Adhyaya 20

Verse 1

गणावूचतुः । औत्तानपादिर्निर्गत्य ततः काननतो द्विज । रम्यं मधुवनं प्राप यमुनायास्तटे महत

गणावूचतुः—हे द्विज, औत्तानपादिः (ध्रुवः) तस्मात् काननात् निर्गत्य यमुनातटे महत् प्रसिद्धं रम्यं मधुवनं प्राप।

Verse 2

आद्यं भगवतः स्थानं तत्पुण्यं हरिमेधसः । पापोपि जंतुस्तत्प्राप्य निष्पापो जायते ध्रुवम्

तदेव भगवतः आद्यं स्थानं पुण्यं हरिमेधसः; तत् प्राप्य पापोऽपि जन्तुः ध्रुवं निष्पापो जायते।

Verse 3

जपन्स वासुदेवाख्यं परंब्रह्म निरामयम् । अपश्यत्तन्मयं विश्वं ध्यानस्तिमितलोचनः

स वासुदेवाख्यं निरामयं परं ब्रह्म जपन्, ध्यानस्तिमितलोचनः, तन्मयं विश्वं समन्तात् अपश्यत्।

Verse 4

हरिर्हरित्सु सर्वासु हरिर्हरिमरीचिषु । शिवामृगमृगेंद्रादि रूपः काननगो हरिः

हरिः सर्वासु हरित्सु हरिः हरिमरीचिषु; काननगो हरिः शिवामृगमृगेन्द्रादिरूपो बभूव।

Verse 5

जले शालूरकूर्मादि रूपेण भगवान्हरिः । हरिरश्वादिरूपेण मंदुरास्वपि भूभुजाम्

जले शालूरकूर्मादिरूपेण भगवान् हरिः; भूभुजां मन्दुरास्वपि हरिरश्वादिरूपेण स्थितः।

Verse 6

अनंतरूपः पाताले गगनेऽनंतसंज्ञकः । एकोप्यनंततां यातो रूपभेदैरनंतकैः

पातालेऽसौ अनन्तरूपः, गगने तु ‘अनन्त’ इति संज्ञितः। एक एव सन्, रूपभेदैरनन्तकैः अनन्ततां प्रतिपद्यते॥

Verse 7

देवेषु यो वसेन्नित्यं देवानां वसतिर्हि यः । स वासुदेवः सर्वत्र दीव्येद्यद्वासनावशात्

देवेषु यो नित्यं वसति, देवानां वसतिरेव यः। स वासुदेवः सर्वत्र वासनावशात् दीव्यति॥

Verse 8

विष्लृव्याप्तावयंधातुर्यत्रसार्थकतां गतः । ते विष्णुनाम स्वरूपे हि सर्वव्यापनशीलिनि

‘विष्लृ’ धातोः सर्वव्याप्त्यर्थे यत्र सार्थकता भवेत्। तत्र ‘विष्णु’नाम्नः स्वरूपं सर्वव्यापिनि प्रतिष्ठितम्॥

Verse 9

सर्वेषां च हृषीकाणामीशनात्परमेश्वरः । हृषीकेश इति ख्यातो यः स सर्वत्रसंस्थितः

सर्वेषां हृषीकाणाम् ईशनात् स परமேश्वरः। ‘हृषीकेश’ इति ख्यातः, स च सर्वत्र संस्थितः॥

Verse 10

न च्यवंतेपि यद्भक्ता महति प्रलये सति । अतोऽच्युतोऽखिले लोके स एकः सर्वगोऽव्ययः

महति प्रलये सति अपि यद्भक्ताः न च्यवन्ते। अतः स ‘अच्युत’ इति लोके ख्यातः—एकः सर्वगोऽव्ययः॥

Verse 11

इदं चराचरं विश्वं यो बभार स्वलीलया । भृत्यास्वरूपसंपत्त्या सोऽत्र विश्वंभरोऽखिलम्

यः स्वलीलया चराचरं विश्वमिदं बभार, भृत्यस्वरूपसंपत्त्या सर्वं धारयति; स एवात्र विश्वंभरोऽखिलाधारः स्तूयते।

Verse 12

तस्येक्षणे समीक्षेते नान्यद्विप्णुपदादृते । निरीक्ष्यः पुंडरीकाक्षो नान्यो नियमतो ह्यतः

तस्य समीक्षणे विष्णुपदादृते नान्यत् किञ्चिद् अपेक्ष्यते; अतः नियमतो ध्येयः पुंडरीकाक्ष एव, नान्यः।

Verse 13

नान्य शब्दग्रहौ तस्य जातौ शब्दग्रहावपि । विना मुकुंद गोविंद दामोदर चतुर्भुज

तस्य वाचा नान्ये शब्दग्रहौ जातौ; विना ‘मुकुन्द’, ‘गोविन्द’, ‘दामोदर’, ‘चतुर्भुज’ इति नामानि नान्यानि।

