Adhyaya 12

Verse 1

शिवशर्मोवाच । नैरृतादीन् क्रमाल्लोकानाख्यातं पुरुषोत्तमौ । पुरुषोत्तमपादाब्जपरागोद्धूसरालकौ

शिवशर्मोवाच— नैरृतादीन् क्रमाल्लोकान् आख्यातं पुरुषोत्तमौ; पुरुषोत्तमपादाब्जपरागोद्धूसरालकौ।

Verse 2

गणावूचतुः । आकर्णय महाभाग संयमिन्याः पुरीं पराम् । दिक्पतेर्निरृतस्यासौ पुण्यापुण्यजनोषिता

गणाः ऊचतुः—शृणु महाभाग, संयमिन्याः परमां पुरीम्; सा दिक्पतेः निरृतस्य, पुण्यापुण्यजनैः सह निवसिता।

Verse 3

राक्षसानिवसंत्यस्यामपरद्रोहिणः सदा । जातिमात्रेण रक्षांसि वृत्तैः पुण्यजना इमे

तस्यां पुरीं राक्षसाः निवसन्ति, ये सदा परद्रोहवर्जिताः; जातिमात्रेण रक्षांसि, वृत्तैस्तु ते पुण्यजनाः।

Verse 4

स्मृत्युक्तश्रुतिवर्त्मानो जातवर्णावरेष्वपि । नाद्रियंतेऽन्नपानानामस्मृत्युक्तं कदाचन

स्मृत्युक्तश्रुतिवर्त्मानः, जातवर्णावरेष्वपि; नाद्रियन्तेऽन्नपानानि, अस्मृत्युक्तं कदाचन।

Verse 5

परदार परद्रव्य परद्रोहपराङ्मुखाः । जाताजातौ निकृष्टायामपिपुण्यानुसारिणः

परदारपरद्रव्यपरद्रोहपराङ्मुखाः; जाताजातौ निकृष्टायामपि पुण्यानुसारिणः।

Verse 6

द्विजातिभक्त्युत्पन्नार्थैरात्मानं पोषयंति ये । सदा संकुचितांगाश्च द्विजसंभाषणादिषु

द्विजातिभक्त्युत्पन्नार्थैः आत्मानं पोषयन्ति ये; सदा संकुचिताङ्गाश्च, द्विजसंभाषणादिषु।

Verse 7

आहूता वस्त्रवदना वदंति द्विजसंनिधौ । जयजीवभगोनाथ स्वामिन्निति हि वादिनः

आहूताः सन्तो लज्जावृतवदनाः द्विजसन्निधौ वदन्ति— “जय! जीवभगोनाथ! स्वामिन्!” इति; एवं ते श्रद्धया वदन्ति।

Verse 8

तीर्थस्नानपरानित्यं नित्यं देवपरायणाः । द्विजेषु नित्यं प्रणताः स्वनामाख्यानपूर्वकम्

तीर्थस्नाने नित्यं परायणाः, नित्यं देवपरायणाः; द्विजेषु च नित्यं प्रणताः, स्वनामाख्यानपूर्वकं नमन्ति।

Verse 9

दम दान दया क्षांति शौचेंद्रिय विनिग्रहाः । अस्तेय सत्याहिंसाश्च सर्वेषां धर्महेतवः

दमो दानं दया क्षान्तिः शौचं चेन्द्रियनिग्रहः; अस्तेयं सत्यं अहिंसा च—एते सर्वेषां धर्मस्य हेतवः।

Verse 10

आवश्येषु सदोद्युक्ता ये जाता यत्रकुत्रचित् । सर्वभोगसमृद्धास्ते वसंत्यत्र पुरोत्तमे

आवश्यककर्मसु सदोद्युक्ताः, यत्रकुत्रचित् जाताः अपि; ते सर्वभोगसमृद्धाः सन्तः अत्र पुरोत्तमे वसन्ति।

Verse 11

म्लेच्छा अपि सुतीर्थेषु ये मृतानात्मघातकाः । विहाय काशीं निर्वाण विश्राणांतेऽत्र भोगिनः

म्लेच्छा अपि सुतीर्थेषु ये मृताः, आत्मघातकाः न सन्ति चेत्; काशीं विहाय, अत्र भोगान् अनुभूय, निर्वाणस्य विश्राणां लभन्ते।

Verse 12

अंधं तमो विशेयुस्ते ये चैवात्महनो जनाः । भुक्त्वा निरयसाहस्रं ते च स्युर्ग्रामसूकराः

ये चात्महनो जनाः तेऽन्धं तमो विशेयुः; निरयसाहस्रं भुक्त्वा पुनर्ग्रामसूकरा भवन्ति।

