Adhyaya 4

Verse 1

सूत उवाच । मुनिपृष्टास्तदा देवा भगवंस्ते किमब्रुवन् । सर्वलोकहितार्थाय तदाख्याहि महामुने

सूत उवाच—मुनिपृष्टास्तदा देवा भगवन्तस्ते किमब्रुवन्? सर्वलोकहितार्थाय तदाख्याहि महामुने।

Verse 2

श्रीव्यास उवाच । अगस्तिवचनं श्रुत्वा बहुमानपुरस्सरम् । धिषणाधिपतेरास्यं विबुधा व्यालुलोकिरे

श्रीव्यास उवाच—अगस्तिवचनं श्रुत्वा बहुमानपुरस्सरम्, विबुधा धिषणाधिपतेरास्यं व्यालुलोकिरे।

Verse 3

वाक्पतिरुवाच । शृण्वगस्ते महाभाग देवागमनकारणम् । धन्योसि कृतकृत्योसि मान्योसि महता मपि

वाक्पतिरुवाच—शृण्वगस्ते महाभाग देवागमनकारणम्। धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि मान्योऽसि महता मपि।

Verse 4

प्रत्याश्रमं प्रतिनगं प्रत्यरण्यं तपोधनाः । किं न संति मुनिश्रेष्ठ काचिदन्यैव ते स्थितिः

प्रत्याश्रमं प्रतिनगं प्रत्यरण्यं तपोधनाः सन्ति; किं नु, मुनिश्रेष्ठ, काचिदन्यैव ते स्थितिः—किमर्थं त्वया एकस्मिन्नेव स्थाने निवासो निश्चयितः?

Verse 5

तपोलक्ष्मीस्त्वयीहास्ति ब्राह्मतेजस्त्वयि स्थिरम् । पुण्यलक्ष्मीस्त्वयि परा त्वय्यौदार्यं मनस्त्वयि

त्वय्येव तपोलक्ष्मीर्वसति, त्वयि स्थिरं ब्राह्मतेजः; त्वयि परा पुण्यलक्ष्मीः, त्वय्यौदार्यं च मनो महान्।

Verse 6

पतिव्रतेयं कल्याणी लोपामुद्रा सधर्मिणी । तवांगच्छायया तुल्या यत्कथापुण्यकारिणी

पतिव्रतेयं कल्याणी लोपामुद्रा सधर्मिणी; तवाङ्गच्छायया तुल्या, यत्कथा पुण्यकारिणी।

Verse 7

पतिव्रतास्वरुंधत्या सावित्र्याप्यनसूयया । शांडिल्यया च सत्या च लक्ष्म्या च शतरूपया

पतिव्रतासु अरुन्धत्या सावित्र्याप्यनसूयया; शाण्डिल्यया च सत्या च लक्ष्म्या च शतरूपया।

Verse 8

मेनया च सुनीत्या च संज्ञया स्वाहया तथा । यथैषा वर्ण्यते श्रेष्ठा न तथान्येति निश्चितम

मेनया च सुनीत्या च संज्ञया स्वाहया तथा; यथैषा वर्ण्यते श्रेष्ठा न तथान्येति निश्चितम्।

Verse 9

भुंक्ते भुक्ते त्वयि मुने तिष्ठति त्वयि तिष्ठति । विनिद्रिते च निद्राति प्रथमं प्रतिबुध्यते

भुंक्ते त्वयि मुने सा अपि भुङ्क्ते; तिष्ठति त्वयि तिष्ठति। विनिद्रिते त्वयि निद्राति, प्रथमं च प्रतिबुध्यते॥

Verse 10

अनलंकृतमात्मानं तव नो दर्शयेत्क्वचित् । कार्यार्थं प्रोषिते क्वापि सर्वमंडनवर्जिता

अनलंकृतमात्मानं तव कदाचन न दर्शयेत्। कार्यार्थं प्रोषिते क्वापि सा सर्वमण्डनवर्जिता॥

Verse 11

न च ते नाम गृह्णीयात्तवायुष्यविवृद्धये । पुरुषांतरनामापि न गृह्णाति कदाचन

तवायुष्यविवृद्धये सा तव नामापि न गृह्णीयात्। पुरुषान्तरनामापि कदाचन न गृह्णाति॥

Verse 12

आक्रुष्टापि न चाक्रोशेत्ताडितापि प्रसीदति । इदं कुरु कृतं स्वामिन्मन्यतामिति वक्ति च

आक्रुष्टापि न चाक्रोशेत्, ताडितापि प्रसीदति। ‘इदं कुरु, कृतं स्वामिन्, मन्यताम्’ इति च वक्ति॥

Verse 13

आहूता गृहकार्याणि त्यक्त्वा गच्छति सत्वरम् । किमर्थं व्याहृता नाथ सप्रसादो विधीयताम्

