Adhyaya 7

Verse 1

अगस्तिरुवाच । मथुरायां द्विजः कश्चिदभूद्भूदेवसत्तमः । तस्य पुत्रो महातेजाः शिवशर्मेति विश्रुतः

अगस्तिरुवाच—मथुरायां कश्चिद् द्विजोऽभूत् भूदेवसत्तमः। तस्य महातेजाः पुत्रः शिवशर्मेति विश्रुतः।

Verse 2

अधीत्यवेदान्विधिवदर्थं विज्ञाय तत्त्वतः । पठित्वा धर्मशास्त्राणि पुराणान्यधिगम्य च

स विधिवद् वेदानधीत्य तेषामर्थं तत्त्वतः विज्ञाय, धर्मशास्त्राणि पठित्वा पुराणान्यपि सम्यगधिगम्य च।

Verse 3

अंगान्यभ्यस्य तर्कांश्च परिलोड्य समंततः । मीमांसाद्वयमालोक्य धनुर्वेदं विगाह्य च

अङ्गान्यभ्यस्य तर्कांश्च समन्ततः परिलोड्य, मीमांसाद्वयमालोक्य, धनुर्वेदं च विगाह्य।

Verse 4

आयुर्वेदं विचार्यापि नाट्यवेदे कृतश्रमः । अर्थशास्त्राण्यनेकानि प्राप्याश्वगजचेष्टितम्

आयुर्वेदं सम्यग्विचार्य नाट्यवेदे कृतपरिश्रमः। अनेकान्यर्थशास्त्राणि प्राप्याश्वगजचेष्टितं च ज्ञातवान्॥

Verse 5

कलासु च कृताभ्यासो मन्त्रशास्त्रविचक्षणः । भाषाश्च नाना देशानां लिपीर्ज्ञात्वा विदेशजाः

कलासु कृताभ्यासो मन्त्रशास्त्रविचक्षणः। नानादेशभाषाः ज्ञात्वा विदेशजाः लिपीरपि अवगतवान्॥

Verse 6

अर्थानुपार्ज्य धर्मेण भुक्त्वा भोगान्यदृच्छया । उत्पाद्य पुत्रान्सुगुणांस्तेभ्यो ह्यर्थं विभज्य च

धर्मेणार्थानुपार्ज्य, अदृच्छया भोगान् भुक्त्वा। सुगुणान् पुत्रान् उत्पाद्य, तेभ्यो ह्यर्थं विभज्य च॥

Verse 7

यौवनं गत्वरं ज्ञात्वा जरां दृष्ट्वाश्रितां श्रुतिम् । चिन्तामवाप महती शिवशर्मा द्विजोत्तमः

यौवनं गत्वरं ज्ञात्वा, जरां श्रुत्याश्रितां दृष्ट्वा। महतीं चिन्तामवाप शिवशर्मा द्विजोत्तमः॥

Verse 8

पठतो मे गतः कालस्तथोपार्जयतो धनम् । नाराधितो महेशानः कर्मनिर्मूलनक्षमः

पठतो मे गतः कालः तथोपार्जयतो धनम्। नाराधितो महेशानो कर्मनिर्मूलनक्षमः॥

Verse 9

न मया तोषितो विष्णुः सर्वपापहरो हरिः । सर्वकामप्रदो नृणां गणेशो नार्चितो मया

मया न तोषितो विष्णुः सर्वपापहरो हरिः; न च मया गणेशोऽर्चितः, यो नृणां सर्वकामप्रदः।

Verse 10

तमस्तोमहरः सूर्यो नार्चि तो वै मया क्वचित् । महामाया जगद्धात्री न ध्याता भवबंधहृत्

तमस्तोमहरः सूर्यो मया क्वचिदपि नार्चितः; जगद्धात्री महामाया भवबन्धहृदपि न ध्याता।

Verse 11

न प्रीणिता मया देवा यज्ञैः सर्वैः समृद्धिदाः । तुलसीवन शुश्रूषा न कृता पापशांतये

मया देवा यज्ञैः सर्वैः समृद्धिदाः न प्रीणिताः; न च पापशान्तये तुलसीवनशुश्रूषा कृता।

Verse 12

न मया तर्पिता विप्रा मृष्टान्नैर्मधुरै रसैः । इहापि च परत्रापि विपदामनुतारकाः

मया विप्रा मृष्टान्नैर्मधुरै रसैः न तर्पिताः; ये कर्माणि इहापि परत्रापि विपदामनुतारकाः।

Verse 13

बहुपुष्पफलोपेताः सुच्छायाः स्निग्धपल्लवाः । पथि नारोपिता वृक्षा इहामुत्रफलप्रदाः

बहुपुष्पफलोपेताः सुच्छायाः स्निग्धपल्लवाः वृक्षाः पथि मया नारोपिताः; ये इहामुत्र फलप्रदाः।

Verse 14

दुकूलैः स्वानुकूलैश्च चोलैः प्रत्यंगभूषणैः । नालंकृताः सुवासिन्य इहामुत्रसुवासदाः