Verse 13

आत्मघातो न कर्तव्यस्तस्मात्क्वापि विपश्चिता । इहापि च परत्रापि न शुभान्यात्मघातिनाम्

तस्मात् क्वापि विपश्चिता आत्मघातो न कर्तव्यः; इहापि परत्रापि आत्मघातिनां न शुभानि।

Verse 14

यथेष्टमरणं केचिदाहुस्तत्त्वावबोधकाः । प्रयागे सर्वतीर्थानां राज्ञिसर्वाभिलाषदे

केचिद् तत्त्वावबोधकाः यथेष्टमरणं वदन्ति; प्रयागं च दर्शयन्ति—सर्वतीर्थानां राज्ञिं सर्वाभिलाषदाम्।

Verse 15

अंत्यजा अपि ये केचिद्दयाधर्मानुसारिणः । परोपकृतिनिष्ठास्ते वसंत्यत्र तु सत्तमाः

अन्त्यजा अपि ये केचिद् दयाधर्मानुसारिणः; परोपकृतिनिष्ठास्तेऽत्र वसन्ति सत्तमाः।

Verse 17

पल्लीपतिरभूदुग्रः पिंगाक्ष इति विश्रुतः । निर्विंध्यायास्तटे शूरः क्रूरकर्मपराङ्मुखः

पल्लीपतिरभूद् उग्रः पिङ्गाक्ष इति विश्रुतः; निर्विंध्यायास्तटे शूरः क्रूरकर्मपराङ्मुखः।

Verse 18

घातयेद्दूरसंस्थोपि यः पांथपरिपंथिनः । व्याघ्रादीन् दुष्टसत्त्वांश्च स हिनस्ति प्रयत्नतः

दूरसंस्थोऽपि यः पन्थपरिपन्थिनो व्याघ्रादीन् दुष्टसत्त्वांश्च प्रयत्नतः घातयेत्, स मार्गरक्षणार्थं निश्चयेन हिनस्ति।

Verse 19

जीवेन्मृगयु धर्मेण तत्रापि करुणापरः । न विश्वस्तान्पक्षिमृगान्न सुप्तान्न व्यवायिनः

मृगयुः स्वधर्मेण जीवेत्, तथापि करुणापरः स्यात्; न विश्वस्तान् पक्षिमृगान्, न सुप्तान्, न व्यवायिनो घातयेत्।

Verse 20

न तोयगृध्नून्न शिशून्नांतर्वर्त्नित्वलक्षणान् । स घातयति धर्मज्ञो जातिधर्मपराङ्मुखः

धर्मज्ञः स तृष्णार्तान् तोयगृध्नून् न घातयेत्, न शिशून्, न गर्भिणीलक्षणान्; जातिधर्मपराङ्मुखः स भवति।

Verse 21

श्रमातुरेभ्यः पांथेभ्यः स विश्रामं प्रयच्छति । हरेत्क्षुधा क्षुधार्तानामुपानद्दोऽनुपानहे

श्रमातुरेभ्यः पांथेभ्यः स विश्रामं प्रयच्छति; क्षुधार्तानां क्षुधां हरति, अनुपानहेभ्य उपानद्दो ददाति।

Verse 22

मृगत्त्वचोतिमृदुला विवस्त्रेभ्यातिसर्जति । अनुव्रजति कांतारे प्रांतरे पथिकान्पथि

विवस्त्रेभ्यः स अतिमृदुला मृगत्वचो ददाति; कांतारे प्रांतरे च पथि पथिकान् अनुव्रजति।

Verse 23

न जिघृक्षति तेभ्योर्थमभयं चेति यच्छति । आविंध्याटवि मे नाम ग्राह्यं दुष्टभयापहम्

स तेभ्यः किञ्चिदर्थं न जिघृक्षति; प्रत्युत ‘अभयं ददामि’ इति वदन्— ‘मम नाम आविंध्याटवी; तद् गृहाण, दुष्टभयापहम्’ इति यच्छति।

Verse 24

नित्यं कार्पटिकान्सर्वान् स पुत्रेण प्रपश्यति । तेपि च प्रतितीर्थं हि तमाशीर्वादयं ति वै

स पुत्रेण सह नित्यं सर्वान् कार्पटिकान् प्रपश्यति; तेऽपि प्रतितीर्थं हि तं वै आशीर्वादयन्ति।

Verse 25

इति तिष्ठति पिंगाक्षे साटवी नगरायिता । अध्वनीने ऽध्वगान्कोपि न रुणद्धि ससाध्वसः

इति पिङ्गाक्षे, सा अटवी नगरायिता; अध्वनीनेऽध्वगान् कोऽपि न रुणद्धि, न च कश्चित् साध्वसयुक्तोऽभवत्।