आहूता गृहकार्याणि त्यक्त्वा सा सत्वरं गच्छति। ‘किमर्थं व्याहृता नाथ? सप्रसादो विधीयताम्’ इति वक्ति॥

Verse 14

न चिरं तिष्ठति द्वारि न द्वारमुपसेवते । अदापितं त्वया किंचित्कस्मैचिन्न ददात्यपि

न सा द्वारि चिरं तिष्ठति, न च द्वारमुपसेवते। त्वया यददत्तं किंचिदपि सा कस्यचिन्न ददाति॥

Verse 15

पूजोपकरणं सर्वमनुक्ता साधयेत्स्वयम् । नियमोदकबर्हींषि पत्रपुप्पाक्षतादिकम्

पूजोपकरणं सर्वमनुक्तापि स्वयमेव साधयेत्। नियमोदकं बर्हींषि पत्रपुष्पाक्षतादिकं च॥

Verse 16

प्रतीक्षमाणावसरं यथाकालोचितं हि यत् । तदुपस्थापयेत्सर्वमनुद्विग्नातिहृष्टवत्

प्रतीक्षमाणावसरं यथाकालोचितं च यत्। तदुपस्थापयेत्सर्वमनुद्विग्नातिहृष्टवत्॥

Verse 17

सेवते भर्त्तुरुच्छिष्टमिष्टमन्नं फलादिकम् । महाप्रसाद इत्युक्त्वा परिदत्तं प्रतीच्छति

सेवते भर्तुरुच्छिष्टमिष्टमन्नं फलादिकम्। ‘महाप्रसादः’ इत्युक्त्वा परिदत्तं प्रतीच्छति॥

Verse 18

अविभज्य न चाश्नीयाद्देवपित्रतिथिष्वपि । परिचारकवर्गेषु गोषु भिक्षुकुलेषु च

अविभज्य न चाश्नीयाद्देवपित्रतिथिष्वपि। परिचारकवर्गेषु गोषु भिक्षुकुलेषु च॥

Verse 19

संयतोपस्करादक्षा हृष्टा व्यय पराङ्मुखी । कुर्यात्त्वयाननुज्ञाता नोपवासव्रतादिकम्

संयतोपस्कररक्षिणी हृष्टा व्ययपराङ्मुखी च सा, त्वयानुज्ञाता एवोपवासव्रतादिकं कुर्यात्; अननुज्ञाता न कदाचन।

Verse 20

दूरतो वर्जयेदेषा समाजोत्सवदर्शनम् । न गच्छेत्तीर्थयात्रादि विवाहप्रेक्षणादिषु

दूरतो वर्जयेदेषा समाजोत्सवदर्शनम्; न गच्छेत्तीर्थयात्रादि, विवाहप्रेक्षणादिषु च न प्रविशेत्।

Verse 21

सुखसुप्तं सुखासीनं रममाणं यदृच्छया । आंतरेष्वपि कार्येषु पतिं नोत्थापयेत्क्वचित्

सुखसुप्तं सुखासीनं रममाणं यदृच्छया पतिं, आन्तरेष्वपि कार्येषु कदाचन नोत्थापयेत्।

Verse 22

स्त्रीधर्मिणी त्रिरात्रं तु स्वमुखं नैव दर्श येत् । स्ववाक्यं श्रावयेन्नापि यावत्स्नाता न शुद्धितः

स्त्रीधर्मिणी त्रिरात्रं तु स्वमुखं नैव दर्शयेत्; स्ववाक्यं श्रावयेन्नापि, यावत्स्नाता न शुद्धितः।

Verse 23

सुस्नाता भर्तृवदनमीहतेन्यस्य न क्वचित् । अथवा मनसि ध्यात्वा पतिं भानुं विलोकयेत्

सुस्नाता सा भर्तृवदनमेव ईहते, अन्यस्य वदनं न कदाचन; अथवा मनसि पतिं ध्यात्वा भानुं विलोकयेत्।

Verse 24

हरिद्रां कुंकुमं चैव सिंदूर कज्जलं तथा । कूर्पासकं च तांबूलं मांगल्याभरणं शुभम्

हरिद्रा कुंकुमं चैव सिन्दूरं कज्जलं तथा । कूर्पासकं च ताम्बूलं माङ्गल्याभरणं शुभम् ॥

Verse 25

केशसंस्कारकबरी करकर्णादिभूषणम् । भर्त्तुरायुष्यमिच्छंती दूरये न्न पतिव्रता

केशसंस्कारकबरी करकर्णादिभूषणम् । भर्तुरायुष्यमिच्छन्ती दूरयेन्न पतिव्रता ॥

Verse 26

न रजक्या न हैतुक्या तथा श्रमणया न च । न च दुर्भगया क्वापि सखित्वं कुरुते सती

न रजक्या न हैतुक्या तथा श्रमणया न च । न च दुर्भगया क्वापि सखित्वं कुरुते सती ॥

Verse 27

भर्तृविद्वेषिणीं नारीं नैषा संभाषते क्वचित् । नैकाकिनी क्वचिद्भूयान्न नग्ना स्नाति च क्वचित्

