Adhyaya 42

Verse 1

अगस्तिरुवाच । कथं निकटतः कालो ज्ञायते हरनंदन । तानि चिह्नानि कतिचिद्ब्रूहि मे परिपृच्छतः

अगस्तिरुवाच—हे हरनन्दन, कालः कथं निकटतः ज्ञायते? परिपृच्छतः मे तानि कतिचिच्छिह्नानि ब्रूहि।

Verse 2

कुमार उवाच । वदामि कालचिह्नानि जायंते यानि देहिनाम् । मृत्यौ निकटमापन्ने मुने तानि निशामय

कुमार उवाच—देहिनां यानि कालचिह्नानि जायन्ते तानि वदामि; मृत्यौ निकटमापन्ने, मुने, तानि निशामय।

Verse 3

याम्यनासापुटे यस्य वायुर्वाति दिवानिशम् । अखंडमेव तस्यायुः क्षयत्यब्दत्रयेण हि

यस्य याम्यनासापुटे दिवानिशं वायुः सततं वाति, तस्यायुरखण्डमेव क्षीयते; हि तदब्दत्रयेणैव परिक्षीयते।

Verse 4

अहोरात्रं त्र्यहोरात्रं रविर्वहति संततम् । अब्दमेकं च तस्येह जीवनावधिरुच्यते

अहोरात्रं त्र्यहोरात्रं वा रविः संततं वहति चेत्, तस्येह जीवनावधिरब्दमेकमेवोच्यते।

Verse 5

वहेन्नासापुटयुगे दशाहानि निरंतरम् । वातश्चेत्सह संक्रांतिस्तया जीवेद्दिनत्रयम्

नासापुटयुगे दशाहानि निरन्तरं वायुः वहेत्; तया सह संक्रान्तिश्चेत्, तल्लक्षणात् स दिनत्रयमेव जीवेदिति।

Verse 6

नासावर्त्म द्वयं हित्वा मातरिश्वा मुखाद्वहेत् । शंसेद्दिनद्वयादर्वाक्प्रयाणं तस्य चाध्वनि

नासावर्त्म द्वयं हित्वा मातरिश्वा मुखाद्वहेत् चेत्, तस्याध्वनि प्रयाणं दिनद्वयादर्वाक् शंसेत्।

Verse 7

अकस्मादेवयत्काले मृत्युः सन्निहितो भवेत् । चिंतनीयः प्रयत्नेन स कालो मृत्युभीरुणा

अकस्माद्यत्काले मृत्युः सन्निहितो भवेत्, स कालो मृत्युभीरुणा प्रयत्नेन चिन्तनीयः।

Verse 8

सूर्ये सप्तमराशिस्थे जन्मर्क्षस्थे निशाकरे । पौष्णः स कालो द्रष्टव्यो यदा याम्ये रविर्वहेत्

सूर्ये सप्तमराशिस्थे, जन्मनक्षत्रगते निशाकरे; यदा याम्ये (दक्षिणे) नासापुटे रविर्वहति, तदा पौष्णः स कालो द्रष्टव्यः।

Verse 9

अकस्माद्वीक्षते यस्तु पुरुषं कृष्णपिंगलम् । तस्मिन्नेव क्षणेऽरूपं स जीवेद्वत्सरद्वयम्

अकस्मात् कृष्णपिङ्गलं पुरुषं यो वीक्षते; तस्मिन्नेव क्षणेऽरूपेऽपि निमित्ते, स द्विवत्सरमेव जीवित इति कथ्यते।

Verse 10

यस्य बीजं मलं मूत्रं क्षुतं मूत्रं मलं तु वा । इहैकदा पतेद्यस्य अब्दं तस्यायुरिष्यते

यस्य बीजं मलं मूत्रं क्षुतं वा, मूत्रं मलं तु वा; इहैकदा यदकस्मात् पतति, तस्यायुरब्दमिष्यते।

Verse 12

व्यभ्रेह्नि वारिपूर्णास्यः पृष्ठीकृत्य दिवाकरम् । फूत्कृत्याश्विंद्रचापं न पश्येत्षण्मासजीवितः

व्यभ्रेऽह्नि वारिपूर्णास्यः पृष्ठीकृत्य दिवाकरम्; फूत्कृत्याश्विन्द्रचापं न पश्येत्, षण्मासजीवितः स कथ्यते।

Verse 13

अरुंधतीं ध्रुवं चैव विष्णोस्त्रीणिपदानि च । आसन्नमृत्युर्नोपश्येच्चतुर्थं मातृमंडलम्

