि भानुमान् । लोकानां सत्यलोकोऽसि सिंधूनां क्षीरसागरः

देवानामिन्द्ररूपोऽसि ग्रहाणामसि भानुमान् । लोकानां सत्यलोकोऽसि सिन्धूनां क्षीरसागरः ॥

Verse 30

सुरापगाऽसि सरितां सरसां मानसं सरः । हिमवानसि शैलानां धेनूनां कामधुग्भवान्

सरितां मध्ये त्वं सुरापगा गङ्गा; सरसां मध्ये मानसं सरः। शैलानां मध्ये हिमवान्; धेनूनां मध्ये कामधुक् भवसि॥

Verse 31

धातूनां हाटकमसि स्फटिकश्चोपलेष्वसि । नीलोत्पलं प्रसूनेषु वृक्षेषु तुलसी भवान्

धातूनां मध्ये हाटकं त्वम्; उपलेषु स्फटिकश्चासि। प्रसूनेषु नीलोत्पलम्; वृक्षेषु तुलसी भवसि॥

Verse 32

सर्वपूज्यशिलानां वै शालग्राम शिला भवान् । मुक्तिक्षेत्रेषु काशी त्वं प्रयागस्तीर्थपंक्तिषु

सर्वपूज्यशिलानां मध्ये शालग्रामशिला त्वम्। मुक्तिक्षेत्रेषु काशी त्वं; तीर्थपंक्तिषु प्रयागः॥

Verse 33

वर्णेषु श्वेतवर्णोऽसि द्विपदां ब्राह्मणो भवान् । गरुडोस्यंडजेष्वीश व्यवहारेषु वाग्भवान्

वर्णेषु श्वेतवर्णोऽसि; द्विपदां मध्ये ब्राह्मणो भवसि। अण्डजेषु गरुडोऽसि, ईश; व्यवहारेषु वाक् त्वमेव॥

Verse 34

वेदेषूपनिषद्रूपा मंत्राणां प्रणवोह्यसि । अक्षराणामकारोसि यज्वनां सोमरूपधृक्

वेदेषु उपनिषद्रूपोऽसि; मन्त्रेषु प्रणवो ह्यसि। अक्षराणामकारोऽसि; यज्वनां सोमरूपधृक्॥

Verse 35

प्रतापिनामग्निरसि क्षमाऽसि त्वं क्षमावताम् । दातॄणामसि पर्जन्यः पवित्राणां परोह्यसि

प्रतापिनां त्वमग्निरिव तेजस्वी; क्षमावतां त्वमेव क्षमा। दातॄणां त्वं पर्जन्य इव पोषकः; पवित्राणां मध्ये त्वं परमोऽसि—काशीश्वर।

Verse 36

चापोसि सर्वशस्त्राणां वातो वेगवतामसि । मनोसींद्रियवर्गेषु निर्भयाणां करोह्यसि

सर्वशस्त्रेषु त्वं चाप एव; वेगवतां मध्ये त्वं वायुरिव। मनसि चेन्द्रियवर्गे च निर्भयत्वकरः शक्तिरूपोऽसि—हे प्रभो।

Verse 37

व्योमव्याप्तिमतां त्वं वै परमात्माऽसि चात्मनाम् । संध्योपास्तिर्भवान्देव सर्वनित्येषु कर्मसु

व्योमव्याप्तिं चिन्तयतां त्वं नूनं परमात्मा सर्वात्मसु। देव, सर्वनित्यकर्मसु संध्योपास्तिरूपेण त्वमेव विराजसे।

Verse 38

क्रतूनामश्वमेधोसि दानानामभयं भवान् । लाभानां पुत्रलाभोसि वसंतस्त्वमृतुष्वहो

क्रतुषु त्वमश्वमेधः; दानेषु त्वमभयदानम्। लाभेषु त्वं पुत्रलाभः; ऋतुषु, अहो, त्वं वसन्तः।

Verse 39

युगानां प्रथमोसि त्वं तिथीनां त्वं कुहूर्ह्यसि । पुष्योसि नक्षत्रगणे संक्रमः सर्वपर्वसु