भर्तृविद्वेषिणीं नारीं नैषा सम्भाषते क्वचित् । नैकाकिनी क्वचिद्भूयान्न नग्ना स्नाति च क्वचित् ॥

Verse 28

नोलूखले न मुसले न वर्द्धन्यां दृषद्यपि । न यंत्रकेन देहल्यां सती चोपविशेत्क्वचित्

नोलूखले न मुसले न वर्द्धन्यां दृषद्यपि । न यन्त्रकेन देहल्यां सती चोपविशेत्क्वचित् ॥

Verse 29

विना व्यवायसमयं प्रागल्भ्यं न क्वचिच्चरेत् । यत्रयत्ररुचिर्भर्त्तुस्तत्र प्रेमवती सदा

विना व्यवायसमयं क्वचिदपि प्रागल्भ्यं नाचरेत्। यत्र यत्र भर्तुः रुचिः तत्र तत्र सा सदा प्रेमवती भक्त्या तिष्ठेत्॥

Verse 30

इदमेव व्रतं स्त्रीणामयमेवपरो वृषः । इयमेको देवपूजा भर्त्तुर्वाक्यं न लंघयेत

इदमेव स्त्रीणां व्रतम्, अयमेव परो धर्मः। एषैका देवपूजा—भर्तुः वाक्यं न कदाचन लङ्घयेत्॥

Verse 31

क्लीबं वा दुरवस्थंवा व्याधितं वृद्धमेव वा । सुस्थितं दुःस्थितं वापि पतिमेकं न लंघयेत

क्लीबो वा दुरवस्थो वा व्याधितो वृद्ध एव वा। सुस्थितो दुःस्थितो वापि पतिमेकं न कदाचन लङ्घयेत्॥

Verse 32

हृष्टाहृष्टेविषण्णास्या विषण्णास्ये प्रिये सदा । एकरूपा भवेत्पुण्या संपत्सु च विपत्सु च

हृष्टे प्रिये हृष्टा स्यात्, विषण्णे विषण्णास्या। संपत्सु विपत्सु च पुण्या एकरूपा भवेत् सदा॥

Verse 33

सर्पिर्लवणतैलादि क्षयेपि च पतिव्रता । पतिं नास्तीति न ब्रूयादायासेषु न योजयेत्

सर्पिर्लवणतैलादि क्षीणेऽपि पतिव्रता। ‘पतिः नास्ति’ इति न ब्रूयात्, आयासेषु न योजयेत्॥

Verse 34

तीर्थस्नानार्थिनी नारी पतिपादोदकं पिबेत् । शंकरादपि विष्णोर्वा पतिरेकोधिकः स्त्रियाः

तीर्थस्नानफलाभिलाषिणी नारी पतिपादप्रक्षालनतोयं पिबेत्। स्त्रियाः कृते शंकरादपि विष्णोर्वापि पतिरेवाधिकः परमो मतः॥

Verse 35

व्रतोपवासनियमं पतिमुल्लंघ्य या चरेत् । आयुष्यं हरते भर्त्तुर्मृता निरयमृच्छति

व्रतोपवासनियमं पतिमुल्लङ्घ्य या चरेत्। सा भर्तुरायुष्यं हरति, मृता निरयमृच्छति॥

Verse 36

उक्ता प्रत्युत्तरं दद्याद्या नारी क्रोधतत्परा । सरमा जायते ग्रामे सृगाली निर्जने वने

उक्ता प्रत्युत्तरं दद्याद्या नारी क्रोधतत्परा। सा ग्रामे सरमा जायते, निर्जने वने सृगाली॥

Verse 37

स्त्रीणां हि परमश्चैको नियमः समुदाहृतः ऽ । अभ्यर्च्य चरणौ भर्त्तुर्भोक्तव्यं कृतनिश्चयम्

स्त्रीणां हि परमश्चैको नियमः समुदाहृतः। अभ्यर्च्य चरणौ भर्तुर्भोक्तव्यं कृतनिश्चयम्॥

Verse 38

उच्चासनं न सेवेत न व्रजेत्परवेश्मसु । न त्रपाकर वाक्यानि वक्तव्यानि कदाचन

उच्चासनं न सेवेत, न व्रजेत् परवेश्मसु। न त्रपाकरवाक्यानि वक्तव्यानि कदाचन॥

Verse 39

अपवादो न वक्तव्यः कलहं दूरतस्त्यजेत् । गुरूणां सन्निधौ क्वापि नोच्चैर्ब्रूयान्न वा हसेत्