Verse 14

गोविंदचरणार्थार्चां तत्प्रियंकर्मवै विना । शंखचक्रांकितौ तस्य नान्यकर्मकरौकरौ

गोविन्दचरणार्थार्चां तत्प्रियं कर्म च विना, शंखचक्राङ्कितौ तस्य करौ नान्यत् कर्म कुरुतः।

Verse 15

निर्द्वंद्वचरणद्वंद्वं तन्मनो मनुते हरेः । हित्वान्यन्मननं सर्वं निश्चलत्वमवाप ह

निर्द्वन्द्वं हरेः चरणद्वन्द्वं तन्मनो मनुते; सर्वमन्यन्मननं हित्वा निश्चलत्वमवाप ह।

Verse 16

चरणौ विष्णुशरणौ हित्वा नारायणांगणम् । तस्य नो चरतोन्यत्र चरतो विपुलं तपः

विष्णोः शरणभूतौ चरणौ नारायणाङ्गणं च परित्यज्य, तस्य पादौ नान्यत्र चेरतुः—एवं विपुलं दृढं च तपश्चरितम्।

Verse 17

वाणीप्रमाणी क्रियते गोविंदगुणवर्णने । जोषं समासता तेन महासारं तपस्यता

गोविन्दगुणवर्णने वाणी प्रमाणं प्राप; तेन जोषसमासक्त्या तपस्या महासारत्वं परमं च प्राप।

Verse 18

नितांतकमलाकांत नामधेयसुधारसम् । रसयंती न रसना तस्यान्यरसस्पृहा

नितान्तं कमलाकान्तनामधेयसुधारसं रसयन्ती तस्य रसना, नान्यरसस्पृहां लेभे।

Verse 19

श्रीमुकुंद पदद्वंद्व पद्मामोदप्रमोदितम् । गंधांतरं न तद्घ्राणं परिजिघ्रत्यशीघ्रगम्

श्रीमुकुन्दपदद्वन्द्वपद्मामोदप्रमोदितं तद्घ्राणं गन्धान्तरं न परिजिघ्रत्यशीघ्रगम्।

Verse 20

त्वगिंद्रियं मधुरिपोः परिस्पृश्य पदद्वयम् । सर्वस्पर्शसुखं प्राप तस्य भूजानिजन्मनः

मधुरिपोः पदद्वयं परिस्पृश्य तस्य त्वगिन्द्रियं सर्वस्पर्शसुखं प्राप; भूजानिजन्मनः तत्रैव सर्वस्पर्शपरितोषः।

Verse 21

शब्दादिविषयाधारं सारं दामोदरं परम् । ध्रुवेंद्रियाणि संप्राप्य कृतार्थान्यभवंस्तदा

शब्दादिविषयाधारं सारभूतं परं दामोदरं प्राप्य ध्रुवस्येन्द्रियाणि ध्रुवाणि बभूवुः, तदा तानि कृतार्थान्यभवन्।

Verse 22

लुप्तानि सर्वतेजांसि तत्तपस्तपनोदये । चंद्रसूर्यानलर्क्षाणां प्रदीपित जगत्त्रये

तस्य तपस्तपनोदयकाले सर्वतेजांसि लुप्तानि; चन्द्रसूर्यानलतारकासमूहैरिव जगत्त्रयं प्रदीपितमभवत्।

Verse 23

इंद्र चंद्राग्नि वरुण समीरण धनाधिपाः । यम नैरृतमुख्याश्च जाताः स्वपदशंकिताः

इन्द्रश्चन्द्राग्निवरुणसमीरणधनाधिपाः । यमश्च नैरृतमुख्याश्च स्वपदशङ्किताः अभवन्॥

Verse 24

वैमानिकास्तथाऽन्येपि वसुमुख्या दिवौकसः । ततो धुवात्समुत्त्रेसुः स्वाधिकारैधिताधयः

वैमानिकास्तथाऽन्येऽपि वसुमुख्या दिवौकसः । ध्रुवात् ततो समुत्त्रेसुः स्वाधिकारैधिताधयः॥

Verse 25

यत्र यत्र ध्रुवः पादं मिनोति पृथिवीतले । धरा तस्य भराक्रांता विनमेत्तत्र तत्र वै

यत्र यत्र ध्रुवः पादं पृथिवीतले न्यधात्, तत्र तत्र तपोबलभाराक्रान्ता धरा विनमेदेव।

Verse 26

अहो तदंगसंगीनि त्यक्त्वा जाड्यं जलान्यपि । रसवंति पदस्थानि स्फुरंत्यन्यत्र तद्भयात्