मया न सुवासिन्यः सुसंस्कृताः दुकूलैः स्वानुकूलैश्च चोलैः प्रत्यङ्गभूषणैः; ये दानानि इहामुत्र च सुवासं सुखं च ददति।

Verse 15

द्विजाय नोर्वरा दत्ता यमलोकनिवारिणी । सुवर्णं न सुवर्णाय दत्तं दुरितहृत्परम्

द्विजाय मया नोर्वरा दत्ता यमलोकनिवारिणी; न च सुवर्णाय सुवर्णं दत्तं दुरितहृत्परं।

Verse 16

नालंकृता सवत्सा गौः पात्राय प्रतिपादिता । इह पापापहंत्र्याशु सप्तजन्मसुखावहा

मया नालङ्कृता सवत्सा गौः पात्राय प्रतिपादिता; या इह पापापहन्त्री शीघ्रं सप्तजन्मसुखावहा।

Verse 17

ऋणापनुत्तये मातुः कारितो न जलाशयः । नातिथिस्तोषितः क्वापि स्वर्गमार्गप्रदर्शकः

मातुः ऋणापनुत्तये मया न जलाशयः कारितः; न च क्वापि अतिथिः तोषितः, यः स्वर्गमार्गप्रदर्शकः।

Verse 18

छत्रोपानत्कुंडिकाश्च नाध्वगाय समर्पिताः । यास्यतः संयमिन्यां हि स्वर्गमार्गसुखप्रदाः

मया न छत्रोपानत्कुंडिकाः अध्वगाय समर्पिताः; याः संयमिन्यां यास्यतः स्वर्गमार्गे सुखप्रदाः।

Verse 19

न च कन्याविवाहार्थं वसु क्वापि मयार्पितम् । इह सौख्यसमृद्ध्यर्थं दिव्यकन्यार्पकं दिवि

न च कन्याविवाहार्थं वसु क्वापि मयार्पितम्। इह सौख्यसमृद्ध्यर्थं दिव्यकन्यार्पकं दिवि न कृतम्॥

Verse 20

न वाजपेयावभृथे स्नातो लोभवशादहम् । इह जन्मनि चान्यस्मिन्बहुमृष्टान्नपानदे

न वाजपेयावभृथे स्नातो लोभवशादहम्। इह जन्मनि चान्यस्मिन् बहुमृष्टान्नपानदे नाभवम्॥

Verse 21

न मया स्थापितं लिंगं कृत्वा देवालयं शुभम । यस्मिन्संस्थापिते लिंगो विश्वं संस्थापितं भवेत्

न मया स्थापितं लिङ्गं कृत्वा देवालयं शुभम्। यस्मिन् संस्थापिते लिङ्गो विश्वं संस्थापितं भवेत्॥

Verse 22

विष्णोरायतनं नैव कृतं सर्वसमृद्धिदम् । न च सूर्यगणेशानां प्रतिमाः कारिता मया

विष्णोरायतनं नैव कृतं सर्वसमृद्धिदम्। न च सूर्यगणेशानां प्रतिमाः कारिता मया॥

Verse 23

न गौरी न महालक्ष्मीश्चित्रेपि परिलेखिते । प्रतिमाकरणे चैषां न कुरूपो न दुर्भगः

न गौरी न महालक्ष्मीश्चित्रेऽपि परिलेखिते। प्रतिमाकरणे चैषां न कुरूपो न दुर्भगः॥

Verse 24

सुसूक्ष्माणि विचित्राणि नोज्ज्वलान्यंबराण्यपि । समर्पितानि विप्रेभ्यो दिव्यांबर समृद्धये

सुसूक्ष्माणि विचित्राणि नोज्ज्वलान्यम्बराण्यपि । विप्रेभ्यः समर्पितानि न मया दिव्याम्बरसमृद्धये ॥

Verse 25

न तिलाश्च घृतेनाक्ताः सुसमिद्धे हुताशने । हुता वै मन्त्रपूताश्च सर्वपापापनुत्तये

न तिलाश्च घृतेनाक्ताः सुसमिद्धे हुताशने । मन्त्रपूताः हुता वै न मया सर्वपापापनुत्तये ॥

Verse 26

श्रीसूक्तं पावमानी च ब्राह्मणो मंडलानि च । जप्तं पुरुषसूक्तं न पापारि शतरुद्रियम्

श्रीसूक्तं पावमानी च ब्राह्मणमण्डलानि च । पुरुषसूक्तं न जप्तं न पापारिः शतरुद्रियम् ॥

Verse 27

अश्वत्थ सेवा न कृता त्यक्त्वा चार्कं त्रयोदशीम् । सद्यः पापहरा सा हि न रात्रौ न भृगोर्दिने

अश्वत्थसेवा न कृता त्यक्त्वा चार्कत्रयोदशीम् । सद्यः पापहरा सा हि न रात्रौ न भृगोर्दिने ॥