अपवादं न वदेत्, कलहं दूरत एव परित्यजेत्। गुरूणां सन्निधौ कुत्रापि नोच्चैर्भाषेत, न चातिहसितं कुर्यात्॥

Verse 40

या भर्तारं परित्यज्य रहश्चरति दुर्मतिः । उलूकी जायते क्रूरा वृक्षकोटरशायिनी

या भर्तारं परित्यज्य रहसि दुर्मतिः चरति। सा क्रूरोलूकी जायते, वृक्षकोटरशायिनी॥

Verse 41

ताडिता ताडितुं चेच्छेत्सा व्याघ्री वृषदंशिका । कटाक्षयतियाऽन्यं वै केकराक्षी तु सा भवेत

ताडिता सती या प्रत्युत ताडयितुं चेच्छति, सा वृषदंशिका व्याघ्री जायते। या चान्यं कामकटाक्षैः पश्यति, सा केकराक्षी भवेत्॥

Verse 42

या भर्तारं परित्यज्य मिष्टमऽश्नाति केवलम् । ग्रामे वासकरी भूयाद्वल्गुर्वापि श्वविट्भुजा

या भर्तारं परित्यज्य केवलं मिष्टमश्नाति। सा ग्रामे वासकरी भूत्वा, अथवा वल्गुः श्वविट्भुक् भवेत्॥

Verse 43

या त्वं कृत्याऽप्रियं ब्रूते मूका सा जायते खलु । या सपत्नीं सदेर्ष्येत दुर्भगा सा पुनःपुन्ः

या नित्यं कृत्याऽप्रियं ब्रूते, सा नूनं मूका जायते। या च सपत्नीं सदैव ईर्ष्यते, सा दुर्भगा पुनः पुनर्जायते॥

Verse 44

दृष्टिं विलुप्य भर्तुर्या कंचिदन्यं समीक्षते । काणा च विमुखी चापि कुरूपा चापि जायते

या भार्तुः दृष्टिं विलुप्य कञ्चिदन्यं समीक्षते, सा दोषात् काणा विमुखी च कुरूपा च जायते।

Verse 45

बाह्यादायांतमालोक्य त्वरिता च जलाशनैः । तांबूलैर्व्यजनैश्चैव पादसंवाहनादिभिः

बाह्यादायान्तं भार्तारं दृष्ट्वा सा त्वरिता जलाशनैः, ताम्बूलैर्व्यजनैश्च, पादसंवाहनादिभिश्च परिचरेत्।

Verse 46

तथैव चाटुवचनैः खेदसंनोदनैः परैः । या प्रियं प्रीणयेत्प्रीता त्रिलोकी प्रीणिता तया

तथैव चाटुवचनैः खेदसंनोदनैः परैः; या प्रीता प्रियं प्रीणयेत्, त्रिलोकी तया प्रीणिता।

Verse 47

मितं ददाति हि पिता मितं भ्राता मितं सुतः । अमितस्य हि दातारं भर्त्तारं पूजये त्सदा

मितं ददाति हि पिता, मितं भ्राता मितं सुतः; अमितस्य दातारं भार्तारं सा सदा पूजयेत्।

Verse 48

भर्ता देवो गुरुर्भर्ता धर्म तीर्थ व्रतानि च । तस्मात्सर्वं परित्यज्य पतिमेकं समर्चयेत

भर्ता देवो गुरुर्भर्ता, भर्ता धर्मतीर्थव्रतानि च; तस्मात् सर्वं परित्यज्य पतिमेकं समर्चयेत्।

Verse 49

जीवहीनो यथा देहः क्षणादशुचितां व्रजेत् । भर्तृहीना तथा योषित्सुस्नाताप्यशुचिः सदा

यथा जीववर्जितो देहः क्षणेनैवाशुचितां याति, तथा भर्तृविहीना योषित् सुस्नाताप्यशुचिरेव सदा मन्यते।

Verse 50

अमंगलेभ्यः सर्वेभ्यो विधवा त्यक्तमंगला । विधवा दर्शनात्सिद्धिः क्वापि जातु न जायते

सर्वेष्वमङ्गलेषु विधवा त्यक्तमङ्गला परमममङ्गला; विधवादर्शनमात्रेण क्वापि कदाचित् सिद्धिर्न जायते इति श्रूयते।

Verse 51

विहाय मातरं चैकां सर्वमंगलवर्जिताम । तदाशिषमपि प्राज्ञस्त्यजेदाशीविषोपमाम

एकां मातरं विहाय, सर्वमङ्गलवर्जितायाः आशिषमपि प्राज्ञः त्यजेत्, सा ह्याशीविषोपमा।