अहो तस्याङ्गसङ्गेन जाड्यं प्राप्तान्यपि जलानि तज्जाड्यं परित्यज्य प्रसन्नानि बभूवुः। यत्र यत्र तस्य पादपदं स्थितं तत्र तत्र रसवन्ति पदस्थानानि स्फुरन्ति; तत्तपःप्रभावभयात् प्रवाहाः कम्पमानाः अन्यत्रैव व्यतिचरन्॥

Verse 27

यावंति विष्वक्तेजांसि सिद्धरूपगुणानि च । नेत्रातिथीनि तावंति तत्तपस्तेजसाऽभवन्

यावन्ति दिग्दिगन्तरेषु विष्वक्तेजांसि सिद्धरूपगुणानि च सन्ति, तावन्त्येव तत्तपस्तेजसा प्रकाशमानानि नेत्रातिथीनि बभूवुः—दृश्यतां प्राप्तानि॥

Verse 28

अहो निजगुणस्पर्शः सततं मातरिश्वना । दूरदेशांतरस्थोपि तत्त्वचो विषयीकृतः

अहो! निजगुणस्पर्शेण सततं प्रवर्तमानोऽपि मातरिश्वा वायुः, दूरदेशान्तरगतः सन्नपि, तत्त्वनिष्ठेन तेन विषयीकृतः—वशं नीतः॥

Verse 29

व्योम्नापि शब्दगुणिना ध्रुवाराधनबुद्धिना । शब्दजातस्त्वशेषोपि तत्कर्ण शरणीकृतः

शब्दगुणिनि व्योम्नि अपि, ध्रुवाराधनबुद्ध्या तेन, अशेषः शब्दजातः तत्कर्णं शरणीकृतः—तत्रैव लीन इवाभवत्॥

Verse 30

आराधितोऽनुदिवसं सभूतैरपि पंचभिः । तप एव परं मेने गोविंदार्पित मानसः

पञ्चभिः भूतैः सभूतैरपि अनुदिवसं आराधितोऽपि सन्, गोविन्दार्पितमानसः स तप एव परं मेने—परमं साधनमिति॥

Verse 31

कौस्तुभोद्भासितहृदः पीतकौशेयवाससः । ध्यानात्तेजोमयं विश्वं तेनैक्षि नृपसूनुना

कौस्तुभमणिप्रभाप्रकाशितहृदयः पीतकौशेयवसनधारकः स नृपसूनुः ध्यानयोगेन तेजोमयं समस्तं विश्वं तेनैव ददर्श।

Verse 32

मरुत्वतातिमहती चिंताऽप्ता तत्तपोभयात् । मत्पदं चेदकांक्षिष्यदहरिष्यद्ध्रुवं धुवः

तस्य तपोभयात् मरुत्वतां महती सेना चिन्ताग्रस्ता बभूव—“यदि ध्रुवो मत्पदं काङ्क्षेत्, ध्रुवं तदहरिष्यति” इति।

Verse 33

समर्थस्त्वप्सरोवर्गो नियंतुं यमिनां यमान् । स तु यूनि प्रभवति नात्र बाले करोमि किम्

“अप्सरोवर्गः समर्थो यमिनां यमान् नियन्तुं; स तु यौवने एव प्रभवति। अत्र तु बालोऽस्पृष्टः—किं मया कर्तव्यम्?” इति।

Verse 34

तपस्विनां तपो हंतुं द्वौ मत्साहाय्यकारिणौ । कामक्रौधौ न तावस्मिन्प्रभवेतां शिशौ ध्रुवे

“तपस्विनां तपो हन्तुं मम द्वौ साहाय्यकारिणौ—कामक्रोधौ; किन्तु तौ ध्रुवे शिशौ न प्रभवेताम्” इति।

Verse 35

एक एव किलोपायो बाले मे प्रभविष्यति । भूतालिं भीषणाकारां प्रहिणोमीह तद्भिये

“एक एव खलु उपायो मे बाले प्रभविष्यति—तद्भीत्यै भीषणाकारां भूतालिं इह प्रहिणोमि” इति।

Verse 36

बालत्वाद्भीषितो भूतैस्तपस्त्यक्ष्यत्यसौ ध्रुवम् । इति निश्चित्य भूतालिं प्रेषयामास वासवः

“बालोऽयम्; भूतैर्भीषितः सन् तपो ध्रुवं त्यक्ष्यति” इति निश्चित्य वासवो भूतगणसमूहं तस्मै प्रेषयामास।

Verse 37

भल्लूकाकारसर्वांग उष्ट्रलंबशिरोधरः । कश्चिद्दुर्दर्शदशनस्त्वभ्यधावत्तमर्भकम्

भल्लूकाकारसर्वाङ्ग उष्ट्रलम्बशिरोधरः कश्चिद् दुर्दर्शदशनः स भूतः तमर्भकं प्रति वेगेनाभ्यधावत्।