Verse 28

शयनीयं न चोत्सृष्टं मृदुला च प्रतूलिका । दीपीदर्पणसंयु्क्तं सर्वभोगसमृद्धिदम्

शयनीयं न चोत्सृष्टं मृदुला च प्रतूलिका । दीपिदर्पणसंयुक्तं सर्वभोगसमृद्धिदम् ॥

Verse 29

अजाश्वमहिषी मेषी दासी कृष्णाजिनं तिलाः । सकरंभास्तोयकुंभा नासनं मृदुपादुके

अजाश्वमहिषीमेषीं दासीं कृष्णाजिनं तिलान् । सकरम्भान् तोयकुम्भान् नासनं मृदुपादुके च दद्यात् ॥

Verse 30

पादाभ्यंगं दीपदानं प्रपादानं विशेषतः । व्यजनं वस्त्रतांबूलं तथान्यन्मुखवासकृत

पादाभ्यङ्गं दीपदानं प्रपादानं विशेषतः । व्यजनं वस्त्रताम्बूलं तथाऽन्यन्मुखवासकृत् ॥

Verse 31

नित्यश्राद्धं भूतबलिं तथाऽतिथि समर्चनम् । विशन्त्यन्यानि दत्त्वा च प्रशस्यानि यमालये

नित्यश्राद्धं भूतबलिं तथाऽतिथिसमर्चनम् । विशन्त्यन्यानि दत्त्वा च प्रशस्यानि यमालये ॥

Verse 32

न यमं यमदूतांश्च नयामीरपि यातनाः । पश्यन्ति ते पुणयभाजो नैतच्चापि कृतं मया

न यमं यमदूतांश्च नयामीरपि यातनाः । पश्यन्ति ते पुण्यभाजो नैतच्चापि कृतं मया ॥

Verse 33

कृच्छ्रचांद्रायणादीनि तथा नक्तव्रतानि च । शरीरशुद्धिकारीणि न कृतानि क्वचिन्मया

कृच्छ्रचान्द्रायणादीनि तथा नक्तव्रतानि च । शरीरशुद्धिकारीणि न कृतानि क्वचिन्मया ॥

Verse 34

गवाह्निकं च नोदत्तं कोकंडूतिर्न वै कृता । नोद्धृता पंकमग्ना गौर्गोलोकसुखदायिनी

गवां दैनन्दिनं दानं न मया कदाचन कृतम्। न च गोदुःखशमनं कृतं, न पङ्कमग्नां गां समुद्धृतवान्—या गोलोकसुखप्रदा॥

Verse 35

नार्थिनः प्रार्थितैरर्थैः कृतार्था हि मया कृताः । देहिदेहीति जल्पाको भविष्याम्यन्यजन्मनि

अर्थिभिः प्रार्थितैरर्थैर्न मया ते कृतार्थिताः। अन्यजन्मनि देही देहीति जल्पाकोऽहं भविष्यामि॥

Verse 36

न वेदा न च शास्त्राणि नार्धो दारा न नो सुतः । न क्षेत्रं न च हर्म्यादि मायांतमनुयास्यति

न वेदा न च शास्त्राणि नार्थो दारा न च सुतः। न क्षेत्रं न च हर्म्यादि मायान्तमनुयास्यति॥

Verse 37

शिवशर्मेति संचिंत्य बुद्धिं संधाय सर्वतः । निश्चिकाय मनस्येवं भवेत्क्षेमतरं मम

शिवशर्मेति सञ्चिन्त्य बुद्धिं संधाय सर्वतः। निश्चिकाय मनस्येवं भवेत्क्षेमतरं मम॥

Verse 38

यावत्स्वस्थोस्ति मे देहो यावन्नेंद्रियविक्लवः । तावत्स्वश्रेयसां हेतुं तीर्थयात्रां करोम्यहम्

यावत्स्वस्थोऽस्ति मे देहो यावन्नेन्द्रियविक्लवः। तावत्स्वश्रेयसां हेतुं तीर्थयात्रां करोम्यहम्॥

Verse 39

दिनानि पंचपाण्येवमतिवाह्य गृहो द्विजः । शुभे तिथौ शुभे वारे शुभलग्नबले द्विजः

एवं गृहे पञ्च दिनानि व्यतीत्य द्विजः। शुभतिथौ शुभवारे शुभलग्नबलान्विते काले प्रस्थानाय समायोजयामास॥

Verse 40

उपोष्य रजनीमेकां प्रातः श्राद्धं विधाय च । गणेशान्ब्राह्मणान्नत्वा भुक्त्वा प्रस्थितवान्सुधीः

एकां रजनीमुपोष्य प्रातः श्राद्धं विधाय च। गणेशं ब्राह्मणांश्च नत्वा भुक्त्वा सुधीः प्रस्थितवान्॥

Verse 41

इति निश्चित्य निर्वाणपदनिःश्रेणिकां पराम् । सर्वेषामेव जंतूनां तत्र संस्थितिकारिणाम्

इति निश्चित्य परां निर्वाणपदनिःश्रेणिकाम्। सर्वेषां जन्तूनां तत्र संस्थितिकारिणां हिते मनो न्यधात्॥