अरुन्धतीं ध्रुवं चैव विष्णोस्त्रीणि पदानि च; आसन्नमृत्युर्न पश्येत्, चतुर्थं मातृमण्डलम् अपि नोपश्यति।

Verse 14

अरुंधती भवेज्जिह्वा ध्रुवो नासाग्रमुच्यते । विष्णोः पदानि भ्रूमध्ये नेत्रयोर्मातृमंडलम्

अरुन्धतीव जिह्वा दृश्येत, ध्रुव इव नासाग्रं कथ्यते। भ्रूमध्ये विष्णोः पदचिह्नानि, नेत्रयोर्मातृमण्डलं च दृश्येत्—एतानि मृत्युसन्निकर्षसूचकानि निमित्तानि।

Verse 15

वेत्ति नीलादिवर्णस्य कटम्लादिरसस्यहि । अकस्मादन्यथाभावं षण्मासेन स मृत्युभाक्

नीलादिवर्णानां तथा कट्वम्लादिरसानां यदकस्मादन्यथाभावं वेत्ति, स नरः षण्मासेन मृत्युभाक् भवति।

Verse 16

षण्मासमृत्योर्मर्त्यस्य कंठोष्ठरसना रदाः । शुष्यंति सततं तद्वद्विच्छायास्तालुपंचमाः

षण्मासमृत्योर्मर्त्यस्य कण्ठोष्ठरसना रदाः सततं शुष्यन्ति; तथा तालुः पञ्चमः विच्छायो भवति स्वाभाविकवर्णं च जहाति।

Verse 17

रेतः करजनेत्रांता नीलिमानं भजंति चेत् । तर्हि कीनाशनगरीं षष्ठेमासि व्रजेन्नरः

रेतः करजानि नेत्रान्ताश्च यदि नीलिमानं भजन्ति, तर्हि नरः षष्ठे मासि कीनाशनगरीं यमपुरीं व्रजेत्।

Verse 19

द्रुतमारुह्यशरठस्त्रिवर्णो यस्य मस्तके । प्रयाति याति तस्यायुः षण्मासेन परिक्षयम्

यस्य मस्तके द्रुतमारुह्य त्रिवर्णोऽशरटः क्षणात् प्रयाति, तस्यायुः षण्मासेन परिक्षयं याति।

Verse 20

सुस्नातस्यापि यस्याशु हृदयं परिशुष्यति । चरणौ च करौ वापि त्रिमासं तस्य जीवितम्

सुस्नातस्यापि यस्याशु हृदयप्रदेशः परिशुष्यति, चरणौ करौ वा शुष्यतः; तस्य जीवितं त्रिमासपर्यन्तमेव भवति।

Verse 21

प्रतिबिंबं भवेद्यस्य पदखंडपदाकृति । पांसौ वा कर्दमे वापि पंचमासान्स जीवति

पांसौ कर्दमे वा यस्य प्रतिबिम्बं पदखण्डपदाकृतिवत् दृश्यते, स पञ्चमासान् एव जीवति।

Verse 22

छाया प्रकंपते यस्य देहबंधेपि निश्चले । कृतांतदूता बध्नंति चतुर्थे मासि तं नरम्

देहबन्धे निश्चलेऽपि यस्य छाया प्रकम्पते, तं नरं कृतान्तदूताः चतुर्थे मासि बध्नन्ति।

Verse 23

निजस्य प्रतिबिंबस्य नीराज्यमुकुरादिषु । उत्तमांगं न यः पश्येत्समासेन विनश्यति

नीराज्यमुकुरादिषु निजप्रतिबिम्बस्य उत्तमाङ्गं यो न पश्यति, स समासेन विनश्यति।

Verse 24

मतिर्भ्रश्येत्स्खलेद्वाणी धनुरैद्रं निरक्षितै । रात्रौ चंद्रद्वयं चापि दिवा द्वौ च दिवाकरौ

मतिर्भ्रश्येत् स्खलेद्वाणी, धनुरैन्द्रं निरक्षितैः; रात्रौ चन्द्रद्वयं पश्येत्, दिवा च द्वौ दिवाकरौ—एते घोराः निमित्ताः।

Verse 25

दिवा च तारकाचक्रं रात्रौ व्योमवितारकम् । युगपच्च चतुर्दिक्षु शाक्रं कोदंडमंडलम्

दिवा तारकाचक्रदर्शनं, रात्रौ च व्योम्नि वितारकत्वं, तथा युगपत् चतुर्दिक्षु शाक्रकोदण्डमण्डलदर्शनं—एतान्यत्रोत्पातलक्षणानि मन्यन्ते।