Verse 27

लुब्धकस्तद्धने लुब्धः क्षुद्रस्तन्निधनोद्यतः । स रुरोध तमध्वानमग्रे गत्वाऽतिगूढवत्

तद्धने लुब्धः क्षुद्रो लुब्धकः तन्निधनोद्यतः; स अग्रे गत्वा अतिगूढवत् स्थित्वा तमध्वानं रुरोध।

Verse 28

तदा युप्यस्यशेषेण पिंगाक्षो मृगयां गतः । तस्मिन्नरण्ये तन्मार्गं निकषाध्युषितो निशि

तदा पिङ्गाक्षो युप्यस्य शेषेण मृगयां गतः; तस्मिन्नरण्ये तन्मार्गो निशि निकषाध्युषितः।

Verse 29

परप्राणद्रुहां पुंसां न सिद्ध्येयुर्मनोरथाः । विश्वं कुशलितेनैतद्विश्वेशपरिरक्षितम्

परप्राणद्रुहां पुंसां न सिद्ध्येयुर्मनोरथाः। विश्वं कुशलितेनैतद् विश्वेशपरिरक्षितम्॥

Verse 30

न चिंतयेदनिष्टानि तस्मात्कृष्टिः कदाचन । विधिदृष्टं यतो भावि कलुषंभावि केवलम्

न चिन्तयेदनिष्टानि तस्मात्कृष्टिः कदाचन। विधिदृष्टं यतो भावि कलुषं भावि केवलम्॥

Verse 31

तस्मादात्मसुखंप्रेप्सु रिष्टानिष्टं न चिंतयेत् । चिंतयेच्चेत्तदाचिंत्यो मोक्षोपायो न चेतरः

तस्मादात्मसुखं प्रेप्सु रिष्टानिष्टं न चिन्तयेत्। चिन्तयेच्चेत् तदाचिन्त्यो मोक्षोपायो न चेतरः॥

Verse 32

व्युष्टायामथयामिन्यामभूत्कोलाहलो महान् । घातयध्वं पातयध्वं नग्नयध्वं द्रुतं भटाः

व्युष्टायामथ यामिन्यामभूत्कोलाहलो महान्। घातयध्वं पातयध्वं नग्नयध्वं द्रुतं भटाः॥

Verse 33

मा मारयध्वं त्रायध्वं भटाः कार्पटिका वयम् । अनायासं लुंठयध्वं नयध्वं च यदस्ति नः

मा मारयध्वं त्रायध्वं भटाः कार्पटिका वयम्। अनायासं लुण्ठयध्वं नयध्वं च यदस्ति नः॥

Verse 34

वयं पांथा अनाथाः स्मो विश्वनाथपरायणाः । सनाथास्ते न दूरं सनाथतां पथिकोऽपरः

वयं पन्थानः अनाथाः स्मः, विश्वनाथपरायणाः। सनाथाः कदापि न दूरं रक्षातः; अन्योऽपि पथिकोऽस्माभिः सह सनाथतां प्राप्नोति॥

Verse 35

वयं पिंगाक्षविश्वासादस्मिन्मार्गेऽकुतोभयाः । यातायातं सदा कुर्मः स च दूर इतो वनात्

पिङ्गाक्षे विश्वासात् अस्मिन् मार्गे वयम् अकुतोभयाः। सदा यातायातं कुर्मः; स च अस्माद् वनात् न दूरः॥

Verse 36

इति श्रुत्वाऽथ पिंगाक्षो भटः कार्पटिकेरितम । दूरान्मा भैष्ट माभैष्ट ब्रुवन्निति समागतः

इति श्रुत्वा कार्पटिकानां वचनं पिङ्गाक्षो भटः। दूरात् समागतः, ‘मा भैष्ट, मा भैष्ट’ इति ब्रुवन्॥

Verse 37

तत्कर्मसूत्रैराकृष्टो भिल्लःकार्पटिकप्रियः । तूर्णं तदायुष्यमिव तत्रोपस्थितवान् क्षणात्

स्वकर्मसूत्रैराकृष्टो भिल्लः कार्पटिकप्रियः। क्षणादेव तूर्णं तत्रोपस्थितवान्, तदायुष्यमिवाह्वयन्॥

Verse 38

कोयंकोयं दुराचारः पिंगाक्षे मयि जीवति । उल्लुलुंठयिषुः पांथान्प्राणलिंगसमान्मम

कोऽयं दुराचारः, पिङ्गाक्षे मयि जीवति। मम प्राणलिङ्गसमाने पन्थान् उल्लुलुण्ठयितुमिच्छति॥