Verse 42

अथ पंथानमाक्रम्य कियंतमपि स द्विजः । मुहूर्तं पथि विश्रम्याचिंतयत्प्राक्क्व याम्यहम्

अथ पन्थानमाक्रम्य कियन्तमपि स द्विजः। पथि मुहूर्तं विश्रम्य प्राक् चिन्तयामास—क्व याम्यहम्॥

Verse 43

भुवि तीर्थान्यनेकानि लोलमायुश्चलं मनः । ततः सप्तपुरीर्यायां सर्वतीर्थानि तत्र यत्

भुवि तीर्थान्यनेकानि लोलमायुश्चलं मनः। तस्मात् सप्तपुरीर्यायां यत्र सर्वाणि तीर्थानि संगतान्येव॥

Verse 44

अयोध्यां च पुरीं गत्वा सरयूमवगाह्य च । तत्तत्तीर्थेषु संतर्प्य पितॄन्पिंडप्रदानतः

अयोध्यां पुरीं गत्वा सरयूमवगाह्य च । तत्र तत्तत्तीर्थेषु पिण्डप्रदानतः पितॄन् संतर्पयामास ॥

Verse 45

पंचरात्रमुषित्वा तु ब्राह्मणान्परिभोज्य च । प्रयागमगमद्विप्रस्तीर्थराजं सुहृष्टवत्

पञ्चरात्रमुषित्वा तु ब्राह्मणान् परिभोज्य च । प्रयागमगमद्विप्रस्तीर्थराजं सुहृष्टवत् ॥

Verse 46

सिताऽसिते सरिच्छ्रेष्ठे यत्रास्तां सुरदुर्लभे । यत्राप्लुतो नरः पापः परं ब्रह्माधिगच्छति

यत्र सिताऽसिते सरिच्छ्रेष्ठे सुरदुर्लभे स्थिते । यत्राप्लुतो नरः पापः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥

Verse 47

क्षेत्रं प्रजापतेः पुण्यं सर्वेषामेव दुर्लभम् । लभ्यते पुण्यसंभारैर्नान्यथार्थस्य राशिभिः

क्षेत्रं प्रजापतेः पुण्यं सर्वेषामेव दुर्लभम् । लभ्यते पुण्यसंभारैर्नान्यथार्थस्य राशिभिः ॥

Verse 48

दमयंतीं कलिं कालं कलिंदतनयां शुभाम् । आगत्य मिलिता यत्र पुण्या स्वर्गतरंगिणी

यत्र पुण्या स्वर्गतरङ्गिणी दमयन्तीं कलिं कालं कलिन्दतनयां शुभाम् । आगत्य मिलिता तत्र पावनी तीर्थवर्धिनी ॥

Verse 49

प्रकृष्टं सर्वयागेभ्यः प्रयागमिति गीयते । यज्वनां पुनरावृत्तिर्न प्रयागार्द्रवर्ष्मणाम्

प्रयागः सर्वयागेभ्यः प्रकृष्ट इति कीर्त्यते। प्रयागस्नानार्द्रदेहानां यज्वनां पुनरावृत्तिर्नास्ति॥

Verse 50

यत्र स्थितः स्वयं साक्षाच्छूलटंको महेश्वरः । तत्राप्लुतानां जंतूनां मोक्षवर्त्मोपदेशकः

यत्र स्वयं साक्षाच्छूलटङ्को महेश्वरः स्थितः। तत्र स्नातानां जन्तूनां मोक्षवर्त्मोपदेशकः॥

Verse 51

तत्राऽक्षय्यवटोऽप्यस्ति सप्तपातालमूलवान् । प्रलयेपि यमारुह्य मृकंडतनयोऽवसत्

तत्राक्षय्यवटोऽप्यस्ति सप्तपातालमूलवान्। प्रलयेऽपि तमारोह्य मृकण्डतनयोऽवसत्॥

Verse 52

हिरण्यगर्भो विज्ञेयः स साक्षाद्वटरूपधृक् । तत्समीपे द्विजान्भक्त्या संभोज्याक्षय पुण्यभाक्

हिरण्यगर्भो विज्ञेयः स साक्षाद्वटरूपधृक्। तत्समीपे द्विजान् भक्त्या सम्भोज्याक्षयपुण्यभाक्॥

Verse 53

यत्र लक्ष्मीपतिः साक्षाद्वैकुंठादेत्य मानवान् । श्रीमाधवस्वरूपेण नयेद्विष्णोः परं पदम्

यत्र लक्ष्मीपतिः साक्षाद्वैकुण्ठादेत्य मानवान्। श्रीमाधवस्वरूपेण नयेद्विष्णोः परं पदम्॥

Verse 54

श्रुतिभिः परिपठ्येते सिताऽसित सरिद्वरे । तत्राप्लुतां गाह्यमृतं भवंतीति विनिश्चितम्

श्रुतय एव प्रवरसरिद्वरे ‘सिता’ ‘असिता’ इति परिपठन्ति। तत्र स्नाताः अमृतत्वं प्राप्नुवन्तीति निश्चयः॥