युगेषु त्वं प्रथमं युगम्; तिथिषु त्वं कुहूरिति ख्यातः। नक्षत्रगणे त्वं पुष्यः; सर्वपर्वसु त्वं संक्रमरूपः।

Verse 40

योगेषु व्यतिपातस्त्वं तृणेषु हि कुशो भवान् । उद्यमानां हि सर्वेषां निर्वाणं त्वमसि प्रभो

योगेषु व्यतिपातस्त्वं तृणेषु कुश एव च । उद्यमानां हि सर्वेषां निर्वाणं त्वमसि प्रभो ॥

Verse 41

सर्वासामिह बुद्धीनां धर्मबुद्धिर्भवानज । अश्वत्थः सर्ववृक्षेषु सोमवल्ली लतासु च

सर्वासामिह बुद्धीनां धर्मबुद्धिर्भवानजः । अश्वत्थः सर्ववृक्षेषु सोमवल्ली लतासु च ॥

Verse 42

प्राणायामोसि सर्वेपु साधनेषु शुचिष्वहो । सर्वदः सर्वलिंगेषु श्रीमान्विश्वेश्वरो भवान्

प्राणायामोऽसि सर्वेषु साधनेषु शुचिष्वहो । सर्वदः सर्वलिङ्गेषु श्रीमान् विश्वेश्वरो भवान् ॥

Verse 43

मित्राणां हि कलत्रं त्वं धर्मस्त्वं सर्वबंधुषु । त्वत्तो नान्यज्जगत्यस्मिन्नारायण चराचरे

मित्राणां हि कलत्रं त्वं धर्मस्त्वं सर्वबन्धुषु । त्वत्तो नान्यज्जगत्यस्मिन् नारायण चराचरे ॥

Verse 44

त्वमेव माता त्वं तातस्त्वं सुतस्त्वं महाधनम् । त्वमेव सौख्यसंपत्तिस्त्वमायुर्जीवनेश्वरः

त्वमेव माता त्वं तातस्त्वं सुतस्त्वं महाधनम् । त्वमेव सौख्यसम्पत्तिस्त्वमायुर्जीवनेश्वरः ॥

Verse 45

सा कथा यत्र ते नाम तन्मनो यत्त्वदर्पितम् । तत्कर्म यत्त्वदर्थं वै तत्तपो यद्भवत्स्मृतिः

सा कथा यत्र ते नामोच्चार्यते; तन्मनः यत्त्वदर्पितम्। तत्कर्म यत्त्वदर्थं वै; तत्तपो यद्भवत्स्मृतिः॥

Verse 46

तद्धनं धनिनां शुद्धं यत्त्वदर्थे व्ययीकृतम् । स एव सकलः कालो यस्मिञ्जिष्णो त्वमर्च्यसे

तद्धनं धनिनां शुद्धं यत्त्वदर्थे व्ययीकृतम्। स एव सकलः कालो यस्मिञ्जिष्णो त्वमर्च्यसे॥

Verse 47

तावच्च जीवितं श्रेयो यावत्त्वं हृदि वर्तसे । रोगाः प्रशममायांति त्वत्पादोदक सेवनात्

तावच्च जीवितं श्रेयो यावत्त्वं हृदि वर्तसे। रोगाः प्रशममायान्ति त्वत्पादोदकसेवनात्॥

Verse 48

महापापानि गोविंद बहुजन्मार्जितान्यपि । सद्यो विलयमायांति वासुदेवेति कीर्तनात्

महापापानि गोविन्द बहुजन्मार्जितान्यपि। सद्यो विलयमायान्ति वासुदेवेति कीर्तनात्॥

Verse 49

अहो पुंसां महामोहस्त्वहो पुंसां प्रमादता । वासुदेवमनादृत्य यदन्यत्र कृतश्रमाः

अहो पुंसां महामोहः, अहो पुंसां प्रमादता। वासुदेवमनादृत्य यदन्यत्र कृतश्रमाः॥

Verse 50

इदमेव हि मांगल्यमिदमेव धनार्जनम् । जीवितस्य फलं चैतद्यद्दामोदरकीर्तनम्

इदमेव खलु परमं माङ्गल्यं, इदमेव धनसम्पादनम्; जीवितस्य च फलमेतदेव—दामोदरस्य कीर्तनं स्तवनं च।