Verse 39

इति तद्वाक्यमाकर्ण्य ताराक्षस्तत्पितृव्यकः । धनलोभेन पिंगाक्षे पापं पापो व्यचिंतयत्

इति तद्वाक्यमाकर्ण्य ताराक्षस्तत्पितृव्यकः । धनलोभेन पिंगाक्षे पापं पापो व्यचिंतयत्

Verse 40

कुलधर्मं व्यपास्यैष वर्तते कुलपांसनः । चिरं चिंतितमद्यामुं घातयिष्याम्यसंशयम्

कुलधर्मं व्यपास्यैष वर्तते कुलपांसनः । चिरं चिंतितमद्यामुं घातयिष्याम्यसंशयम्

Verse 41

विचार्येति स दुष्टात्मा भृत्यानाज्ञापयत्क्रुधा । आदावेनं घातयंतु ततः कार्पटिकानिमान्

विचार्येति स दुष्टात्मा भृत्यानाज्ञापयत्क्रुधा । आदावेनं घातयंतु ततः कार्पटिकानिमान्

Verse 42

ततो ऽयुध्यन्दुराचारास्तेनैकेन च तेऽखिलाः । यथाकथंचित्ताननयत्स च स्वावसथांतिकम्

ततो ऽयुध्यन्दुराचारास्तेनैकेन च तेऽखिलाः । यथाकथंचित्ताननयत्स च स्वावसथांतिकम्

Verse 43

आच्छिन्नं हि धनुर्वाणं छिन्नं सन्नहनं शरैः । असूदयिष्यमेतांस्तदभविष्यं यदीश्वरः

आच्छिन्नं हि धनुर्वाणं छिन्नं सन्नहनं शरैः । असूदयिष्यमेतांस्तदभविष्यं यदीश्वरः

Verse 44

अभिलप्यन्निति प्राणानत्याक्षीत्स परार्थतः । तेपि कार्पटिकाः प्राप्तास्तत्पल्लीं गतसाध्वसाः

एवं वदन्नसौ परार्थहेतोः प्राणानत्यजत्। तेऽपि कार्पटिकाः साध्वसवर्जिताः तां पल्लीं प्राप्ताः॥

Verse 45

या मतिस्त्वंतकाले स्याद्गतिस्तदनुरूपतः । दिगीशत्वमतः प्राप्तो निरृत्यां नैरृतेश्वरः

यादृशी मतिरेव अन्तकाले भवति, तादृशी गतिः स्यात्। अतः स दिगीशत्वं प्राप्तो नैरृत्यां निरृत्याः ईश्वरः॥

Verse 46

इत्थमस्य स्वरूपं ते आवाभ्यां समुदीरितम् । एतस्योत्तरतो लोको वरुणस्यायमद्भुतः

इत्येवं तस्य स्वरूपं ते आवाभ्यां सम्यगुदीरितम्। अस्य उत्तरतो लोको वरुणस्यायमद्भुतः॥

Verse 47

कूपवापीतडागानां कर्तारो निर्मलैर्धनैः । इह लोके महीयंते वारुणे वरुणप्रभाः

कूपवापीतडागानां कर्तारो निर्मलैर्धनैः। इह लोके महीयन्ते वारुणे वरुणप्रभाः॥

Verse 48

निर्जले जलदातारः परसंतापहारिणः । अर्थिभ्यो ये प्रयच्छंति चित्रच्छत्रकमंडलून्

निर्जलेषु जलदातारः परसन्तापहारिणः। अर्थिभ्यो ये प्रयच्छन्ति चित्रच्छत्रकमण्डलून्॥

Verse 49

पानीयशालिकाः कुर्युर्नानोपस्करसंयुताः । दद्युर्धर्मघटांश्चापि सुगंधोदकपूरितान्

पथि जनानां तृष्णाशमनार्थं नानोपस्करसमन्विताः पानीयशालिकाः कुर्युः; धर्मार्थं च सुगन्धोदकपूरितान् धर्मघटान् दद्युः।

Verse 50

अश्वत्थसेकं ये कुर्युः पथि पादपरोपकाः । विश्रामशालाकर्तारः श्रांतसंतापनोदकाः

ये पथि पादपरोपकारार्थम् अश्वत्थं सेचयन्ति, विश्रामशालाः कुर्वन्ति, श्रान्तानां संतापहरं जलं च प्रयच्छन्ति—ते सत्कृपां कुर्वन्ति।