Verse 56

शिवलोकाद्ब्रह्मलोकादुमालोकवरात्पुनः । कुमारलोकाद्वैकुंठात्सत्यलोकात्समंततः । तपोजनमहर्भ्यश्च सर्वे स्वर्लोकवासिनः । भुवोलोकाच्च भूर्लोकान्नागलोकात्तथाऽखिलात्

शिवलोकात् ब्रह्मलोकात् पुनरुमालोकवरात्। कुमारलोकाद्वैकुण्ठात् सत्यलोकात् समन्ततः॥ तपोजनमहर्लोकात् सर्वे स्वर्लोकवासिनः। भुवर्लोकाच्च भूर्लोकान्नागलोकाच्च सर्वतः॥

Verse 57

अचला हिमवन्मुख्याः कल्पवृक्षादयो नगाः । स्नातुं माघे समायांति प्रयागमरुणोदये

अचलाः हिमवन्मुख्याः पर्वता कल्पवृक्षादयश्च। माघे स्नातुं प्रयागं समायान्त्यरुणोदये॥

Verse 58

दिगंगनाः प्रार्थयंति यत्प्रयागानिलानपि । तेपि नः पावयिष्यंति किं कुर्मः पंगवो वयम्

दिगङ्गनाः प्रयागानिलानपि प्रार्थयन्ति। ‘तेऽपि नः पावयिष्यन्ति; किं कुर्मः पङ्गवो वयम्’ इति विलपन्ति॥

Verse 59

अश्वमेधादियागाश्च प्रयागस्य रजः पुनः । तुलितं ब्रह्मणा पूर्वं न ते तद्रजसा समाः

अश्वमेधादियागाश्च प्रयागस्य रजः पुनः। ब्रह्मणा पूर्वं तुलितं न ते तद्रजसा समाः॥

Verse 60

मज्जागतानि पापानि बहुजन्मार्जितान्यपि । प्रयागनामश्रवणात्क्षीयंतेऽतीव विह्वलम्

मज्जागतानि पापानि बहुजन्मार्जितान्यपि । प्रयागनामश्रवणमात्रेण क्षीयन्तेऽतीव विह्वलानि ॥

Verse 61

धर्मतीर्थमिदं सम्यगर्थतीर्थमिदं परम् । कामिकं तीर्थमेतच्च मोक्षतीर्थमिदं ध्रुवम्

धर्मतीर्थमिदं सम्यगर्थतीर्थमिदं परम् । काम्यं तीर्थमिदं चैव मोक्षतीर्थमिदं ध्रुवम् ॥

Verse 62

ब्रह्महत्यादि पापानि तावद्गर्जंति देहिषु । यावन्मज्जंति नो माघे प्रयागे पापहारिणि

ब्रह्महत्यादि पापानि तावद्गर्जन्ति देहिषु । यावन्माघे प्रयागेऽस्मिन् पापहारिणि न मज्जति ॥

Verse 63

तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यंति सूरयः । एतद्यत्पठ्यते वेदे तत्प्रयागं पुनः पुनः

तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । एतद्यत्पठ्यते वेदे तत्प्रयागं पुनः पुनः ॥

Verse 64

सरस्वती रजो रूपा तमोरूपा कलिंदजा । सत्त्वरूपा च गंगात्र नयंति ब्रह्मनिर्गुणम्

अत्र सरस्वती रजोरूपा तमोरूपा कलिन्दजा । सत्त्वरूपा च गङ्गा ताः नयन्ति ब्रह्म निर्गुणम् ॥

Verse 65

इयं वेणीहि निःश्रेणी ब्रह्मणो वर्त्मयास्यतः । जंतोर्विशुद्धदेहस्य श्रद्धाऽश्रद्धाप्लुतस्य च

इयं वेणी हि निःश्रेणी ब्रह्मप्राप्तेः पथा भवेत्। विशुद्धदेहस्य जन्तोः श्रद्धावानश्रद्धकस्यापि॥

Verse 66

काशीति काचिदबला भुवनेषु रूढा लोलार्क केशवविलोलविलोचना । तद्दोर्युगं च वरणासिरियं तदीया वेणीति याऽत्र गदिताऽक्षयशर्मभूमिः

काशीति नाम्ना भुवनेषु रूढा काचिदबाला लोलार्ककेशवविलोलविलोचना। तस्या भुजौ वरणासी इति ख्यातौ, अत्र वेणीति गदिता—अक्षयशर्मभूमिरियम्॥

Verse 67

अगस्तिरुवाच । सुधर्मिणि गुणांस्तस्य कोत्र वर्णयितुं क्षमः । तीर्थराजप्रयागस्य तीर्थैः संसेवितस्य च

अगस्तिरुवाच—सुधर्मिणि, गुणांस्तस्य को नु वर्णयितुं क्षमः। तीर्थराजस्य प्रयागस्य, तीर्थैः संसेवितस्य च॥