Verse 52

कन्याविवाहसमये वाचयेयुरिति द्विजाः । भर्तुः सहचरी भूयाज्जीवतोऽजीवतोपिवा

कन्याविवाहकाले द्विजाः इदं वाचयेयुः—“जीवतोऽजीवतो वा भर्तुः सहचरी भूयात्” इति।

Verse 53

भर्ता सदानुयातव्यो देहवच्छायया स्त्रिया । चंद्रमा ज्योत्स्नया यद्वद्विद्युत्वान्विद्युता यथा

स्त्रिया भर्ता सदानुयातव्यः देहच्छायेव; यथा चन्द्रमा ज्योत्स्नया सह, तथा विद्युत्वान् विद्युता सह।

Verse 54

अनुव्रजति भर्तारं गृहात्पितृवनं मुदा । पदेपदेऽश्वमेधस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम

या गृहात् पितृवनं मुदा भर्तारमनुव्रजति, सा पदेपदेऽश्वमेधयज्ञस्य फलं निःसंशयं प्राप्नोति।

Verse 55

व्यालग्राही यथा व्यालं बलादुद्धरते बिलात । एवमुत्क्रम्य दूतेभ्यः पतिं स्वर्गं नयेत्सती

यथा व्यालग्राही बलाद् व्यालं बिलादुद्धरति, तथा सती यमदूतेभ्य उत्क्रम्य पतिं स्वर्गं नयेत्।

Verse 56

यमदूताः पलायंते सतीमालोक्य दूरतः । अपि दुष्कृतकर्माणं समुत्सृज्य च तत्पतिम्

यमदूताः सतीं दूरत आलोक्य पलायन्ते, अपि दुष्कृतकर्माणं तस्य पतिं समुत्सृज्य।

Verse 57

न तथा बिभीमो वह्नेर्नतथा विद्युतो यथा । आपतंतीं समालोक्य वयं दूताः पतिव्रताम्

वयं दूताः वह्नेर्न तथा बिभीमः, न तथा विद्युतः; यथा आपतन्तीं पतिव्रतां समालोक्य।

Verse 58

तपनस्तप्यतेत्यंतं दहनोपि च दह्यते । कंपंते सर्व तेजांसि दृष्ट्वा पातिव्रतं महः

पातिव्रतं महो दृष्ट्वा तपनः अत्यन्तं तप्यते, दहनोऽपि दह्यते, सर्वाणि तेजांसि कम्पन्ते।

Verse 59

यावत्स्वलोमसंख्यास्ति तावत्कोट्ययुतानि च । भर्त्रा स्वर्गसुखं भुंक्ते रममाणा पतिव्रता

यावन्ति स्वलोमसंख्याः सन्ति तावन्ति कोट्ययुतानि वर्षाणि; रममाणा पतिव्रता भर्त्रा सह स्वर्गसुखं भुङ्क्ते।

Verse 60

धन्या सा जननी लोके धन्योसौ जनकः पुनः । धन्यः स च पतिः श्रीमान्येषां गेहे पतिव्रता

धन्या सा जननी लोके, धन्योऽसौ जनकः पुनः; धन्यश्च स पतिः श्रीमान्, यस्य गेहे पतिव्रता वसति।

Verse 61

पितृवंश्यामातृवंश्याःपतिवंश्यास्त्रयस्त्रयः । पतिव्रतायाः पुण्येन स्वर्गसौख्यानि भुंजते

पितृवंश्याः त्रयः, मातृवंश्यास्त्रयः, पतिवंश्यास्त्रयस्तथा; पतिव्रतायाः पुण्येन स्वर्गसौख्यानि भुञ्जते।

Verse 62

शीलभंगेन दुर्वृत्ताः पातयंति कुलत्रयम् । पितुर्मातुस्तथापत्युरिहामुत्र च दुःखिताः

शीलभङ्गेन दुर्वृत्ताः कुलत्रयं पातयन्ति; पितुर्मातुस्तथापत्युरिहामुत्र च दुःखिताः भवन्ति।

Verse 63

पतिव्रतायाश्चरणो यत्र यत्र स्पृशेद्भुवम् । तत्रेति भूमिर्मन्येत नात्र भारोस्तिपावनी

पतिव्रतायाश्चरणो यत्र यत्र भुवं स्पृशेत्, तत्र तत्र भूमिर्मन्येत—नात्र भारोऽस्ति; सा पावनी।

Verse 64

बिभ्यत्पतिव्रतास्पर्शं कुरुते भानुमानपि । सोमो गंधवहश्चापि स्वपावित्र्याय नान्यथा

बिभ्यदिव भानुमानपि पतिव्रतास्पर्शं याचते; सोमो गन्धवहश्चापि स्वपावित्र्यायैव, नान्यहेतवे।