Verse 51

ग्रीष्मोष्प्रहंति मायूरपिच्छादि रचितान्यपि । चित्राणि तालवृंतानि वितरंति तपागमे

तपागमे ग्रीष्मोष्पप्रहाणाय मयूरपिच्छादिभिरपि रचितानि चित्राणि तालवृन्तानि वितरन्ति।

Verse 52

रसवंति सुगंधीनि हिमवंति तपर्तुषु । विश्राणयंति वा तृप्ति पानकानि प्रयत्नतः

तपर्तुषु रसवन्ति सुगन्धीनि हिमवन्ति च पानकानि प्रयत्नतः प्रदाय तृप्तिं विश्राणयन्ति।

Verse 53

इक्षुक्षेत्राणि संकल्प्य ब्राह्मणेभ्यो ददत्यपि । तथा नानाप्रकारांश्च विकारानैक्षवान्बहून्

ते संकल्पपूर्वकमिक्षुक्षेत्राणि ब्राह्मणेभ्यो ददति; तथा नानाविधान् बहून् ऐक्षवान् विकारानपि प्रददति।

Verse 54

गोरसानां प्रदातारस्तथा गोमहिषीप्रदाः । धारामंडपकर्तारश्छायामंडपकारिणः

गोरसप्रदातारो गोमहिषीप्रदाश्च ये । धारामण्डपकर्तारश्छायामण्डपकारिणः ॥

Verse 55

देवालयेषु ये दद्युर्बहुधारागलंतिकाः । तीर्थे वा करहर्तारस्तीर्थमार्गावनेजका

देवालयेषु ये दद्युः बहुधारागलन्तिकाः । तीर्थे वा करहर्तारस्तीर्थमार्गावनेजकाः ॥

Verse 56

अभयं ये प्रयच्छंति भयार्तोद्यत पाणयः । निर्भया वारुणे लोके ते वसंति लसंति च

अभयं ये प्रयच्छन्ति भयार्तोद्यतपाणयः । निर्भया वारुणे लोके ते वसन्ति लसन्ति च ॥

Verse 57

विपाशयंति ये पुण्या दुर्वृतैः कंठपाशितान् । ते पाशपाणे लोकेस्मिन्निवसंत्यकुतोभयाः

विपाशयन्ति ये पुण्या दुर्वृतैः कण्ठपाशितान् । ते पाशपाणे लोकेऽस्मिन्निवसन्त्यकुतोभयाः ॥

Verse 58

नौकाद्युपायैर्न द्यादौ पांथान्ये तारयंत्यपि । तारयंत्यपि दुःखाब्धेस्तत्र नागरिका द्विज

नौकाद्युपायैर्नद्यादौ पान्थान्ये तारयन्त्यपि । तारयन्त्यपि दुःखाब्धेस्तत्र नागरिका द्विज ॥

Verse 59

घट्टान्पुण्यतटिन्यादेर्बंधयंति शिलादिभिः । तोयार्थिसुखसिद्ध्यर्थं ये नरास्तेत्र भोगिनः

ये नराः पुण्यतटिन्यादिषु शिलादिभिर्घट्टान् बन्धयन्ति, तोयार्थिनां सुखसिद्ध्यर्थं, तेऽत्र लोके भोगिनो भवन्ति।

Verse 60

वितर्पयंति ये पुण्यास्तृषिताञ्शीतलैर्जलैः । तेऽत्र वै वारुणे लोके सुखसंततिभागिनः

ये पुण्याः तृषितान् शीतलैर्जलैर्वितर्पयन्ति, तेऽत्र वै वारुणे लोके सुखसन्ततिभागिनो भवन्ति।

Verse 61

जलाशयानां सर्वेषामयमेकतमः पतिः । प्रचेता यादसांनाथः साक्षी सर्वेषुकर्मसु

जलाशयानां सर्वेषामयं एकतमः पतिः—प्रचेता यादसां नाथः, साक्षी सर्वेषु कर्मसु।

Verse 62

अस्योत्पत्तिं शृणु पतेर्वरुणस्यमहात्मनः । आसीन्मुनिरमेयात्मा कर्दमस्य प्रजापतेः

अस्य पतेर्महात्मनो वरुणस्योत्पत्तिं शृणु। कर्दमस्य प्रजापतेरासीन्मुनिरमेयात्मा।

Verse 63

शुचिष्मानिति विख्यातस्तनयो विनयोचितः । स्थैर्य माधुर्य धैर्याद्यैर्गुणैरुपचितोहितः

शुचिष्मानिति विख्यातस्तनयो विनयोचितः। स्थैर्यमाधुर्यधैर्याद्यैर्गुणैरुपचितो हितः।