Verse 51

अधोक्षजात्परोधर्मो नार्थो नारायणात्परः । न कामः केशवादन्यो नापवर्गो हरिं विना

अधोक्षजभक्तेः परो धर्मो नास्ति, नारायणात्परोऽर्थो न विद्यते; केशवादन्यः श्रेष्ठः कामो न, हरिं विना च नापवर्गः।

Verse 52

इयमेव परा हानिरुपसर्गो यमेवहि । अभाग्यं परमं चैतद्वासुदेवं न यत्स्मरेत्

इयमेव परा हानिः, इयमेव ह्युपसर्गः; परमं चाभाग्यमेतत्—वासुदेवं यन्न स्मरेत्।

Verse 53

हरेराराधनं पुंसां किं किं न कुरुते बत । पुत्रमित्रकलत्रार्थ राज्यस्वर्गापवर्गदम्

हरेराराधनं पुंसां किं किं न साधयति; पुत्रमित्रकलत्रार्थं राज्यं स्वर्गं च, अपवर्गं च प्रयच्छति।

Verse 54

हरत्यघं ध्वंसयति व्याधीनाधीन्नियच्छति । धर्मं विवर्धयेत्क्षिप्रं प्रयच्छति मनोरथम्

अघं हरति, समूलं ध्वंसयति, व्याधीनाधींश्च नियच्छति; धर्मं क्षिप्रं विवर्धयति, मनोरथं च प्रयच्छति।

Verse 55

भगवच्चरणद्वंद्वं निर्द्द्वंद्व ध्यानमुत्तमम् । पापिनापि प्रसंगेन विहितं स्वहितं परम्

भगवतः चरणद्वन्द्वे निर्द्वन्द्वं यद्ध्यानं तदेवोत्तमम्। पापीऽपि प्रसङ्गवशात् तदाचरन् स्वस्य परं हितं लभते॥

Verse 56

पापिनां यानि पापानि महोपपदभांज्यपि । सुलीनध्यानसंपन्नो नामोच्चारो हरेर्हरेत्

पापिनां यानि पापानि महापातकहेतवोऽपि। सुलीनध्यानयुक्तस्य हरेर्नामोच्चारः तानि हरति॥

Verse 57

प्रमादादपि संस्पृष्टो यथाऽनलकणो दहेत् । तथौष्ठपुटसंस्पृष्ट हरिनाम हरेदघम्

प्रमादादपि संस्पृष्टो यथाऽनलकणो दहेत्। तथौष्ठपुटसंस्पृष्टं हरिनाम हरेदघम्॥

Verse 58

नितांतं कमलाकांते शांतचित्तं विधाय यः । संशीलयेत्क्षणं नूनं कमला तत्र निश्चला

नितान्तं शान्तचित्तः सन् कमलाकान्ते मनो निधाय यः। क्षणमपि संशीलयति, तत्र कमला निश्चला भवति॥

Verse 59

अयमेव परोधर्मस्त्विदमेव परं तपः । इदमेव परं तीर्थं विष्णुपादांबु यत्पिबेत

अयमेव परो धर्मोऽयमेव परं तपः। अयमेव परं तीर्थं यद्विष्णुपादाम्बु पिबेत्॥

Verse 60

तवोपहारं भक्त्याय सेवते यजपूरुष । सेवितस्तेन नियतं पुरोडाशो महाधिया

हे यजपुरुष! यः भक्त्या तवोपहारं सेवते, तेन महाधिया पुरोडाशः नियतं सम्यक् सेवितो भवति।