Verse 65

आपः पतिव्रता स्पर्शमभिलष्यंति सर्वदा । अद्य जाड्यविनाशो नो जातास्त्वद्याऽन्यपावनाः

आपः सर्वदा पतिव्रतास्पर्शमभिलषन्ति; अद्य नो जाड्यविनाशो जातः, अद्य वयमन्यपावनात् परं पावनाः।

Verse 66

गृहेगृहे न किं नार्यो रूपलावण्यगर्विताः । परं विश्वेशभक्त्यैव लभ्यते स्त्री पतिव्रता

गृहेगृहे किं न नार्यो रूपलावण्यगर्विताः? परं विश्वेशभक्त्यैव पतिव्रता स्त्री लभ्यते, नान्यथा।

Verse 67

भार्या मूलं गृहस्थस्य भार्या मूलं सुखस्य च । भार्या धर्मफला भार्या सं तानवृद्धये

भार्या गृहस्थस्य मूलं, भार्या सुखस्य मूलं; भार्या धर्मफलप्रदा, भार्या सन्तानवृद्धये।

Verse 68

परलोकस्त्वयं लोको जीयते भार्यया द्वयम् । देवपित्रतिथीज्यादि नाभार्यः कर्म चार्हति

इहलोकोऽपि परलोकोऽपि भार्यया द्वयमपि जीयते; देवपितृतिथिपूजादि कर्म भार्याविहीनो नार्हति।

Verse 69

गृहस्थः स हि विज्ञेयो यस्य गेहे पतिव्रता । ग्रसतेऽन्या प्रतिपदं राक्षस्या जरयाथवा

गृहस्थः स एव विज्ञेयः यस्य गेहे पतिव्रता वर्तते। अन्यथा प्रतिपदं जरारूपा राक्षसीव अन्यैव गृहं ग्रसति॥

Verse 70

यथा गंगाऽवगाहेन शरीरं पावनं भवेत् । तथा पतिव्रता दृष्ट्या शुभया पावनं भवेत्

यथा गङ्गायामवगाहनेन शरीरं पावनं भवति। तथा पतिव्रतायाः शुभदृष्ट्या जनः पावनं भवति॥

Verse 71

अनुयाति न भर्तारं यदि दैवात्कथंचन । तत्रापि शीलं संरक्ष्यं शीलभंगात्पतत्यधः

दैवात्कथञ्चन भर्तारमनुयाति न चेत्। तत्रापि शीलं संरक्ष्यं, शीलभङ्गात् अधः पतति॥

Verse 72

तद्वैगुण्यादपिस्वर्गात्पतिः पतति नान्यथा । तस्याः पिता च माता च भ्रातृवर्गस्तथैव च

तद्वैगुण्यादपि स्वर्गात् पतिः पतति नान्यथा। तस्याः पिता माता च भ्रातृवर्गस्तथैव च॥

Verse 73

पत्यौ मृते च यायोषिद्वैधव्यं पालयेत्क्वचित् । सा पुनः प्राप्य भर्तारं स्वर्गभोगान्समश्नुते

पत्यौ मृते या योषिद् वैधव्यं पालयेत् क्वचित्। सा पुनः प्राप्य भर्तारं स्वर्गभोगान् समश्नुते॥

Verse 74

विधवा कबरीबंधो भर्तृबंधाय जायते । शिरसो वपनं तस्मात्कार्यं विधवया सदा

विधवा कबरीबंधो भर्तृबंधाय जायते । शिरसो वपनं तस्मात्कार्यं विधवया सदा

Verse 75

एकाहारः सदा कार्यो न द्वितीयं कदाचन । त्रिरात्रं पंचरात्रं वा पक्षव्रतमथापि वा

एकाहारः सदा कार्यो न द्वितीयं कदाचन । त्रिरात्रं पंचरात्रं वा पक्षव्रतमथापि वा

Verse 76

मासोपवासं वा कुर्याच्चांद्रायणमथापि वा । कृच्छ्रं वराकं वा कुर्यात्तप्तकृच्छ्रमथापि वा

मासोपवासं वा कुर्याच्चांद्रायणमथापि वा । कृच्छ्रं वराकं वा कुर्यात्तप्तकृच्छ्रमथापि वा

Verse 77

यवान्नैर्वा फलाहारैः शाकाहारैः पयोव्रतैः । प्राणयात्रां प्रकुर्वीत यावत्प्राणः स्वयं व्रजेत्

यवान्नैर्वा फलाहारैः शाकाहारैः पयोव्रतैः । प्राणयात्रां प्रकुर्वीत यावत्प्राणः स्वयं व्रजेत्