Verse 26

भूरुहे भूधराग्रे च गंधर्वनगरालयम् । दिवापिशाच नृत्यं च एते पंचत्वहेतवः

भूरुहे वा भूधराग्रे वा गन्धर्वनगरालयदर्शनं, दिवा च पिशाचनृत्यदर्शनं—एते पञ्चत्वहेतवः (मरणहेतवः) कथ्यन्ते।

Verse 27

सर्वेष्वेतेषु चिह्नेषु यद्येकमपि वीक्षते । तदा मासावधिं मृत्युः प्रतीक्षेत न चाधिकम्

सर्वेष्वेतेषु चिह्नेषु यद्येकमपि पश्येत्, तदा मासावधिं मृत्युः प्रतीक्षेत; नातोऽधिकम्।

Verse 28

करावरुद्ध श्रवणः शृणोति न यदा ध्वनिम् । स्थूलः कृशः कृशस्थूलस्तदामासान्निवर्तते

कराभ्यां श्रवणे रुद्धेऽपि यदा ध्वनिं न शृणोति, तथा स्थूलः कृशः कृशस्थूलो वा भवति—तदा मासैः प्राणाः निवर्तन्ते।

Verse 29

यः पश्येदात्मनश्छायां दक्षिणाशा समाश्रिताम् । दिनानि पंच जीवित्वा पंचत्वमुपयाति सः

यः स्वच्छायां दक्षिणाशां समाश्रितां पश्येत्, स पञ्चदिनानि जीवित्वा पञ्चत्वमुपयाति।

Verse 30

प्रोह्यते भक्ष्यते वापि पिशाचासुरवायसैः । भूतैः प्रेतैः श्वभिर्गृध्रैर्गोमायुखरसूकरैः

प्रोह्यमाणोऽथवा भक्ष्यमाणो यदि दृश्यते—पिशाचासुरवायसैः, भूतप्रेतैः, श्वभिर्गृध्रैः, गोमायुखरसूकरैश्च—तद् घोरं निमित्तं भवति।

Verse 31

रासभैः करभैः कीशैः श्वेनैरश्वतरैर्बकैः । स्वप्ने स जीवितं त्यक्त्वा वर्षांते यममीक्षते

रासभैः करभैः कीशैः श्वभिरश्वतरैर्बकैश्च स्वप्ने परीतो यः, स जीवितं त्यक्त्वा वर्षान्ते यमं पश्यति।

Verse 32

गंधपुष्पांशुकैः शोणैः स्वां तनुं भूषितां नरः । यः पश्येत्स्वप्नसमये सोऽष्टौ मासाननित्यहो

स्वप्नकाले यो नरः स्वां तनुं गन्धपुष्पांशुकैः शोणैः भूषितां पश्येत्—हन्त, स अनित्यः; अष्टौ मासान् (शेषान्) इति।

Verse 33

पांसुराशि च वल्मीकं यूपदंडमथापि वा । योधिरोहति वै स्वप्ने स षष्ठे मासि नश्यति

स्वप्ने यः पांसुराशिं वल्मीकं यूपदण्डमथापि वा आरोहति, स षष्ठे मासि विनश्यति।

Verse 34

रासभारूढमात्मानं तैलाभ्यक्तं च मुंडितम् । नीयमानं यमाशां यः स्वप्ने पश्येत्स्वपूर्वजान्

स्वप्ने यः स्वात्मानं रासभारूढं तैलाभ्यक्तं मुण्डितं च, यमाशां नीयमानं पश्येत्, स्वपूर्वजानपि च पश्येत्—तद् मृत्योः सन्निकर्षस्य घोरं निमित्तम्।

Verse 35

स्वमौलौ स्वतनौ वापि यः पश्येत्स्वप्नगो नरः । तृणानि शुष्ककाष्ठानि षष्ठे मासि न तिष्ठति

स्वमौलौ स्वतनौ वापि स्वप्नस्थो नरः तृणानि शुष्ककाष्ठानि पश्येत् चेत्, स षष्ठे मासि न तिष्ठति—मृत्युलक्षणम्।

Verse 36

लोहदंडधरं कृष्णं पुरुषं कृष्णवाससम् । स्वयं योग्रे स्थितं पश्येत्स त्रीन्मासान्न लंघयेत्

स्वप्ने कृष्णवर्णं कृष्णवाससं लोहदण्डधरं पुरुषं योग्रे स्थितं पश्येत् चेत्, स त्रीन्मासान् न लङ्घयेत्—मृत्युसूचना।