Verse 61

स चैवावभृथस्नातः स च गंगाजलाप्लुतः । विष्णुपादोदकं कृत्वा शंखे यः स्नाति मानवः

यः शंखेन विष्णुपादोदकं कृत्वा स्नाति मानवः, स एवावभृथस्नातः स एव गंगाजलाप्लुतः।

Verse 62

शालग्राम शिला येन पूजिता तुलसी दलैः । स पारिजातमालाभिः पूज्यते सुरसद्मनि

येन तुलसीदलैः शालग्रामशिला पूजिता, स सुरसद्मनि पारिजातमालाभिः पूज्यते।

Verse 63

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा यदि वेतरः । विष्णुभक्ति समायुक्तो ज्ञेयः सर्वोत्तमश्च सः

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा यद्यपि वेतरः; विष्णुभक्तिसमायुक्तः स सर्वेषां सर्वोत्तमः ज्ञेयः।

Verse 64

शंखचक्रांकिततनुः शिरसां मंजरीधरः । गोपीचंदनलिप्तांगो दृष्टश्चेत्तदघं कुतः

शंखचक्राङ्किततनुं शिरसि तुलसीमञ्जरीधरं गोपीचन्दनलिप्ताङ्गं भक्तं दृष्ट्वा तदघं कुतः स्यात्?

Verse 65

प्रत्यहं द्वादशशिलाः शालग्रामस्य योऽर्चयेत् । द्वारवत्याः शिलायुक्तः स वैकुंठे महीयते

यः प्रत्यहं द्वादशशिलाभिः सह शालग्रामं द्वारवतीशिलायुक्तं च समर्चयति, स वैकुण्ठे महिमान्वितो भूत्वा पूज्यते।

Verse 66

तुलसी यस्य भवने प्रत्यहं परिपूज्यते । तद्गृहं नोपसर्पंति कदाचिद्यमकिंकराः

यस्य भवने तुलसी प्रत्यहं श्रद्धया परिपूज्यते, तद्गृहं यमकिंकरा न कदाचिदुपसर्पन्ति।

Verse 67

हरिनामाक्षरमुखं भाले गोपीमृदांकितम् । तुलसीमालितोरस्कं स्पृशेयुर्नयमानुगाः

यस्य मुखे हरिनामाक्षराणि, भाले गोपीमृदा-तिलकं, वक्षसि तुलसीमाला च; तं यमानुगा न स्प्रष्टुं धृष्यन्ति।

Verse 68

गोपीमृत्तुलसी शंखः शालग्रामः सचक्रकः । गृहेपि यस्य पंचैते तस्य पापभयं कुत

गोपीमृदा, तुलसी, शङ्खः, शालग्रामः, चक्रचिह्नं—गृहे यस्य एते पञ्च सन्ति, तस्य पापभयं कुतः।

Verse 69

ये मुहूर्ताः क्षणा ये च या काष्ठा ये निमेषकाः । ऋते विष्णुस्मृतेर्यातास्तेषु मुष्टो यमेन सः

ये मुहूर्ताः क्षणाः काष्ठा निमेषाश्च विष्णुस्मृतिं विना व्यतीताः, तेषु नष्टकालेषु स जनो यमेन मुष्टो भवति।

Verse 70

क्व द्वयक्षरं हरेर्नाम स्फुलिंगसदृशं ज्वलेत । महती पातकानां च राशिस्तूलोपमा क्व च

क्व द्वयक्षरं हरेर्नाम स्फुलिङ्गसदृशं ज्वलत्; क्व च महती पातकानां राशिः तूलोपमा—स्फुलिङ्गेनैव दह्यते।

Verse 71

गोविंद परमानंदं मुकुंदं मधुसूदनम । त्यक्त्वान्यं नैव जानामि न भजामि स्मरामि न

गोविन्दं परमानन्दं मुकुन्दं मधुसूदनम्; अन्यं त्यक्त्वा न जानामि, न भजामि, न स्मरामि।