Verse 78

पर्यंकशायिनी नारी वि धवा पातयेत्पतिम् । तस्माद्भूशयनं कार्यं पतिसौख्यसमीहया

पर्यंकशायिनी नारी वि धवा पातयेत्पतिम् । तस्माद्भूशयनं कार्यं पतिसौख्यसमीहया

Verse 79

न चांगोद्वर्तनं कार्यं स्त्रिया विधवया क्वचित् । गंधद्रव्यस्य संयोगो नैव कार्यस्तया पुनः

न विधवा स्त्री कदाचनाङ्गोद्वर्तनं कुर्यात्; तथा गन्धद्रव्यसंयोगोऽपि तया पुनर्न कर्तव्यः।

Verse 80

तर्पणं प्रत्यहं कार्यं भर्तुः कुशतिलोदकैः । तत्पितुस्तत्पितुश्चापि नामगोत्रादिपूर्वकम

प्रत्यहं भर्तुः कुशतिलोदकैस्तर्पणं कार्यम्; तथा तस्य पितुः पितामहस्य च नामगोत्रादिपूर्वकं तर्पणं कुर्यात्।

Verse 81

विष्णोस्तु पूजनं कार्यं पति बुद्ध्या न चान्यथा । पतिमेव सदा ध्यायेद्विष्णुरूपधरं हरिम्

विष्णोः पूजनं पतिबुद्ध्या एव कार्यं नान्यथा; सदा पतिमेव विष्णुरूपधरं हरिं ध्यायेत्।

Verse 82

यद्यदिष्टतमं लोके यच्च पत्युः समीहितम् । तत्तद्गुणवते देयं पतिप्रीणनकाम्यया

लोके यद्यदिष्टतमं यच्च पत्युः समीहितं, तत् तत् गुणवते देयं पतिप्रीणनकाम्यया।

Verse 83

वैशाखे कार्तिके माघे विशेषनियमांश्चरेत् । स्नानं दानं तीर्थयात्रां विष्णोर्नामग्रहं मुहुः

वैशाखे कार्तिके माघे विशेषनियमांश्चरेत्—स्नानं दानं तीर्थयात्रां च, विष्णोर्नामग्रहं मुहुः।

Verse 84

वैशाखे जलकुंभांश्च कार्तिके घृतदीपकाः । माघे धान्य तिलोत्सर्गः स्वर्गलोके विशिष्यते

वैशाखे जलकुम्भदानं, कार्त्तिके घृतदीपदानं, माघे धान्यतिलोत्सर्गश्च—एते दानधर्मा स्वर्गलोकेऽतिशयेन विशिष्यन्ति।

Verse 85

प्रपा कार्या च वैशाखे देवे देया गलंतिका । उपानद्व्यजनं छत्रं सूक्ष्मवासांसि चन्दनम्

वैशाखे प्रपा कार्या; देवपूजायां गलंतिका देया। उपानद्व्यजनच्छत्रं सूक्ष्मवासांसि चन्दनं च दातव्यम्।

Verse 86

सकर्पूरं च तांबूलं पुष्पदानं तथैव च । जलपात्राण्यनेकानि तथा पुष्प गृहाणि च

सकर्पूरं ताम्बूलं दातव्यं, पुष्पदानं तथैव च। जलपात्राण्यनेकानि, पुष्पगृहाणि च दातव्यानि।

Verse 87

पानानि च विचित्राणि द्राक्षा रंभा फलानि च । देयानि द्विजमुख्येभ्यः पतिर्मे प्रीयतामिति

विचित्राणि पानानि, द्राक्षारम्भाफलानि च। द्विजमुख्येभ्यो दातव्यानि—‘पतिर्मे प्रीयताम्’ इति प्रार्थयन्।

Verse 88

ऊर्जे यवान्नमश्नीयादेकान्नमथवा पुनः । वृंताकं सूरणं चैव शूकशिंबिं च वर्जयेत्

ऊर्जे (कार्त्तिके) यवान्नमश्नीयात्, अथवा एकान्नमेव भुञ्जीत। वृन्ताकं सूरणं शूकशिंबीं च वर्जयेत्।

Verse 89

कार्तिके वर्जयेत्तैलं कार्तिके वर्जये न्मधु । कार्तिके वर्जयेत्कांस्यं कार्तिके चापिसंधितम्

कार्तिकमासे तैलं वर्जयेत्, कार्तिके मधु वर्जयेत्। कार्तिके कांस्यं वर्जयेत्, कार्तिके च संधितं (मिश्रितं) भोजनं वर्जयेत्॥

Verse 90

कार्तिके मौननियमे घंटां चारु प्रदापयेत । पत्रभोजी कांस्यपात्रं घृतपूर्णं प्रयच्छति

कार्तिके मौननियमं कृत्वा चारु-घण्टां प्रदापयेत्। पत्रभोजी च कांस्यपात्रं घृतपूर्णं दानं प्रयच्छति॥