Verse 38

तं व्याघ्रवदनः कश्चिद्व्यादाय विकटाननम् । द्विपोच्च देहसंस्थानो मुहुर्गर्जन्समभ्यगात्

कश्चिद् व्याघ्रवदनः विकटाननं व्यादाय, द्विपोच्चदेहसंस्थानो मुहुर्गर्जन् तं प्रति समभ्यगात्।

Verse 39

रयात्तु मांसकं भुंजन्कश्चिद्विकटदंष्ट्रकः । रोषात्तमभिदुद्राव दृष्ट्वा संतर्जयन्निव

कश्चिद् विकटदंष्ट्रकः रयात् मांसकं भुञ्जानः, तं दृष्ट्वा रोषात् संतर्जयन्निवाभिदुद्राव।

Verse 40

अतितीक्ष्णैर्विषाणाग्रैस्तटानुच्चान्विदारयन् । खुराग्रैर्दलयन्भूमिं महोक्षोऽभिजगर्जतम्

अतितीक्ष्णैर्विषाणाग्रैः तटानुच्चान् विदारयन्, खुराग्रैर्भूमिं दलयन् महोक्षः सन् अभिजगर्ज।

Verse 41

कश्चिद्धि पन्नगी भूय फटाटोपभयानकः । अतिलोलद्विरसनः पुस्फूर्जनिकषाचितम्

कश्चिदपि पन्नगीरूपा फटाटोपभयानका । अतिलोलद्विरसना स्फूर्जन्ती तमभीषयत् ॥

Verse 42

कश्चिच्च महिषाकारः क्षिपञ्शृंगाग्रतो गिरोन् । लांगूलताडितधरः श्वसन्वेगात्तमाप्तवान्

कश्चिच्च महिषाकारः शृङ्गाग्रैर्गिरयोऽक्षिपत् । लाङ्गूलताडितधरः श्वसन् वेगेन तमापतत् ॥

Verse 43

कश्चिद्दावानलालीढ खर्जूरद्रुमसन्निभम् । बिभ्रदूरुद्वयंभूतो व्यात्तास्यस्तमभीषयत्

कश्चिद्दावानलालीढखर्जूरद्रुमसन्निभः । ऊरुद्वयसमायुक्तो व्यात्तास्यस्तमभीषयत् ॥

Verse 44

मौलिजैरभ्रसंघर्षं कुर्वन्दीर्घकृशोदरः । निमग्नपिंगनयनः कश्चिद्भीषयति स्म तम्

मौलिजैरभ्रसंघर्षं कुर्वन् दीर्घकृशोदरः । निमग्नपिङ्गनयनः कश्चिद्भीषयति स्म तम् ॥

Verse 45

कृपाणपाणिर्भग्नास्यो वामहस्तकपालधृत् । प्रचंडं क्ष्वेडयन्कश्चिदभ्यधावत्तमर्भकम्

कृपाणपाणिर्भग्नास्यो वामहस्तकपालधृत् । प्रचण्डं क्ष्वेडयन् कश्चिदभ्यधावत्तमर्भकम् ॥

Verse 46

विशाल सालमादाय कुर्वन्किल किलारवम् । कश्चित्तमभितो याति कालो दंडधरो यथा

विशालं सालमादाय कुर्वन्किलकिलारवम् । कश्चित्तमभितो याति कालो दण्डधरो यथा ॥

Verse 47

तमः संकेतसदनं व्याघ्रं वै वदनं महत् । कृतांतकं दराकारं बिभ्रत्कश्चित्तमभ्यगात्

तमःसङ्केतसदनं व्याघ्रं वै वदनं महत् । कृतान्तकं दराकारं बिभ्रत्कश्चित्तमभ्यगात् ॥

Verse 48

उलूकाकारतां धृत्वा फूत्कारैरतिदारुणैः । हृदयाकंपनैः कश्चिद्भीषयामास तं ध्रुवम्

उलूकाकारतां धृत्वा फूत्कारैरतिदारुणैः । हृदयाकम्पनैः कश्चिद्भीषयामास तं ध्रुवम् ॥

Verse 49

यक्षिणी काचिदानीय रुदंतं कस्यचिच्छिशुम् । अपिबद्रुधिरं कोष्ठाच्चखादास्थि मृणालवत्

यक्षिणी काचिदानीय रुदन्तं कस्यचिच्छिशुम् । अपिबद्रुधिरं कोष्ठाच्चखादास्थि मृणालवत् ॥

Verse 50

पिपासिताद्य रुधिरं तेपि पास्याम्यहं धुव । यथास्य बालस्य तथा चर्वित्वास्थीनि वादिनी