Verse 64

अच्छोदे सरसि स्नातुं स गतो बालकैः सह । जलक्रीडनसंसक्तं शिशुमारो हरच्च तम्

अच्छोदे सरसि स्नातुं स बालकैः सह गतः। जलक्रीडासक्तं तं शिशुमारो जग्राह निनाय च॥

Verse 65

ततस्तस्मिन्मुनिसुते हृतेऽत्याहितशंसिभिः । तैः समागत्य शिशुभिः कथितं तत्पितुः पुरः

ततः स मुनिसुतो हृतोऽत्याहितशंसिभिः। तैः शिशुभिः समागत्य तत्पितुः पुरः कथितम्॥

Verse 66

हरार्चनोपविष्टस्य समाधौ निश्चलात्मनः । श्रुतबालविपत्तेश्च चचाल न मनोहरात्

हरार्चनोपविष्टस्य समाधौ निश्चलात्मनः। श्रुतबालविपत्तेश्च मनो न चचाल हरात्॥

Verse 67

अधिकं शीलयामास स सर्वज्ञं त्रिलोचनम् । पश्यञ्शंभोः समीपे स भुवनानि चतुर्दश

अधिकं शीलयामास स सर्वज्ञं त्रिलोचनम्। शंभोः समीपे पश्यन् स चतुर्दश भुवनानि॥

Verse 68

नाना भूतानि भूतानि ब्रह्मांडांतर्गतानि च । चंद्रसूर्यर्क्षताराश्च पर्वतान्सरितो द्रुमान्

नानाभूतानि सर्वाणि ब्रह्माण्डान्तर्गतानि च। चन्द्रसूर्यर्क्षताराश्च पर्वतान् सरितो द्रुमान्॥

Verse 69

समुद्रानंतरीयाणि ह्यरण्यानीस्सरांसि च । नाना देवनिकायांश्च बह्वीर्दिविषदां पुरीः

समुद्रविस्तारयोर्मध्ये स्थितानि अरण्यानि सरांसि च ददर्श; नानादेवनिकायान् बह्वीश्च दिविषदां पुरीः अपि अवलोकयामास।

Verse 70

वापीकूपतडागानि कुल्याः पुष्करिणीर्बहु । एकस्मिन्क्वापि सरसि जलक्रीडापरायणान्

वापीकूपतडागानि कुल्याः पुष्करिणीर्बह्वीः ददर्श; एकस्मिन्क्वापि सरसि जलक्रीडापरायणान् सत्त्वान् अपश्यत्।

Verse 71

बहून्मुनिकुमारांश्च मज्जनोन्मज्जनादिभिः । करयंत्रविनिर्मुक्ततोयधाराभिषेचनैः

बहून् मुनिकुमारान् मज्जनोन्मज्जनादिभिः क्रीडमानान् ददर्श; करयन्त्रविनिर्मुक्ततोयधाराभिः अभिषिच्यमानान् अपि।

Verse 72

करताडितपानीयशब्ददिङ्मुखनादिभिः । जलखेलनकैरित्थं संसक्तान्बहुबालकान्

करताडितपानीयशब्दैः दिङ्मुखनादैश्च सह, जलखेलनकैः इत्थं संसक्तान् बहुबालकान् ददर्श।

Verse 73

तेषां मध्ये ददर्शाथ समाधिस्थः स कर्दमः । स्वं शिशुं शिशुमारेण नीयमानं सुविह्वलम्

तेषां मध्ये समाधिस्थोऽपि स कर्दमः स्वं शिशुं शिशुमारेण नीयमानं सुविह्वलं ददर्श।

Verse 74

कयाचिज्जलदेव्याथ तस्माच्चक्रूरयादसः । प्रसह्य नीत्वोदधये दृष्टवांस्तं समर्पितम्

कयाचिद् जलदेव्याथ तस्मात् क्रूरयादसः । प्रसह्य नीत्वा बालं सागरे समर्पितं स ददर्श ॥

Verse 75

निर्भर्त्स्य सरितांनाथं केनचिद्रुद्ररूपिणा । त्रिशूलपाणिनेत्युक्तं क्रोधताम्राननेनच

केनचिद् रुद्ररूपिणा सरितांनाथो निर्भर्त्सितः । ‘त्रिशूलपाणे’ इत्युक्तः क्रोधताम्राननेन च ॥