Verse 91

भूमिशय्याव्रते देया शय्या श्लक्ष्णा सतूलिका । फलत्यागे फलं देयं रसत्यागे च तद्रसम्

भूमिशय्याव्रते शय्या श्लक्ष्णा सतूलिका देया। फलत्यागे फलं देयं, रसत्यागे च तद्रसम्॥

Verse 92

धान्यत्यागे च तद्धान्यमथवा शालयः स्मृताः । धेनूर्दद्यात्प्रयत्नेन सालंकाराः सकांचनाः

धान्यत्यागे तद्धान्यं देयं, अथवा शालयोऽपि स्मृताः। धेनुं च प्रयत्नेन दद्यात् सालंकारां सकांचनाम्॥

Verse 93

एकतः सर्वदानानि दीपदानं तथैकतः । कार्तिके दीपदानस्य कलां नार्हंति षोडशीम्

एकतः सर्वदानानि, दीपदानं तथैकतः। कार्तिके दीपदानस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्॥

Verse 94

किंचिदभ्युदिते सूर्ये माघस्नानं समाचरेत् । यथाशक्त्या च नियमान्माघस्नायी समाचरेत्

किञ्चित्सूर्योदयसमये माघस्नानं समाचरेत्। माघस्नायी च यथाशक्ति नियमान् व्रतानि च पालयेत्॥

Verse 95

पक्वान्नैर्भो जयेद्विप्रान्यतिनोपि तपस्विनः । लड्डुकैः फेणिकाभिश्च वटकेंडरिकादिभिः

पक्वान्नैर्भोजयेद्विप्रान् यतीन् तपस्विनस्तथा। लड्डुकैः फेणिकाभिश्च वटकैण्डरिकादिभिः॥

Verse 96

घृतपक्वैः समीरचैः शुचिकर्पूरवासितैः । गर्भे शर्करया पूर्णैर्नेत्रानं दैः सुगंधिभिः

घृतपक्वैः सुमधुरैः शुचिभिः कर्पूरवासितैः। अन्तःशर्करया पूर्णैर्नानासुगन्धिभिः शुभैः॥

Verse 97

शुष्केंधनानां भारांश्च दद्याच्छीतापनुत्तये । कंचुकं तूलगर्भं च तूलिकां सूपवीतिकाम्

शीतापनुत्तये दद्याच्छुष्केन्धनभरान् बहून्। कञ्चुकं तूलगर्भं च तूलिकां सूपवीतिकाम्॥

Verse 98

मंजिष्ठा रक्तवासांसि तथा तूलवतीं पटीम् । जातीफल लवंगैश्च तांबूलानि बहून्यपि

मञ्जिष्ठां रक्तवासांसि तथा तूलवतीं पटीम्। जातीफललवङ्गैश्च ताम्बूलानि बहून्यपि॥

Verse 99

कंबलानि विचित्राणि निर्वातानि गृहाणि च । मृदुलाः पादरक्षाश्च सुगंध्युद्वर्त्तनानि च

विचित्राणि कंबलानि, निर्वातानि गृहाणि, मृदुलाः पादरक्षाः, तथा सुगन्ध्युद्वर्तनानि देयानि।

Verse 100

घृतकंबलपूजाभिर्महास्नानपुरःसरम् । कृष्णागुरुप्रभृतिभिर्गर्भागारे प्रधूपनैः

घृतकंबलपूजाभिः महास्नानपुरःसरं कृत्वा, कृष्णागुरुप्रभृतिभिः गर्भागारे प्रधूपनं विधेयम्।

Verse 110

इदं पातिव्रतं तेजो ब्रह्मतेजो भवान्परम् । तत्राप्येतत्तपस्तेजः किमसाध्यतमं तव

इदं पातिव्रतं तेजः प्रकाशरूपं; भवान् ब्रह्मतेजसा परमोऽसि। तत्राप्येतत्तपस्तेजः—तव किं नामासाध्यतमम्?

Verse 120

साधयिष्यामि वः कार्यं विसर्ज्येति दिवौकसः । पुनश्चिंतापरो भूत्वाऽगस्तिर्ध्यानपरोभवत्

दिवौकसः प्रति—“वः कार्यं साधयिष्यामि, विसर्ज्यत” इति उक्त्वा; पुनश्चिन्तापरो भूत्वा अगस्तिर्ध्यानपरोऽभवत्।

Verse 121

वेदव्यास उवाच । इमं पतिव्रताध्यायं श्रुत्वा स्त्रीपुरुषोपिवा । पापकंचुकमुत्सृज्य शक्रलोकं प्रयास्यति

वेदव्यास उवाच—इमं पतिव्रताध्यायं श्रुत्वा स्त्रीपुरुषोऽपि, पापकञ्चुकमुत्सृज्य शक्रलोकं प्रयास्यति।