Verse 37

काली कुमारी यं स्वप्ने बद्नीयाद्बाहु पाशकैः । स मासेन समीक्षेत नगरींशमनोषिताम्

स्वप्ने कालीवद् कुमारी या नरं बाहुपाशकैः बद्नीयात्, स मासेन शमननोषितां नगरीं पश्यति—यमलोकप्राप्तिः।

Verse 38

नरो यो वानरारूढो यायात्प्राचीदिशं स्वपन् । दिनैः स पंचभिरेव पश्येत्संयमिनीं पुरीम्

स्वप्ने नरो वानरारूढः प्राचीं दिशं यायात् चेत्, स पञ्चभिर्दिनैरेव संयमिनीं पुरीं पश्येत्—यमनगरीम्।

Verse 39

कृपणोपि वदान्यः स्याद्वदान्यः कृपणो यदि । प्रकृतेर्विकृतिश्चेत्स्यात्तदा पंचत्वमृच्छति

कृपणोऽपि वदान्यः स्यात् वदान्यः कृपणो यदि; प्रकृतेर्विकृतिः स्यात् चेत्, तदा स पञ्चत्वमृच्छति।

Verse 40

एतानि कालचिह्नानि संत्यन्यानि बहून्यपि । ज्ञात्वाभ्यसेन्नरो योगमथवाकाशिकां श्रयेत्

एतानि कालचिह्नानि, अन्यान्यपि बहूनि सन्ति। एतान् ज्ञात्वा नरो योगमभ्यसेत्, अथवा काशिकां शरणं श्रयेत्॥

Verse 41

न कालवंचनोपायं मुनेन्यमवयाम्यहम् । विना मृत्युजयं काशीनाथं गर्भावरोधकम्

मुने, कालवञ्चनोपायं नाहं वदामि कञ्चन। विना काशीनाथं मृत्युंजयं, यो गर्भप्रवेशं निरुणद्धि॥

Verse 42

तावद्गर्जंति पापानि तावद्गर्जेद्यमो नृपः । यावद्विश्वेशशरणं नरो न निरतो व्रजेत्

तावद्गर्जन्ति पापानि, तावद्गर्जेद्यमो नृपः। यावद्विश्वेशशरणे नरो न निरतो भवेत्॥

Verse 43

प्राप्तविश्वेश्वरावासः पीतोत्तरवहापयाः । स्पृष्ट विश्वेशसल्लिंगः कश्च याति न वंद्यताम्

प्राप्तविश्वेश्वरावासः पीतोत्तरवहापयाः। स्पृष्टविश्वेशसल्लिङ्गः कः न याति न वन्द्यताम्॥

Verse 44

करिष्येत्कुपितःकालः किंकाशीवासिनां नृणाम् । काले शिवः स्वयं कर्णे यत्र मंत्रोपदेशकः

कुपितः कालः किं करिष्येत् काशीवासिनां नृणाम्। यत्र काले शिवः स्वयम् कर्णे मन्त्रं उपदिशति॥

Verse 45

यथा प्रयाति शिशुता कौमारं च यथा गतम् । सत्वरं गत्वरं तद्वद्यौवनं चापि वार्धकम

यथा शैशवं शीघ्रमेव कौमारं प्रविशति, कौमारं च शीघ्रं नश्यति; तथैव यौवनमपि त्वरया पलायते, वार्धक्यं च ततः सन्निकर्षेणानुगच्छति।

Verse 46

यावन्नहि जराक्रांतिर्यावन्नेंद्रियवैक्लवम् । तावत्सर्वं फल्गुरूपं हित्वा काशीं श्रयेत्सुधीः

यावन्न जराक्रान्तिर्भवति, यावन्नेन्द्रियवैक्लवं न जायते; तावत् सर्वं फल्गुरूपं परित्यज्य काशीं सुधीः शरणं श्रयेत्।

Verse 47

अन्यानि काललक्ष्माणि तिष्ठंतु कलशोद्भव । जरैव प्रथमं लक्ष्म चित्रं तत्रापि भीर्नहि

अन्यानि काललक्षणानि तिष्ठन्तु, कलशोद्भव; जरैव प्रथमं मुख्यं लक्षणम्—चित्रं तु, तत्रापि जनाः भीतिं न कुर्वन्ति।