Verse 72

न नमामि न च स्तौमि न पश्यामीह चक्षुषा । न स्पृशामि न वायामि गायामि न न हरिं विना

न नमामि न च स्तौमि न पश्यामि चक्षुषा; न स्पृशामि न वायामि न गायामि—हरेर्विना।

Verse 73

जले स्थले च पातालेप्यनिले चानलेऽचले । विद्याधरासुरसुरे किं नरे वानरे नरे

जले स्थले च पातालेऽपि, अनिले चानलेऽचले; विद्याधरासुरसुरेषु, किं नरे वानरेऽपि—सर्वत्र तं पश्यामि।

Verse 74

तृणेस्त्रैणे च पाषाणे तरुगुल्मलतासु च । सर्वत्र श्यामलतनुं वीक्षे श्रीवत्सवक्षसम्

तृणे तृणे च पाषाणे, तरुगुल्मलतासु च; सर्वत्र श्यामलतनुं वीक्षे श्रीवत्सवक्षसम्।

Verse 75

सर्वेषां हृदयावासः साक्षात्साक्षी त्वमेव हि । बहिरंतर्विना त्वां तु नह्यन्यं वेद्मि सर्वगम्

सर्वेषां हृदयेषु वासं करोषि, साक्षात् साक्षी त्वमेव हि। त्वां विना बहिरन्तश्च सर्वगं परं प्रभुं नान्यं वेद्मि॥

Verse 76

इत्युक्त्वा विररामासौ शिवशर्मन्ध्रुवस्तदा । देवोपि भगवान्विष्णुस्तमुवाच प्रसन्नदृक्

इत्युक्त्वा शिवशर्मा ध्रुवस्तदा विरराम हि। अथ प्रसन्नदृग् देवो भगवान् विष्णुरब्रवीत्॥

Verse 77

श्रीभगवानुवाच । अपि बाल विशालाक्ष ध्रुव ध्रुवमतेऽनघ । परिज्ञातो मया सम्यक्तवहृत्स्थो मनोरथः

श्रीभगवानुवाच—हे बाल विशालाक्ष ध्रुव ध्रुवमतेऽनघ। तव हृत्स्थो मनोरथः सम्यक् मया परिज्ञातः॥

Verse 78

अन्नाद्भवंति भूतानि वृष्टेरन्नसमुद्भवः । तद्वृष्टेः कारणं सूर्यः सूर्याधारो ध्रुवैधि भोः

अन्नाद् भूतानि जायन्ते, वृष्ट्या अन्नं प्रजायते। तद्वृष्टेः कारणं सूर्यः; सूर्याधारो भव ध्रुव भोः॥

Verse 79

ज्योतिश्चक्रस्य सर्वस्य ग्रहर्क्षादेः समंततः । गगने भ्रमतो नित्यं त्वमाधारो भविष्यसि

ज्योतिश्चक्रस्य सर्वस्य ग्रहर्क्षादेः समन्ततः। गगने नित्यं भ्रमतः त्वम् आधारो भविष्यसि॥

Verse 80

मेढीभूतस्तु वै सर्वान्वायुपाशैर्नियंत्रितान् । आकल्पं तत्पदं तिष्ठ भ्रामयञ्ज्योतिषांगणान्

मेढीभूत्वा त्वं सर्वान् वायुपाशैर्नियन्त्रितान् धारय; आकल्पं तत्पदे तिष्ठ, ज्योतिषां गणान् भ्रामयन्।

Verse 81

आराध्य श्री महादेवं पुरापदमिदं मया । आसादियत्तदेतत्ते तपसा प्रतिपादितम्

पुरा श्रीमहादेवं समाराध्य मया इदं पदम् आसादितम्; तत् एव ते तपसा प्रतिपादितं पदं प्रदत्तम्।

Verse 82

केचिच्चतुर्युगं यावत्केचिन्मन्वंतरं ध्रुव । तिष्ठंति त्वं तु वै कल्पं पदमेतत्प्रशास्यसि

केचित् चतुर्युगपर्यन्तं केचिन् मन्वन्तरं, ध्रुव, तिष्ठन्ति; त्वं तु वै कल्पं एतत् पदं प्रशास्यसि।