पिपासिताद्य रुधिरं तेऽपि पास्याम्यहं ध्रुवम् । यथास्य बालस्य तथा चर्वित्वास्थीनि वादिनी ॥

Verse 51

अनीय तृणदारूणि परिस्तीर्य समंततः । दावाग्निं ज्वालयामास काचिद्वात्याविवर्धितम्

अथान्या तृणदारूणि समन्ततः परिस्तीर्य, वात्याविवर्धितं दावाग्निं प्रज्वालयामास।

Verse 52

वेताली रूपमास्थाय भंक्त्वा काचित्तरून्गिरीन् । रुरोध गगनाध्वानं कंपयंती च तं भृशम्

अथान्या वेतालीरूपमास्थाय तरून्गिरींश्च भङ्क्त्वा, गगनाध्वानं रुरोध, तं च भृशं कम्पयामास।

Verse 53

अन्या सुनीतिरूपेण तमभिप्रेक्ष्य दूरतः । रुरोदातीवदुःखार्ता वक्षोघातं मुहुर्मुहुः

अन्या सुनीतिरूपेण तम् दूरतः समभिप्रेक्ष्य, दुःखार्तेव रुरोद, वक्षोघातं मुहुर्मुहुः अकरोत्।

Verse 54

उवाच च वचश्चाटु बहुमाया विनिर्मितम् । कारुण्यपूर्ण वात्सल्यमतीवातन्वती सती

सा सती बहुमायाविनिर्मितं चाटुवचनं उवाच, कारुण्यपूर्णं वात्सल्यमतीवातन्वती।

Verse 55

त्वदेकशरणां वत्स बत मृत्युर्जिघांसति । रक्षरक्ष गतासुं मां शरणागतवत्सल

“वत्स! त्वदेकशरणाहं; बत मृत्युर्मां जिघांसति। रक्ष रक्ष, गतासुं मां; शरणागतवत्सल!” इति।

Verse 56

प्रतिग्रामं प्रतिपुरं प्रत्यध्वं प्रतिकाननम् । प्रत्याश्रमं प्रतिगिरिं श्रांता त्वद्वीक्षणातुरा

प्रतिग्रामं प्रतिपुरं प्रत्यध्वं प्रतिकाननम् । प्रत्याश्रमं प्रतिगिरिं भ्रमामि श्रान्तमानसा । त्वद्वीक्षणलालसया पीडिता केवलं सदा ॥

Verse 57

यदा प्रभृति रे बाल निरगात्तपसे भवान् । तदेव दिनमारभ्य निर्गताऽहं त्वदीक्षणे

यदा प्रभृति रे बाल निरगास्तपसे भवान् । तदेव दिनमारभ्य निर्गताऽहं त्वदीक्षणे ॥

Verse 58

तैस्तैः सपत्नीदुर्वाक्यैर्दुनोपि त्वं यथार्भक । तथाऽहमपि दूनास्मि नितरां तद्वचोऽग्निना

तैस्तैः सपत्नीदुर्वाक्यैर्दुनोपि त्वं यथार्भक । तथाऽहमपि दूनास्मि नितरां तद्वचोऽग्निना ॥

Verse 59

न निद्रामि न जागर्मि नाश्नामि न पिबाम्यहम् । ध्यायामि केवलं त्वाऽहं योगिनीव वियोगिनी

न निद्रामि न जागर्मि नाश्नामि न पिबाम्यहम् । ध्यायामि केवलं त्वाऽहं योगिनीव वियोगिनी ॥

Verse 60

निद्रादरिद्रनयना स्वप्नेपि न तवाननम् । आनंदि सर्वथा यन्मे मंदभाग्या विलोकये

निद्रादरिद्रनयना स्वप्नेऽपि न तवाननम् । आनन्दि सर्वथा यन्मे मन्दभाग्या विलोकये ॥

Verse 61

त्वदाननप्रतिनिधिर्विधुर्विधुरया मया । उदित्वरोपिनालोकि तापं वै त्यक्तुकामया

विरहव्याकुला मया, त्वदाननप्रतिनिधिं विधुं विधुरया, उदितं विलोक्य, तापं त्यक्तुमेव कामया।

Verse 62

त्वदालापसमालापं कलयन्किलकाकलीम् । कोकिलोपि मयाकर्णि नालकाकीर्णकर्णया

त्वदालापसमालापं कलयन्तीं किलकाकलीं कोकिलामपि, नालकाकीर्णकर्णया मया सम्यगाकर्णितुं न शक्यम्।

Verse 63

त्वदंगसंगमधुरो ध्रुवधूपितयामया । नानिलोपि मयालिंगि क्वचिद्विश्रांतया भृशम्

त्वदङ्गसङ्गमधुरोऽपि अनिलः, ध्रुवधूपितया मया, क्वचिद्विश्रान्तया भृशं, न कदाचिदालिङ्गितः।

Verse 64

के देशाः काश्च सरितः के शैलास्त्वत्कृते ध्रुव । मया चरणचारिण्या राजपत्न्या न लंघिताः

के देशाः काश्च सरितः के शैलाः, त्वत्कृते ध्रुव, मया चरणचारिण्या राजपत्न्या न लङ्घिताः?