Verse 48

पराभूतो हि जरया सर्वैश्च परिभूयते । हृततारुण्यमाणिक्यो धनहीनः पुमानिव

जरया पराभूतः पुरुषः सर्वैः परिभूयते; हृततारुण्यमाणिक्यः स धनहीन इव दृश्यते।

Verse 49

सुतावाक्यं न कुर्वंति पत्नी प्रेमापि मुंचति । बांधवा नैव मन्यंते जरसाश्लेषितं नरम्

सुताः तस्य वाक्यं न कुर्वन्ति, पत्नी च प्रेमापि मुञ्चति; बान्धवाः अपि जरसाश्लेषितं नरं नैव मन्यन्ते।

Verse 50

आश्लिष्टं जरया दृष्ट्वा परयोषिद्विशंकिता । भवेत्पराङ्मुखी नित्यं प्रणयिन्यपि कामिनी

जरया आश्लिष्टं नरं दृष्ट्वा परयोषिद्विशङ्किता कामिनी, प्रणयिन्यपि सती नित्यं पराङ्मुखी भवति।

Verse 51

न जरा सदृशो व्याधिर्न दुःखं जरया समम् । कारयित्र्यपमानस्य जरैव मरणं नृणाम्

जरासदृशो व्याधिर्नास्ति, जरया समं दुःखं न; अपमानकारिणी जरा एव, नृणां तु जरा एव मरणम्।

Verse 52

न जीयते तथा कालस्तपसा योगयुक्तिभिः । यथा चिरेणकालेन काशीवासाद्विजीयते

तपसा योगयुक्तिभिर्वा कालो न तथा जीयते; यथा चिरेण कालेन काशीवासेन विजीयते।

Verse 53

विनायज्ञैर्विनादानैर्विना व्रतजपादिभिः । विनातिपुण्यसंभारैः कः काशीं प्राप्तुमीहते

यज्ञैर्विना दानैर्विना व्रतजपादिभिर्विना, अतिपुण्यसंभारैर्विना—कः काशीं प्राप्तुमीहते?

Verse 54

काशीप्राप्तिरयं योगःकाथीप्राप्तिरिदं तपः । काशीप्राप्तिरिदं दानं काशीप्राप्तिः शिवैकता

अयं योगः काशीप्राप्तिः, इदं तपः काशीप्राप्तिः; इदं दानं काशीप्राप्तिः, शिवैकता तु काशीप्राप्तिरेव।

Verse 55

कः कलिकोथवा कालः का जरा किं च दुष्कृतम् । का रुजः केंतराया वा श्रिता वाराणसी यदि

वाराणसीं यदि कश्चित् शरणं समुपाश्रितः, तदा कलिः किम् करोति, कालो वा किं प्रभवति? जरा किम्, दुष्कृतं किं, रुजो वा केऽन्तरायाः? काशी यदा नित्यमाश्रयः।

Verse 56

कलिस्तानेव बाधेत कालस्तांश्च जिघांसति

कलिः स्थानेऽव बाधेत, कालस्तान् एव जिघांसति; काशी-शरणेषु तयोः शक्तिर्न विद्यते।

Verse 57

एनांसि तांश्च बाधंते ये न काशीं समाश्रिताः । काशीसमाश्रिता यैश्च यैश्च विश्वेश्वरोर्चितः । तारकं ज्ञानमासाद्य ते मुक्ताः कर्मपाशतः

ये न काशीं समाश्रिताः, तान् एनांसि बाधन्ते। ये च काशीसमाश्रिताः, ये च विश्वेश्वरं समर्चयन्ति, ते तारकं ज्ञानमासाद्य कर्मपाशतः प्रमुच्यन्ते।

Verse 58

धनिनो न तथा सौख्यं प्राप्नुवंति नराः क्वचित् । यथा निधनतः काश्यां लभते सुखमव्ययम्

धनिनो नराः क्वचिदपि न तथा सौख्यं प्राप्नुवन्ति, यथा काश्यां निधनतः सुखमव्ययं लभ्यते।

Verse 59

वरं काशीसमावासी नासीनो द्युसदां पदम् । दुःखांतं लभते पूर्वः सुखांतं लभते परः

द्युसदां पदे निषण्णादपि वरं काशीसमावासी। पूर्वो दुःखान्तं लभते, परः सुखान्तमेव लभते।

Verse 60

स्थितोपि भगवनीशो मंदरं चारुकंदरम् । काशीं विना रतिं नाऽप दिवोदासनृपोषिताम्

स्थितोऽपि भगवानीशो मन्दरं चारुकन्दरम् । काशीं विना रतिं नाप दिवोदासनृपोषिताम् ॥