Verse 76

कुतो जलानामधिप शिवभक्तस्य बालकः । प्रजापतेः कर्दमस्य महाभागस्य धीमतः

कुतो जलानामधिप शिवभक्तस्य बालकः । प्रजापतेः कर्दमस्य महाभागस्य धीमतः ॥

Verse 77

अज्ञात्वा शिवसामर्थ्यं भवताचिरमासितः । भयत्रस्तेन तद्वाक्यश्रवणात्तमुदन्वता

अज्ञात्वा शिवसामर्थ्यं भवता चिरमासितम् । तद्वाक्यश्रवणाद् भीतः समुद्रोऽथ व्यकम्पत ॥

Verse 78

बालं रत्नैरलंकृत्य बद्ध्वा तं शिशुमारकम् । समर्पितं समानीय शंभुपादाब्जसंनिधौ

रत्नैरलंकृत्य बालं बद्ध्वा तं शिशुमारकम् । समानीय समर्पुस्तं शंभुपादाब्जसंनिधौ ॥

Verse 79

नत्वा विज्ञापयत्तं च नापराध्याम्यहं विभो । अनाथनाथविश्वेश भक्तापत्तिविनाशन

नत्वा स विज्ञापयामास— “नापराध्याम्यहं विभो। अनाथनाथ विश्वेश, भक्तापत्तिविनाशन!”

Verse 80

भक्तकल्पतरो शंभोऽनेनायं दुष्टयादसा । अनायिन मया नाथ भवद्भक्तजनार्भकः

“भक्तकल्पतरो शंभो! अनेन दुष्टयादसा मया नाथ, भवद्भक्तजनार्भकः— अनायिनः शिशुः— अपहृतः।”

Verse 81

गणेन तेन विज्ञाय शंभोरथ मनोगतम् । पाशेन बद्ध्वा तद्यादः शिशुहस्ते समर्पितम्

ततः स गणः शंभोर्मनोगतं विज्ञाय, पाशेन तद्यादः बद्ध्वा शिशोर्हस्ते समर्पयामास।

Verse 82

गृहाणेमं स्वतनयं पार्षदे शंकराज्ञया । याहि स्वभवनं वत्स ब्रुवतीति स कर्दमः

“गृहाणेमं स्वतनयं, पार्षद, शंकराज्ञया। याहि स्वभवनं वत्स”— इति स कर्दमः अब्रवीत्।

Verse 83

समाधिसमये सर्वमिति शृण्वन्नुदारधीः । उन्मील्य नयने यावत्प्रणिधानं विसृज्य च

समाधिसमये तदिदं सर्वमिति शृण्वन् उदारधीः। उन्मील्य नयने यावत्, प्रणिधानं विसृज्य च।

Verse 84

संपश्यते शिशुं तावत्पुरतः समवैक्षत । गृहीतशिशुमारं च पार्श्वेऽलंकृतकर्णिकम्

ततः स पुरतः स्थितं शिशुं सम्यगपश्यत्, पार्श्वे च गृहीतशिशुमारं कर्णिकाभरणैः समलंकृतम्।

Verse 85

तोयार्द्रकाकपक्षाग्रं कषायनयनांचलम् । किंचिद्विरूक्षं त्वक्क्षोभं संभ्रमापन्नमानसम्

तोयार्द्रकाकपक्षाग्रं तस्य केशाग्रं बभूव, कषायनयनाञ्चलं च; किंचिद्विरूक्षत्वक्क्षोभं संभ्रमापन्नमानसं चासीत्।

Verse 86

कृतप्रणाममालिंग्य जिघ्रंस्तन्मुखपंकजम् । पुनर्जातमिवामंस्त पश्यंश्चापि मुहुर्मुहुः

कृतप्रणामं तं शिशुं समालिङ्ग्य, तन्मुखपङ्कजं जिघ्रन्, पुनर्जातमिवामंस्त; पश्यंश्च मुहुर्मुहुः।

Verse 87

शतानिपंचवर्षाणि प्रणिधानस्थितस्य हि । कर्दमस्य व्यतीतानि शंभुमर्चयतस्तदा

शतानि पञ्चवर्षाणि कर्दमस्य प्रणिधानस्थितस्य; तदा शम्भुमर्चयतः व्यतीतानि।

Verse 88

कर्दमोपि च तत्कालमज्ञासीत्क्षणसंगतम् । यतो न प्रभवेत्कालो महाकालस्य संनिधौ

कर्दमोऽपि तं कालं क्षणसङ्गतमिवाज्ञासीत्; यतो महाकालस्य संनिधौ कालोऽपि न प्रभवेत्।

Verse 89

ततस्तं तनयः पृष्ट्वा पितरं प्रणिपत्य च । जगाम तूर्णं तपसे श्रीमद्वाराणसीं पुरीम्

ततः स तनयः पितरं पृष्ट्वा प्रणिपत्य च, तूर्णं तपसे श्रीमद्वाराणसीपुरीं जगाम।

Verse 90

तत्र तप्त्वा तपो घोरं लिंगं संस्थाप्य शांभवम् । पंचवर्षसहस्राणि स्थितः पाषाणनिश्चलः