Verse 65

अध्रुवं सर्वमेवैतत्पश्यंत्यंधीकृतास्म्यहम् । धात्रीं त्रायस्व मां पुत्र प्राप्य त्वंमेंऽधयष्टिताम्

अध्रुवं सर्वमेवैतत् पश्यन्त्यन्धीकृतास्म्यहम्। पुत्र, धात्रीं मां त्रायस्व; त्वं मां प्राप्तवानसि, अधयष्टिताम्।

Verse 66

मृदुलानि तवांगानि क्वेमानि क्व तपस्त्विदम् । परुषं पुरुषैः साध्यं परुषांगैर्नरर्षभ

मृदूनि तवाङ्गानि—क्वैतत् घोरं तपः? परुषं तपः परुषैः पुरुषैः परुषाङ्गैरेव साध्यं, नरर्षभ।

Verse 67

अनेन तपसा वत्स त्वयाऽप्यं किमनेनसा । धराधीशतनूजत्वादधिकं तद्वदाधुना

अनेन तपसा वत्स, त्वं किमेव प्राप्स्यसि? धराधीशतनूजत्वात् अधिकं किमिच्छसि—तदिदानीं वद।

Verse 68

अनेन वयसा बाल खेलनीयं त्वयाऽनिशम् । बालक्रीडनकैरन्यैः सवयः शिशुभिः समम्

अनेन वयसा बाल, त्वया नित्यं क्रीडितव्यम्। सवयः शिशुभिः सार्धं बालक्रीडनकैः सह।

Verse 69

ततः कौमारमासाद्य वयोऽभिध्यानशीलिना । भवता सर्वविद्यानां भाव्यं वै पारदृश्वना

ततः कौमारमासाद्य वयोऽभिध्यानशीलिना। भवता सर्वविद्यानां ज्ञाता भाव्यं, पारदृश्वन्।

Verse 70

वयोथ चतुरं प्राप्य योषास्रक्चंदनादिकान् । निर्वेक्ष्यसि बहून्भोगानिंद्रियार्थान्कृतार्थयन्

वयोऽथ चतुरं प्राप्य योषास्रग्चन्दनादिकान्। निर्वेक्ष्यसि बहून् भोगान् इन्द्रियार्थान् कृतार्थयन्।

Verse 71

उत्पाद्याथ बहून्पुत्रान्गुणिनो धर्मवत्सलान् । परिसंक्रामितश्रीकस्तेष्वथो त्वं तपश्चर

ततः त्वं बहून् पुत्रान् गुणिनो धर्मवत्सलान् उत्पाद्य, तेषु श्रीं परिसंक्राम्य, अनन्तरं तपश्चर।

Verse 72

इदानीमेव तपसि बाल्ये वयसि कः श्रमः । पादांगुष्ठकरीषाग्निः कदा मौलिमवाप्स्यति

इदानीमेव बाल्ये वयसि तपसि कः श्रमः? पादाङ्गुष्ठकरीषाग्निः कदा मौलिमवाप्स्यति?

Verse 73

विपक्षपरिभूतेन हृतमानेन केनचित् । परिभ्रष्टश्रिया वापि तप्तव्यं तेषु को भवान्

विपक्षैः परिभूतेन, केनचित् हृतमानेन, परिभ्रष्टश्रिया वापि—तेषु तप्तव्यं; तेषु को भवान्?

Verse 74

हृतमानेन तप्तव्यं निशम्येति वचो ध्रुवः । दीर्घमुष्णं हि निःश्वस्य पुनर्दध्यौ हरिं हृदि

“हृतमानेन तप्तव्यम्” इति वचो निशम्य ध्रुवः दीर्घमुष्णं निःश्वस्य, पुनर्हरिं हृदि दध्यौ।

Verse 75

जनयित्रीमनाभाष्य भूतभीतिं विहाय च । ध्रुवोऽच्युतध्यानपरः पुनरेव बभूव ह

जनयित्रीम् अनाभाष्य, भूतभीतिं विहाय च, ध्रुवोऽच्युतध्यानपरः पुनरेव बभूव ह।

Verse 76

सापि भूतावली भीतिंबहुभीषणभूषणा । दर्शयंती तमभितोऽद्राक्षीच्चक्रं सुदर्शनम्

सापि भूतावली बहुभीषणभूषणाभिरलङ्कृता तमभितो भीतिं दर्शयन्ती सुदर्शनं चक्रं परितो व्याप्तं ददर्श।