Verse 68

पापिनां यानि पापानि प्रसह्य क्षालितान्यहो । तच्छुद्ध्यै सेव्यते तीर्थैः प्रयागमधिकं ततः

पापिनां यानि पापानि प्रसह्य क्षालितानि हि। तच्छुद्ध्यै तीर्थैः सेव्यते प्रयागः, ततोऽधिकः॥

Verse 69

प्रयागस्य गुणान्ज्ञात्वा शिवशर्मा द्विजः सुधीः । तत्र माघमुष्त्वाऽथ प्राप वाराणसीं पुरीम्

प्रयागस्य गुणान्ज्ञात्वा शिवशर्मा द्विजो बुधः। तत्र माघं समुषित्वा, पश्चाद्वाराणसीं पुरीम् प्राप॥

Verse 70

प्रवेश एव संवीक्ष्य स देहलिविनायकम् । अन्वलिंपत्ततो भक्त्या साज्यसिंदूरकर्दमैः

प्रवेशद्वारे देहलीविनायकं दृष्ट्वा स भक्त्या साज्यसिन्दूरकर्दमैः तमन्वलिम्पत्।

Verse 71

निवेद्यमोदकान्पंच वंचयंतं निजं जनम् । महोपसर्गवर्गेभ्यस्ततोंऽतः क्षेत्रमाविशत्

पञ्च मोदकान् निवेद्य, निजजनं महोपसर्गवर्गेभ्यो वञ्चयन्, ततः क्षेत्रमन्तराविशत्।

Verse 72

आगत्य दृष्ट्वा मणिकर्णिकायामुदग्वहां स्वर्गतरंगिणीं सः । संक्षीणपुण्येतरपुण्यकर्मणां नृणां गणैः स्थाणुगणैरिवावृताम्

आगत्य स मणिकर्णिकायामुदग्वहां स्वर्गतरङ्गिणीं ददर्श; संक्षीणपुण्येतरपुण्यकर्मणां नृगणैः स्थाणुगणैरिवावृताम्।

Verse 73

सचैलमाप्लुत्य जलेऽमलेऽमलेऽविलंबमालंबित शुद्धबुद्धिः । संतर्प्य देर्वीषमनुष्यदिव्यपितॄन्पितॄन्स्वान्सहि कर्मकांडवित्

सचैलममले जलेऽविलम्बमाप्लुत्य शुद्धबुद्धिः, कर्मकाण्डवित् स देवर्षिमनुष्यदिव्यपितॄन् स्वपितॄंश्च तर्पयामास।

Verse 74

विधाय च द्राक्स हि पंचतीर्थिकां विश्वेशमाराध्य ततो यथास्वम् । पुनःपुनर्वीक्ष्यपुरीं पुरारेरिदं मयालोकिनवेति विस्मितः

पञ्चतीर्थिकां द्राक् विधाय, यथाविधि विश्वेशमाराध्य; पुरारिवपुरीं पुनःपुनर्वीक्ष्य ‘इदं मया लोकिन्वे’ इति विस्मितोऽभवत्।

Verse 75

न स्वः पुरी सा त्वनया पुरासमं समंजसापि प्रतिसाम्यमावहेत । प्रबंधभेदाद्व्यतिरिक्तपुस्तकप्रतिर्यथा सल्लिपिभेदभंगतः

न स्वर्गपुरी सा, नापि युक्त्या, अस्याः पुरातन्याः काश्याः समतामधिगच्छति। यथा प्रबन्धभेदात् लिपिभेदाच्च भिन्नपुस्तकप्रतिः मूलग्रन्थेन न समा, तथैवात्र।

Verse 76

पयोपि यत्रत्यमचिंत्यवैभवं दिविस्थिता साधुसुधाप्यतोमुधा । तथा प्रसूतेस्तु पयोधरे पयो न पीयते पीतमिदं यदि क्वचित्

यत्रत्यं पयः अपि अचिन्त्यवैभवयुक्तं; अतः दिविस्थिता साधुसुधापि तस्योपमायां तुच्छा। तथा मातुः पयोधरे पयः, इदं रसास्वादनानन्तरं, क्वचित् अपि न पीयते।

Verse 77

अनामयाश्चिंतनया न येशितुर्जनामनाग्यत्र विना पिनाकिना । न कर्मसत्कर्मकृतोपि कुर्वतेऽनुकुर्वते शर्वगणांश्च सर्वतः

यत्र पिनाकिनं विना जनाः अनामयया चिन्तनयापि ईशितुं न शक्नुवन्ति। सत्कर्मकृतोऽपि न स्वातन्त्र्येण करोति; सर्वतः शर्वगणान् अनुकुर्वते।

Verse 78

न वर्ण्यते कैः किल काशिकेयं जंतोः स्थितस्यात्र यतोंतकाले । पचेलिमैः प्राक्कृतपुण्यभारैरोंकारमोंकारयतींदुमौलिः

