Adhyaya 31

Verse 1

अगस्त्य उवाच । सर्वज्ञ हृदयानंद स्कंदस्कंदित तारक । न तृप्तिमधिगच्छामि शृण्वन्वाराणसीकथाम्

अगस्त्य उवाच । सर्वज्ञ हृदयानन्द स्कन्दस्कन्दित तारक । न तृप्तिमधिगच्छामि शृण्वन् वाराणसीकथाम् ॥

Verse 2

अनुग्रहो यदि मयि योग्योस्मि श्रवणे यदि । तदा कथय मे नाथ काश्यां भैरव संकथाम्

अनुग्रहो यदि मयि योग्योऽस्मि श्रवणे यदि । तदा कथय मे नाथ काश्यां भैरवसंकथाम् ॥

Verse 3

कोसौ भैरवनामात्र काशिपुर्यां व्यवस्थितः । किं रूपमस्य किं कर्म कानि नामानि चास्य वै

कोऽसौ भैरवनामात्रः काशिपुर्यां व्यवस्थितः । किं रूपमस्य किं कर्म कानि नामानि चास्य वै ॥

Verse 4

कथमाराधितश्चैव सिद्धिदः साधकस्य वै । आराधितः कुत्र काले क्षिप्रं सिद्ध्यति भैरवः

कथमाराधितश्चैव सिद्धिदः साधकस्य वै । आराधितः कुत्र काले क्षिप्रं सिद्ध्यति भैरवः ॥

Verse 5

स्कंद उवाच । वाराणस्यां महाभाग यथा ते प्रेम वर्तते । तथा न कस्यचिन्मन्ये ततो वक्ष्याम्यशेषतः

स्कन्द उवाच—महाभाग, वाराणस्यां यथा तव प्रेम प्रवर्तते, तथा कस्यचिदपि न मन्ये। अतः सर्वमशेषतः तेऽहं वक्ष्यामि।

Verse 6

प्रादुर्भावं भैरवस्य महापातकनाशनम् । यच्छ्रुत्वा काशिवासस्य फलं निर्विघ्रमाप्नुयात्

भैरवस्य प्रादुर्भावो महापातकनाशनः। यं श्रुत्वा काशिवासस्य फलं निर्विघ्रमवाप्नुयात्।

Verse 7

पाणिभ्यां परितः प्रपीड्य सुदृढं निश्चोत्य निश्चोत्य च ब्रह्मांडं सकलं पचेलिमरसालोच्चैः फलाभं मुहुः । पायंपायमपायतस्त्रिजगतीमुन्मत्तवत्तै रसैर्नृत्यंस्तांडवडंबरेण विधिनापायान्महाभैरवः

पाणिभ्यां परितः प्रपीड्य सुदृढं निश्चोत्य निश्चोत्य च ब्रह्माण्डं सकलं पचेलिमरसालोच्चैः फलाभं मुहुः। पायंपायमपायतस्त्रिजगतीमुन्मत्तवत्तै रसैर्नृत्यंस्ताण्डवडम्बरेण विधिना पायान्महाभैरवः।

Verse 8

कुंभयोने न वेत्त्येव महिमानं महेशितुः । चतुर्भजोपि वैकुंठश्चतुर्वक्त्रोपि विश्वकृत्

कुम्भयोनिर्न वेत्त्येव महिमानं महेशितुः। चतुर्भुजोऽपि वैकुण्ठश्चतुर्वक्त्रोऽपि विश्वकृत्।

Verse 9

न चित्रमत्र भूदेव भवमाया दुरत्यया । तया संमोहिताः सर्वे नावयंत्यपि तं परम्

न चित्रमत्र भूदेव, भवमाया दुरत्यया। तया संमोहिताः सर्वे न अवयन्त्यपि तं परम्।

Verse 10

वेदयेद्यदिचात्मानं स एव परमेश्वरः । तदा विंदंति ब्रह्माद्याः स्वेच्छयैव न तं विदुः

वेदयेद्यदि चात्मानं स एव परमेश्वरः। तदैव ब्रह्मादयः सत्यं विन्दन्ति; स्वेच्छयैव तं न विदुः॥

Verse 11

स सर्वगोपि नेक्ष्येत स्वात्मारामो महेश्वरः । देववद्बुध्यते मूढैरतीतो यो मनोगिराम्

स सर्वगोपि नेक्ष्येत स्वात्मारामो महेश्वरः। देववद्बुध्यते मूढैरतीतो यो मनोगिराम्॥