Verse 77

परितः परिवेषाभं सूर्यस्योच्चैः स्फुरत्प्रभम् । रक्षणाय च रक्षोभ्यस्तस्याधोक्षज निर्मितम्

परितः सूर्यस्य परिवेषाभं उच्चैः स्फुरत्प्रभं तत् चक्रं विराजते स्म; रक्षोभ्यः रक्षणाय तस्याधोक्षजेनैव निर्मितम्।

Verse 78

भूतावली तमालोक्य स्फुरच्चक्रसुदर्शनम् । ज्वालामालाकुलं तीव्रं रक्षंतं परितो ध्रुवम्

भूतावली स्फुरच्चक्रसुदर्शनं ज्वालामालाकुलं तीव्रं ध्रुवं परितो ध्रुवं रक्षन्तं दृष्ट्वा सत्रासमभवत्।

Verse 79

अतीव निष्कंपहृदं गोविदार्पितचेतसम् । तपोंकुरमिवोद्भिद्य मेदिनीं समुदित्वरम्

अतीव निष्कम्पहृदयो गोविन्दार्पितचेताः स ध्रुवः तपोऽङ्कुर इव मेदिनीं भित्त्वा समुदित्वरः।

Verse 80

सापि प्रत्युतभीतातं ध्रुवं ध्रुवविनिश्चयम् । नमस्कृत्य यथायातं याताव्यर्थमनोरथा

सापि प्रत्युतभीता ध्रुवं ध्रुवविनिश्चयं नमस्कृत्य यथायातं जगाम, व्यर्थमनोरथा।

Verse 81

गर्जत्कादंबिनीजालं व्योम्नि वै व्याकुलं यथा । वृथा भवति संप्राप्य मनागनिललोलताम्

यथा व्योम्नि गर्जत्कादम्बिनीजालं मनागनिललोलतां प्राप्य व्याकुलं वृथा भवति, तथा तेषां व्याकुलता निष्फला बभूव।

Verse 82

अथ जंभारिणा सार्धं भीताः सर्वे दिवौकसः । संमंत्र्य त्वरिता जग्मुर्ब्रह्माणं शरणं द्विज

अथ जंभारिणा सह भीताः सर्वे दिवौकसः संमन्त्र्य त्वरिताः ब्रह्माणं शरणं जग्मुः, हे द्विज।

Verse 83

नत्वा विज्ञापयामासुः परिष्टुत्या पितामहम् । वच्रोऽवसरमालोक्य पृष्टागमनकारणाः

नत्वा परिष्टुत्या पितामहं विज्ञापयामासुः; वचसः अवसरमालोक्य, आगमनकारणं पृष्टाः।

Verse 84

देवा ऊचुः । धातरुत्तानपादस्य तनयेन सुवर्चसा । तपता तापिताः सर्वे त्रिलोकी तलवासिनः

देवा ऊचुः—धातः! उत्तानपादस्य सुवर्चसः तनयेन तपसा सर्वे त्रिलोकीतलवासिनः तापिताः।

Verse 85

सम्यक्संविद्महे तात धुवस्य न मनीषितम् । पदं परिजिहीर्षुः स कस्यास्मासु महातपाः

तात! ध्रुवस्य मनीषितं सम्यक् न विद्मः। स महातपाः पदं परिजिहीर्षुः; अस्मासु कस्य पदं हर्तुमिच्छति?

Verse 86

इति विज्ञापितो देवैर्विहस्य चतुराननः । प्रत्युवाचाथ तान्सर्वान्ध्रुवतो भीतमानसान्

इति देवैर्विज्ञापितः स चतुराननः प्रहस्य तान् ध्रुवतो भीतमानसान् सर्वान् प्रत्युवाच।

Verse 87

ब्रह्मोवाच । न भेतव्यं सुरास्तस्माद्ध्रुवाद्ध्रुवपदैषिणः । व्रजंतु विज्वराः सर्वे न स वः पदमिच्छति

ब्रह्मोवाच—सुराः, ध्रुवपदैषिणः, तस्माद्ध्रुवाद् मा भैष्ट; सर्वे विज्वराः व्रजत, स वः पदं न इच्छति।

Verse 88

न तस्माद्भगवद्भक्ताद्भेतव्यं केनचित्क्वचित् । निश्चितं विष्णुभक्ता ये न ते स्युः परतापिनः

न भगवद्भक्ताद् भेतव्यं केनचित् क्वचित्; निश्चितं विष्णुभक्ता ये, न ते परतापिनः।

Verse 89

आराध्य विष्णुं देवेशं लब्ध्वा तस्मात्स्वकांक्षितम् । भवतामपि सर्वेषां पदानि स्थिरयिष्यति