अत्रान्तकाले स्थितस्य जन्तोः काशिकेयमहिमा कैः वर्ण्यते? प्राक्कृतपुण्यभारपरिपाकात् इन्दुमौलिः शिवः तं ओंकारम् उच्चारयति।

Verse 79

संसारिचिंतामणिरत्र यस्मात्तं तारकं सज्जनकर्णिकायाम् । शिवोभिधत्ते सहसांऽतकाले तद्गीयतेसौ मणि कर्णिकेति

यतः अत्र सज्जनकर्णिकायां शिवः अन्तकाले सहसा तारकं वदति—संसारिणां चिन्तामणिरिव—तस्मात् सा ‘मणिकर्णिका’ इति ख्यायते।

Verse 80

मुक्तिलक्ष्मी महापीठ मणिस्तच्चरणाब्जयोः । कर्णिकेयं ततः प्राहुर्यां जना मणिकर्णिकाम्

तस्य चरणारविन्दयोः मुक्तिलक्ष्मीति महापीठं प्रतिष्ठितम्; तत्र मणिरपि विद्यते। अत एव जनाः तां भूमिं ‘कर्णिका’ इति प्राहुः, तस्मात् सा मणिकर्णिका इति ख्याता॥

Verse 81

जरायुजांडजोद्भिज्जाः स्वेदजाह्यत्र वासिनः । न समा मोक्षभाजस्ते त्रिदशैर्मुक्तिदुर्दशैः

अत्र वासिनो जरायुजाण्डजोद्भिज्जाः स्वेदजाश्च—सर्वे मोक्षभागिनः। ते त्रिदशैः समा न; त्रिदशा हि मुक्तिं दुर्दशया, महाकष्टेन, प्राप्नुवन्ति॥

Verse 82

मम जन्म वृथाजातं दुर्वृत्तस्य जडात्मनः । नाद्ययावन्मयै क्षिष्ट काशिका मुक्तिकाशिका

दुर्वृत्तस्य जडात्मनो मम जन्म वृथैव जातम्; यावदद्यापि मया मुक्तिकाशिका काशिका न गता॥

Verse 83

पुनःपुनश्च तत्क्षेत्रमतिथीकृत्यनेत्रयोः । विचित्रं च पवित्रं च तृप्तिं नाधिजगाम ह

पुनःपुनस्तत्क्षेत्रं नेत्रयोः अतिथीकृत्य—दर्शनं कृत्वा—विचित्रं पवित्रं चापि, स तृप्तिं नाधिजगाम ह॥

Verse 84

सप्तानां च पुरीणां हि धुरी णामवयाम्यहम् । वाराणसीं सुनिर्वाणविश्राणनविचक्षणाम्

सप्तानां पुरीणां मध्ये अहं वाराणसीं धुरीं वदामि—या सुनिर्वाणं विश्राणयितुं विचक्षणा॥

Verse 85

तथापि न चतस्रोन्या मया दृग्गोचरीकृताः । तासां प्रभावं विज्ञायाप्यागमिष्याम्य हं पुनः

तथापि मया चतस्रः अन्याः पुरीः न दृग्गोचरीकृताः। तासां प्रभावं विज्ञायापि पुनरहं गमिष्यामि।

Verse 86

तीर्थयात्रां प्रतिदिनं कुर्वन्नूनं सवत्सरम् । न प्राप सर्वतीर्थानि तीर्थं काश्यां तिलेतिले

प्रतिदिनं तीर्थयात्रां कुर्वन्नपि सवत्सरं न सर्वतीर्थानि प्राप्नुयात्। काश्यां तु तिलेतिले तीर्थं विद्यते।

Verse 87

अगस्तिरुवाच । जानन्न पि गुणान्देवि क्षेत्रस्यास्य परान्द्विजः । नाना प्रमाणैः प्रवणो निरगात्स तथाप्यहो

अगस्तिरुवाच—देवि, द्विजोऽसौ क्षेत्रस्यास्य परान् गुणान् जानन्नपि, नानाप्रमाणैः प्रवणोऽपि, तथाप्यहो निरगात्।

Verse 88

किं कुर्वंति हि शास्त्राणि सप्रमाणानि सुंदरि । महामायां भवित्री तां को निवारयितुं क्षमः

किं हि शास्त्राणि सप्रमाणानि, सुन्दरि, कर्तुं शक्नुवन्ति? महामाया यदा भवित्री, तां निवारयितुं कः क्षमः?