तत्र घोरं तपो तप्त्वा शांभवं लिङ्गं संस्थाप्य, पञ्चवर्षसहस्राणि पाषाणनिश्चलः स्थितः।

Verse 91

आविरासीन्महादेवस्तुष्टस्तत्तपसा ततः । उवाच कार्दमे ब्रूहि कं ददामि वरोत्तमम्

तत्तपसा तुष्टो महादेवः ततः आविरासीत्; कार्दमं चोवाच—ब्रूहि, कं वरोत्तमं ददामि ते।

Verse 92

कार्दमिरुवाच । यदि नाथ प्रसन्नोसि भक्तानामनुकंपक । सर्वासामाधिपत्यं मे देह्यपां यादसामपि

कार्दमिरुवाच—यदि नाथ प्रसन्नोऽसि भक्तानामनुकम्पक, सर्वासामपां च यादसामपि मे आधिपत्यं देहि।

Verse 93

इति श्रुत्वा महेशानः सर्वचिंतितदः प्रभुः । अभ्यषिंचत तं तत्र वारुणे परमे पदे

इति श्रुत्वा महेशानः सर्वचिन्तितदः प्रभुः, तं तत्र वारुणे परमे पदे अभ्यषिञ्चत्।

Verse 94

रत्नानामब्धिजातानामब्धीनां सरितामपि । सरसां पल्वलानां च वाप्यंबु स्रोतसा पुनः

रत्नानाम् अब्धिजातानाम्, अब्धीनां सरितामपि । सरसां पल्वलानां च, वाप्यम्बु-स्रोतसां पुनः— सर्वेषाम् अधिपत्यं भवतु इति ।

Verse 95

जलाशयानां सर्वेषां प्रतीच्याश्चापि वैदिशः । अधीश्वरः पाशपाणिर्भव सर्वामरप्रियः

जलाशयानां सर्वेषां प्रतीच्याश्चापि वैदिशः । अधीश्वरः पाशपाणिर्भव, सर्वामरप्रियः ॥

Verse 96

ददामि वरमन्यं च सर्वेषां हितकारकम् । त्वयैतत्स्थापितं लिंगं तव नाम्ना भविष्यति

ददामि वरमन्यं च सर्वेषां हितकारकम् । त्वयैतत्स्थापितं लिङ्गं तव नाम्ना भविष्यति ॥

Verse 97

वरुणेशमिति ख्यातं वाराणस्यां सुसिद्धिदम् । मणिकर्णेश लिंगस्य नैरृत्यां दिशि संस्थितम्

वरुणेशमिति ख्यातं वाराणस्यां सुसिद्धिदम् । मणिकर्णेशलिङ्गस्य नैरृत्यां दिशि संस्थितम् ॥

Verse 98

आराधितं सदा पुंसां सर्वजाड्यविनाशकृत् । वरुणेशस्य ये भक्ता न तेषामब्भयं क्वचित्

आराधितं सदा पुंसां सर्वजाड्यविनाशकृत् । वरुणेशस्य ये भक्ता न तेषामब्भयं क्वचित् ॥

Verse 99

न संतापभयं तेषां नापायमरणं क्वचित् । जलोदरभयं नैव न भयं वै तृषः क्वचित्

तेषां न संतापभयं कदाचित्, न चापायमरणं क्वचित्। जलोदरभयं नैव, तृषाभयं च न कदाचन॥

Verse 100

नीरसान्यन्नपानानि वरुणेश्वर संस्मृतेः । सरसानि भविष्यंति नात्र कार्या विचारणा

वरुणेश्वरसंस्मृत्या नीरसान्यन्नपानानि। सरसानि भवन्त्येव, नात्र कार्या विचारणा॥

Verse 102

इदं वरुणलोकस्य स्वरूपं ते निरूपितम् । यच्छ्रुत्वा न नरः क्वापि दुरपायैः प्रबाध्यते

इदं वरुणलोकस्य स्वरूपं ते निरूपितम्। यच्छ्रुत्वा न नरः क्वापि दुरपायैः प्रबाध्यते॥

Verse 205

कदाचित्तत्पितृव्येण समीप ग्रामवासिना । श्रुतः कार्पटिकानां हि सार्थः सार्थो महास्वनः

कदाचित् तस्य पितृव्येण समीपग्रामवासिना। श्रुतो हि कार्पटिकानां सार्थः सार्थो महास्वनः॥