विष्णुं देवेशमाराध्य तस्मात् स्वकाङ्क्षितं लब्ध्वा, भवतामपि सर्वेषां पदानि स स्थिरयिष्यति।

Verse 90

निशम्येति च गीर्वाणाः प्रणीतं ब्रह्मणो वचः । प्रणिपत्य स्वधिष्ण्यानि प्रहृष्टाः परिवव्रजुः

इति ब्रह्मणः सुसंस्कृतं वचो निशम्य गीर्वाणाः, प्रणिपत्य स्वधिष्ण्यानि प्रहृष्टाः परिवव्रजुः।

Verse 91

अथ नारायणो देवस्तं दृष्ट्वा दृढमानसम् । अनन्यशरणं बालं गत्वा तार्क्ष्यरथोऽब्रवीत्

अथ देवो नारायणः तं बालं दृढमानसं अनन्यशरणं दृष्ट्वा, तार्क्ष्यरथेनोपगम्य उवाच।

Verse 92

श्रीविष्णुरुवाच । प्रसन्नोस्मि महाभाग वरं वरय सुव्रत । तपसोऽस्मान्निवर्तस्व चिरं खिन्नोसि बालक

श्रीविष्णुरुवाच—प्रसन्नोऽस्मि महाभाग, वरं वरय सुव्रत; तपसोऽस्मान्निवर्तस्व, चिरं खिन्नोऽसि बालक।

Verse 93

वचोऽमृतं समाकर्ण्य पर्युन्मील्य विलोचने । इंद्रनीलमणिज्योतिः पटलीं पर्यलोकयत्

तद्वचोऽमृतं श्रुत्वा स पर्युन्मील्य विलोचने, इन्द्रनीलमणिज्योतिःपटलीं सम्यगपश्यत्।

Verse 94

प्रत्यग्रविकसन्नीलोत्पलानां निकुरंबकैः । प्रोत्फुल्लितां समंताच्च रोदसी सरसीमिव

प्रत्यग्रविकसन्नीलोत्पलनिकुरम्बकैः समन्तात् प्रोत्फुल्लिते, रोदसी सरसीमिव बभासतुः।

Verse 95

लक्ष्मीदेवीकटाक्षोघैः कटाक्षितमिवाखिलम् । धुवस्तदानिरैक्षिष्ट द्यावाभूम्योर्यदंतरम्

तदा ध्रुवः द्यावाभूम्योरन्तरं यदखिलं, लक्ष्मीदेवीकटाक्षोघैः सर्वतः कटाक्षितमिव ददर्श।

Verse 96

प्रोद्यत्कादंबिनीमध्य विद्युद्दामसमानरुक् । पुरः पीतांबरः कृष्णस्तेन नेत्रातिथीकृतः

प्रोद्यत्कादम्बिनीमध्ये विद्युद्दामसमप्रभः । पुरतः पीताम्बरधरो कृष्णः प्रादुरभूत्, ध्रुवस्य नेत्रयोः पावनातिथिर्बभूव ॥

Verse 97

नभो निकष पाषाणो मेरुकांचन रेखितः । यथातथा ध्रुवेणैक्षि तदा गरुडवाहनः

नभो यथा निर्मलमिव, निकषपाषाण इव मेरुकाञ्चनरेखितः । तथा ध्रुवेण तदा दृष्टो गरुडवाहनो हरिः ॥

Verse 98

सुनीलगगनं यद्वद्भूषितं तु कलावता । पीतेन वाससा युक्तं स ददर्श हरिं तदा

सुनीलगगनं यथा कलावता चन्द्रेण भूषितम् । तथा पीतवसनयुक्तं हरिं ध्रुवो ददर्श तदा ॥

Verse 99

दंडवत्प्रणिपत्याथ परितः परिलुठ्य च । रुरोद दृष्ट्वेव चिरं पितरं दुःखितः शिशुः

दण्डवत्प्रणिपत्याथ परितः परिलुठ्य च । चिराद्दृष्ट्वेव पितरं दुःखितः शिशुरिव रुरोद ॥

Verse 100

नारदेन सनंदेन सनकेन सुसंस्तुतः । अन्यैः सनत्कुमाराद्यैर्योगिभिर्योगिनां वरः

नारदेन सनन्देन सनकेन च सुसंस्तुतः । अन्यैः सनत्कुमाराद्यैः योगिभिर्योगिनां वरः प्रशशंस्यत ॥

Verse 103

स्पर्शनाद्देवदेवस्य सुसंस्कृतमयी शुभा । वाणी प्रवृत्ता तस्यास्यात्तुष्टावाथ ध्रुवो हरिम्

देवदेवस्य स्पर्शनात् तस्य मुखे सुसंस्कृता शुभा वाणी प्रववृते; अथ ध्रुवो हरिं तुष्टाव स्तुतिभिः।