Verse 12

पुरा पितामहं विप्र मेरुशृंगे महर्षयः । प्रोचुः प्रणम्य लोकेशं किमेकं तत्त्वमव्ययम्

पुरा पितामहं विप्र मेरुशृङ्गे महर्षयः। प्रोचुः प्रणम्य लोकेशं किमेकं तत्त्वमव्ययम्॥

Verse 13

समा यया महेशस्य मोहितो लोकसंभवः । अविज्ञाय परं भावमात्मानं प्राह वर्पिणम्

समा यया महेशस्य मोहितो लोकसम्भवः। अविज्ञाय परं भावमात्मानं प्राह वर्पिणम्॥

Verse 14

जगद्योनिरहं धाता स्वयंभूरेक ईश्वरः । अनादिमदहं ब्रह्म मामनर्च्य न मु च्यते

जगद्योनिरहं धाता स्वयंभूरेक ईश्वरः। अनादिमदहं ब्रह्म मामनर्च्य न मुच्यते॥

Verse 15

प्रवर्तको हि जगतामहमेको निवर्तकः । नान्यो मदधिकः सत्यं कश्चित्कोपि सुरोत्तमाः

अहमेव जगतां प्रवर्तकोऽहमेव निवर्तकः। सत्यं सुरोत्तमाः, मत्तोऽधिकः कश्चिदपि नास्ति॥

Verse 16

तस्यैवं ब्रुवतो धातुः क्रतुर्नारायणांशजः । प्रोवाच प्रहसन्वाक्यं रोषताम्रविलोचनः

एवं ब्रुवति तस्मिन् धातुः क्रतुर् नारायणांशजः। प्रहसन् रोषताम्रविलोचनः प्रत्युवाच वचः॥

Verse 17

अविज्ञाय परं तत्त्वं किमेतत्प्रतिपाद्यते । अज्ञानं योगयुक्तस्य न चैतदुचितं तव

परं तत्त्वम् अविज्ञाय किमेतत् प्रतिपाद्यते। योगयुक्तस्याज्ञानं न चैतदुचितं तव॥

Verse 18

अहं कर्ता हि लोकानां यज्ञो नारायणः परः । न मामनादृत्य विधे जीवनं जगतामज

अहं कर्ता हि लोकानां यज्ञो नारायणः परः। न मामनादृत्य विधे जीवनं जगतामज॥

Verse 19

अहमेव परं ज्योतिरहमेव परा गतिः । मत्प्रेरितेन भवता सृष्टिरेषा विधीयते

अहमेव परं ज्योतिरहमेव परा गतिः। मत्प्रेरितेन भवता सृष्टिरेषा विधीयते॥

Verse 20

एवं विप्र कृतौ मोहात्परस्परजयैषिणौ । पप्रच्छतुः प्रमाणज्ञानागमांश्चतुरोपि तौ

एवं विप्र! तौ द्वावपि मोहवशात् परस्परजयैषिणौ सन्तौ, प्रमाण-ज्ञान-आगमानां चतुर्विधं स्वरूपं पप्रच्छतुः।

Verse 21

विधिक्रतू ऊचतुः । वेदाः प्रमाणं सर्वत्र प्रतिष्ठां परमामिताः । यूयमेव न संदेहः किं तत्त्वं प्रतितिष्ठत

विधिक्रतू ऊचतुः— वेदाः सर्वत्र प्रमाणं, परमामिता प्रतिष्ठा च। यूयमेव, न संशयः; किं तत्त्वे प्रतितिष्ठथ?

Verse 22

श्रुतय ऊचुः । यदि मान्या वयं देवौ सृष्टिस्थितिकरौ विभू । तदा प्रमाणं वक्ष्यामो भवत्संदेहभेदकम्

श्रुतय ऊचुः— यदि युवाभ्यां देवौ सृष्टिस्थितिकरौ विभू वयं मान्याः, तदा भवत्सन्देहभेदकं प्रमाणं वक्ष्यामः।

Verse 23

श्रुत्युक्तमिदमाकर्ण्य प्रोचतुस्तौ श्रुतीः प्रति । युष्मदुक्तं प्रमाणं नौ किं तत्त्वं सम्यगुच्यताम्

श्रुत्युक्तमिदमाकर्ण्य तौ श्रुतीः प्रति प्रोचतुः— युष्मदुक्तं प्रमाणं नौ, किं तत्त्वं सम्यगुच्यताम्।

Verse 24

ऋगुवाच । यदंतःस्थानि भूतानि यतः सर्वं प्रवर्तते । यदाहुस्तत्परं तत्त्वं स रुद्रस्त्वेक एव हि