Verse 83

मनुनापि न यत्प्रापि किमन्यैर्मानवैर्ध्रुव । तत्पदं विहितं त्वत्साच्छक्राद्यैरपि दुर्लभम्

मनुनापि न यत् प्रापि, किमु अन्यैर्मानवैः, ध्रुव; तत् पदं त्वत्सार्थं विहितं, शक्राद्यैरपि दुर्लभम्।

Verse 84

अन्यान्वरान्प्रयच्छामि स्तवेनानेन तोषितः । सुनीतिरपि ते माता त्वत्समीपे चरिष्यति

अनेन स्तवेन तोषितोऽहं अन्यान् वरान् अपि प्रयच्छामि; तव माता सुनीतिरपि त्वत्समीपे चरिष्यति।

Verse 85

इदं स्तोत्रवरं यस्तु पठिष्यति समाहितः । त्रिसंध्यं मनुजस्तस्य पापं यास्यति संक्षयम्

इदं स्तोत्रवरं यः समाहितचित्तः त्रिसन्ध्यं पठति, तस्य मनुजस्य पापं शनैः शनैः क्षीयते, अन्ते च नश्यति।

Verse 86

न तस्य सदनं लक्ष्मीः परित्यक्ष्यत्यसंशयम् । न जनन्या वियोगश्च न बंधुकलहोदयः

तस्य सदनं लक्ष्मीर्न परित्यजति निःसन्देहम्; न च जनन्याः वियोगो भवति, न बन्धुषु कलहोदयः।

Verse 87

ध्रुवस्तुतिरियं पुण्या महापातकनाशिनी । ब्रह्महापि विशुद्ध्येत का कथेतर पापिनाम्

ध्रुवस्तुतिरियं पुण्या महापातकनाशिनी; ब्रह्महापि अनेन विशुद्ध्येत—किमु अन्येषां पापिनाम्।

Verse 88

महापुण्यस्य जननी महासंपत्तिदायिनी । महोपसर्गशमनी महाव्याधिविनाशिनी

महापुण्यस्य जननी महासम्पत्तिदायिनी; महोपसर्गशमनी महाव्याधिविनाशिनी च।

Verse 89

यस्याऽस्तिपरमा भक्तिर्मयि निर्मलचेतसः । ध्रुवस्तुतिरियं तेन जप्या मत्प्रीतिकारिणी

यस्य मयि निर्मलचेतसः परमा भक्तिरस्ति, तेनैषा ध्रुवस्तुतिः जप्या—सा मत्प्रीतिकारिणी।

Verse 90

समस्त तीर्थस्नानेन यत्फलं लभते नरः । तत्फलं सम्यगाप्नोति जपन्स्तुत्यानया मुदा

समस्ततीर्थस्नानजन्यं यत्फलं नरः प्राप्नोति, तत्फलं स एव सम्यगवाप्नोति—एतां स्तुतिं मुदा जपन्।

Verse 91

संति स्तोत्राण्यनेकानि मम प्रीतिकराणि च । ध्रुवस्तुतेर्न चैतस्याः कलामर्हंति षोडशीम्

मम प्रीतिकराणि स्तोत्राण्यनेकानि सन्ति; किन्तु ध्रुवस्तुतेरेतस्याः षोडशीं कलामपि न समर्हन्ति।

Verse 92

श्रुत्वापीमां स्तुतिं मर्त्यः श्रद्धया परया मुदा । पातकैर्मुच्यते सद्यो महत्पुण्यमवाप्नुयात्

इमां स्तुतिं परया श्रद्धया मुदा श्रुत्वापि मर्त्यः, सद्यः पातकैर्मुच्यते महत्पुण्यमवाप्नुयात्।

Verse 93

अपुत्रः पुत्रमाप्नोति निर्धनो धनमाप्नुयात् । अभक्तो भक्तिमाप्नोति कीर्तनाच्च ध्रुवस्तुतेः