Verse 89

कः समुच्चलितं चेतस्तोयंवा संप्रतीपयेत् । प्रोच्चथानस्थितमपि स्वभावोयच्चलस्तयोः

कः समुच्चलितं चेतः कः वा तोयं संप्रतीपयेत्? पात्रस्थमपि प्रोच्चथानस्थितं, उभयोः स्वभावो हि चलः।

Verse 90

शिवशर्मा व्रजन्सोथ देशाद्देशांतरं क्रमात् । महाकाल पुरीं प्राप कलिकालविवर्जिताम्

शिवशर्मा तु क्रमशो देशाद्देशान्तरं व्रजन् । महाकालपुरीं प्राप कलिकालविवर्जिताम् ॥

Verse 91

कल्पेकल्पेखिलंविश्वं कालयेद्यः स्वलीलया । तं कालं कलयित्वा यो महाकालो भवत्किल

कल्पेकल्पे स्वलीलया यः कालयति विश्वकम् । स कालं कलयित्वैव महाकालो भवेत्किल ॥

Verse 92

पापादवंती सा विश्वमवंतीति निगद्यते । युगेयुगेन्यनाम्नी सा कलावुज्जयिनीति च

पापादवति यद्विश्वं तस्मादवन्तीति कीर्त्यते । युगे युगेऽन्यनाम्नी सा कलौ तु उज्जयिनीति च ॥

Verse 93

विपन्नो यत्र वै जंतुः प्राप्यापि शवतां स्फुटम् । न पूतिगंधमाप्नो ति समुच्छ्रयति न क्वचित्

यत्र जन्तुर्विपन्नोऽपि शवतां स्फुटमागतः । न पूतिगन्धमाप्नोति न समुच्छ्रयते क्वचित् ॥

Verse 94

यमदूता न यस्यां हि प्रविशंति कदाचन । परःकोटीनि लिंगानि तस्यां संति पदेपदे

यमदूता न यस्यां हि प्रविशन्ति कदाचन । परःकोटीनि लिङ्गानि तस्यां सन्ति पदेपदे ॥

Verse 95

हाटकेशो महाकालस्तारके शस्तथैव च । एकलिंगं त्रिधा भूत्वा त्रिलोकीं व्याप्य संस्थितम्

हाटकेशो महाकालस्तारकेशश्च तथैव च । एक एव लिङ्गः त्रिधा भूत्वा त्रिलोकीं व्याप्य प्रतिष्ठितः ॥

Verse 96

ज्योतिः सिद्धवटे ज्योतिस्ते पश्यंतीह ये द्विजाः । अथवाश्रीमहाकालद्रष्टारः पुण्यराशयः

सिद्धवटे ज्योतिरस्ति; तज्ज्योतिरिह ये द्विजाः पश्यन्ति । अथवा श्रीमहाकालदर्शनिनः पुण्यराशयः भवन्ति ॥

Verse 97

महाकालस्य तल्लिंगं यैर्दृष्टं कष्टिभिः क्वचित । न स्पृष्टास्ते महापापैर्न दृष्टास्ते यमोद्भटैः

महाकालस्य तल्लिङ्गं यैः कष्टेन कदाचन दृष्टम् । ते महापापैर्न स्पृष्टाः, न च यमोद्भटैर्दृष्टाः ॥

Verse 98

महाकालपताकाग्रैः स्पृष्टपृष्ठास्तुरंगमाः । अरुणस्य कशाघातं क्षणं विश्रमयंति खे

महाकालपताकाग्रैः स्पृष्टपृष्ठास्तुरङ्गमाः । अरुणस्य कशाघातात् क्षणं खे विश्रमन्ति ॥

Verse 99

महाकालमहाकालमहाकालेतिसंततम् । स्मरतःस्मरतो नित्यं स्मरकर्तृस्मरांतकौ

“महाकाल महाकाल महाकाल” इति सततं जपन् । नित्यं पुनः पुनः स्मरन् स्मरकर्तारं स्मरान्तकं च स्मरति ॥

Verse 100

एवमाराध्य भूतेशं महाकालं ततो द्विजः । जगाम नगरीं कांतीं कांतां त्रिभुवनादपि

एवं भूतेशं महाकालं समाराध्य ततः स द्विजः । जगाम कांतीं नगरीं कांतां त्रिभुवनातिशोभनाम् ॥

Verse 110

युगेयुगे द्वारवत्या रत्नानि परितो मुषन् । अब्धीरत्नाकरोद्यापि लोकेषु परिगीयते

युगे युगे द्वारवत्याः परितो रत्नानि मुषन् सदा । अद्यापि स अब्धिरत्नाकर इति लोकेषु परिगीयते ॥

Verse 120

चिंतार्णवे निमग्नोभूत्त्यक्ताशो जीविते धने । सांयात्रिक इवागाधे भिन्नपोतो महार्णवे

चिन्तार्णवे निमग्नोऽभूत् त्यक्ताशो जीविते धने । सायात्रिक इवागाधे भिन्नपोतो महार्णवे ॥

Verse 130

एवं चिंतयतस्तस्य पीडासीदतिदारुणा । कोटि वृश्चिकदष्टस्य यावस्था तामवाप सः

एवं चिन्तयतस्तस्य पीडासीदतिदारुणा । कोटिवृश्चिकदष्टस्य यावस्था तामवाप सः ॥

Verse 135

तद्विमानमथारुह्य पीतवासाश्चतुर्भुजः । अलंचक्रे नभोवर्त्म स द्विजो दिव्यभूषणः

तद्विमानमथारुह्य पीतवासाश्चतुर्भुजः । अलञ्चक्रे नभोवर्त्म स द्विजो दिव्यभूषणः ॥