ऋगुवाच— यदन्तःस्थानि भूतानि यतः सर्वं प्रवर्तते, यदाहुः तत्परं तत्त्वं; स रुद्रः एक एव हि।

Verse 25

यजुरुवाच । यो यज्ञैरखिलैरीशो योगेन च समिज्यते । येन प्रमाणं हि वयं स एकः सर्वदृक्छिवः

यजुरुवाच—योऽसौ ईशः सर्वयज्ञैः योगेन च सम्यगर्च्यते, येन हि वयं प्रमाणं प्राप्नुमः; स एकः सर्वदृक् शिवः।

Verse 26

सामोवाच । येनेदं भ्रश्यते विश्वं योगिभिर्यो विचिंत्यते । यद्भासा भासते विश्वं स एकस्त्र्यंबकः परः

सामोवाच—येनैतद् विश्वं भ्रश्यते, यो योगिभिर्विचिन्त्यते; यद्भासा भासते विश्वं, स एकस्त्र्यम्बकः परः।

Verse 27

अथर्वोवाच । यं प्रपश्यंति देवेशं भक्त्यानुग्रहिणो जनाः । तमाहुरेकं कैवल्यं शंकरं दुःखतस्करम्

अथर्वोवाच—यं देवेशं भक्त्यानुग्रहिणो जनाः प्रपश्यन्ति; तमेकं कैवल्यं शङ्करं दुःखतस्करम् आहुः।

Verse 28

श्रुतीरितं निशम्येत्थं तावतीव विमोहितौ । स्मित्वाहतुः क्रतु विधीमोहाध्येनांकितौ मुने

श्रुतीरितं वचः श्रुत्वा तथैव तौ अतिविमोहितौ; स्मित्वा ऊचतुः—मुने—क्रतुविधिमोहाध्येनाङ्कितौ।

Verse 29

कथं प्रमथनाथोसौ रममाणो निरंतरम् । दिगंबरः पितृवने शिवया धूलिधूसरः

कथं स प्रमथनाथोऽसौ निरन्तरं रममाणः, दिगम्बरः पितृवने शिवया सह धूलिधूसरः?

Verse 30

विटंकवेशो जटिलो वृषगोव्यालभूषणः । परं ब्रह्मत्वमापन्नः क्व च तत्संगवर्जितम्

विटङ्कवेषो जटिलो वृषगोव्यालभूषणः सन् अपि स कथं परं ब्रह्मत्वमापन्नः, कथं च तत्सङ्गवर्जित एव स्थितः?

Verse 31

तदुदीरितमाकर्ण्य प्रणवात्मा सनातनः । अमूर्तो मूर्तिमान्भूत्वा हसमान उवाच तौ

तदुदीरितमाकर्ण्य प्रणवात्मा सनातनः अमूर्तोऽपि मूर्तिमान् भूत्वा हसमानस्तौ उवाच।

Verse 32

प्रणव उवाच । न ह्येष भगवाञ्छक्त्या स्वात्मनो व्यतिरिक्तया । कदाचिद्रमते रुद्रो लीलारूपधरो हरः

प्रणव उवाच—न ह्येष भगवाञ्छक्त्या स्वात्मनो व्यतिरिक्तया कदाचिद्रमते; रुद्रो हरः लीलारूपधरो भवति।

Verse 33

असौ हि भगवानीशः स्वयंज्योतिः सनातनः । आनंदरूपा तस्यैषा शक्तिर्नागंतुकी शिवा

असौ हि भगवानीशः स्वयंज्योतिः सनातनः; तस्य शिवा शक्तिरानन्दरूपा, न तु नागन्तुकी काचन।

Verse 34

इत्येवमुक्तेपि तदा मखमूर्तेरजस्य हि । नाज्ञानमगमन्नाशं श्रीकंठस्यैव मायया

इत्येवमुक्तेऽपि तदा मखमूर्तेरजस्य हि अज्ञानं नाशमगमत्, श्रीकण्ठस्यैव मायया।

Verse 35

प्रादुरासीत्ततो ज्योतिरुभयोरंतरे महत् । पूरयन्निजया भासा द्यावाभूम्योर्यदंतरम्

ततः तयोर्मध्ये महज्ज्योतिः प्रादुरभूत्, स्वकीयया भासा द्यावाभूम्योरन्तरालं समन्तात् पूरयामास।