ध्रुवस्तुतेः कीर्तनात् अपुत्रः पुत्रमाप्नोति, निर्धनो धनमाप्नुयात्, अभक्तोऽपि भक्तिमाप्नोति।

Verse 94

दत्त्वा दानान्यनेकानि कृत्वा नाना व्रतानि च । यथालाभानवाप्नोति तथा स्तुत्याऽनया नरः

अनेकदानानि दत्त्वा नानाव्रतानि च कृत्वा यथालाभं फलं यदवाप्यते, तथैव नरः स्तुत्याऽनया फलं प्राप्नोति।

Verse 95

त्यक्त्वा सर्वाणि कार्याणि त्यक्त्वा जप्यान्यनेकशः । ध्रुवस्तुतिरियं जप्या सर्वकामप्रदायिनी

सर्वाणि कर्माणि परित्यज्य, नानाविधजपानपि विहाय, एषा ध्रुवस्तुतिरेव नित्यं जप्या; सा सर्वकामप्रदायिनी।

Verse 96

श्रीभगवानुवाच । ध्रुवावधेहि वक्ष्यामि हितं तव महामते । येन ते निश्चलं सम्यक्पदमेतद्भविष्यति

श्रीभगवानुवाच—ध्रुव, अवधानेन शृणु; महामते, तव हितकरं वक्ष्यामि, येन ते एतत् परमं निश्चलं पदं सम्यग्भविष्यति।

Verse 97

अहं जिगमिषुस्त्वासं पुरीं वाराणसीं शुभाम् । साक्षाद्विश्वेश्वरो यत्र तिष्ठते मोक्षकारणम्

अहं शुभां वाराणसीपुरीं गन्तुमिच्छामि, यत्र साक्षाद्विश्वेश्वरः मोक्षकारणं सन्निधौ तिष्ठति।

Verse 98

विपन्नानां च जंतूनां यत्र विश्वेश्वरः स्वयम् । कर्णे जापं प्रकुरुते कर्मनिर्मूलन क्षमम्

तत्र विपन्नानां जन्तूनां कृते विश्वेश्वरः स्वयमेव कर्णे मन्त्रजापं करोति, यः कर्मनिर्मूलने समर्थः।

Verse 99

अस्य संसारदुःखस्य सर्वोपद्रवदायिनः । उपाय एक एवास्ति काशिकानंदभूमिका

अस्य संसारदुःखस्य सर्वोपद्रवहेतोरुपाय एक एवास्ति—काशिकानन्दभूमिका।

Verse 100

इदं रम्यमिदं नेति बीजं दुःखमहातरोः । तस्मिन्काश्यग्निना दग्धे दुःखस्यावसरः कुतः

“इदं रम्यम् इदं नेति” इति ग्रहणत्यागौ दुःखमहातरॊर्बीजम्। तद्बीजं काश्यग्निना दग्धे दुःखस्यावसरः कुतः॥

Verse 110

कार्तिकस्य चतुर्दश्यां विश्वेशं यो विलोकयेत् । स्नात्वा चोत्तरवाहिन्यां न तस्य पुनरागतिः

कार्तिकचतुर्दश्यां यो विश्वेशं विलोकयेत्। उत्तरवाहिन्यां स्नात्वा तस्य पुनरागतिः न विद्यते॥

Verse 120

अत्र ब्रह्मपुरीं कृत्वा यो विप्रेभ्यः प्रयच्छति । वर्षाशनेन संयुक्तां तस्य पुण्यफलं शृणु

अत्र यो ब्रह्मपुरीं कृत्वा विप्रेभ्यः प्रयच्छति। वर्षाशनेन संयुक्तां तस्य पुण्यफलं शृणु॥

Verse 130

नरो ध्रुवस्य चरितं प्रसंगेन स्मरन्नपि । न पापैरभिभूयेत महत्पुण्यमवाप्नुयात्

नरो ध्रुवचरितं प्रसङ्गेन स्मरन्नपि। न पापैरभिभूयेत महत्पुण्यमवाप्नुयात्॥