Verse 36

ज्योतिर्मंडलमध्यस्थो ददृशे पुरुषाकृतिः । प्रजज्वालाथ कोपेन ब्रह्मणः पंचमं शिरः

तस्य ज्योतिर्मण्डलमध्यस्थः पुरुषाकृतिः कश्चिद् ददृशे; अथ कोपेन ब्रह्मणः पञ्चमं शिरो जज्वाल।

Verse 37

आवयोरंतरं कोसौ बिभृयात्पुरुषाकृतिम् । विधिः संभावयेद्यावत्तावत्स हि विलोकितः

“आवयोर्मध्ये कः खलु पुरुषाकृतिं बिभृयात्?” इति विधिः यावत् संभावयति, तावत् स एव तं अद्भुतं निरन्तरं विलोकयामास।

Verse 38

स्रष्टा क्षणेन च महान्पुरुषो नीललोहितः । त्रिशूलपाणिर्भालाक्षो नागोडुपविभूषणः

क्षणेनैव महान् पुरुषो नीललोहितः प्रादुरभूत्—त्रिशूलपाणिः, भालाक्षः, नागोडुपविभूषितश्च।

Verse 39

हिरण्यगर्भस्तं प्राह जाने त्वां चंद्रशेखरम् । भालस्थलान्ममपुरा रुद्रः प्रादुरभूद्भवान्

हिरण्यगर्भः तमुवाच—“त्वां चन्द्रशेखरं जानामि; मम भालप्रदेशात् पुरा रुद्ररूपेण भवान् प्रादुरभूत्।”

Verse 40

रोदनाद्रुद्रनामापि योजितोसि मया पुरा । मामेव शरणं याहि पुत्र रक्षां करोमि ते

रोदनात् पूर्वमेवाहं रुद्रनामापि ते ददौम् । मामेव शरणं याहि पुत्र रक्षां करोमि ते ॥

Verse 41

अथेश्वरः पद्मयोनेः श्रुत्वा गर्ववतीं गिरम् । सकोपतः समुत्पाद्य पुरुषं भैरवाकृतिम्

अथेश्वरः पद्मयोनेः श्रुत्वा गर्ववतीं गिरम् । सकोपतः समुत्पाद्य पुरुषं भैरवाकृतिम् ॥

Verse 42

प्राह पंकजजन्मासौ शास्यस्ते कालभैरव । कालवद्राजसे साक्षात्कालराजस्ततो भवान्

प्राह पंकजजन्मासौ शास्यस्ते कालभैरव । कालवद्राजसे साक्षात्कालराजस्ततो भवान् ॥

Verse 43

विश्वं भर्तुं समर्थोऽसि भरणाद्भैरवः स्मृतः । त्वत्तो भेष्यति कालोपि ततस्त्वं कालभैरवः

विश्वं भर्तुं समर्थोऽसि भरणाद्भैरवः स्मृतः । त्वत्तो भेष्यति कालोऽपि ततस्त्वं कालभैरवः ॥

Verse 44

आमर्दयिष्यति भवांस्तुष्टो दुष्टात्मनो यतः । आमर्दक इति ख्याति ततः सर्वत्र यास्यति

आमर्दयिष्यति भवांस्तुष्टो दुष्टात्मनो यतः । आमर्दक इति ख्यातिं ततः सर्वत्र यास्यति ॥

Verse 45

यतः पापानि भक्तानां भक्षयिष्यति तत्क्षणात् । पापभक्षण इत्येव तव नाम भविष्यति

यतः पापानि भक्तानां भक्षयिष्यति तत्क्षणात् । पापभक्षण इत्येव तव नाम भविष्यति

Verse 46

या मे मुक्तिपुरी काशी सर्वाभ्योपि गरीयसी । आधिपत्यं च तस्यास्ते कालराज सदैव हि

या मे मुक्तिपुरी काशी सर्वाभ्योपि गरीयसी । आधिपत्यं च तस्यास्ते कालराज सदैव हि

Verse 47

तत्र ये पापकर्तारस्तेषां शास्ता त्वमेव हि । शुभाशुभं न तत्कर्म चित्रगुप्तो लिखिष्यति

तत्र ये पापकर्तारस्तेषां शास्ता त्वमेव हि । शुभाशुभं न तत्कर्म चित्रगुप्तो लिखिष्यति

Verse 48

एतान्वरान्प्रगृह्याऽथ तत्क्षणात्कालभैरवः । वामांगुलिनखाग्रेण चकर्त च शिरो विधेः

एतान्वरान्प्रगृह्याऽथ तत्क्षणात्कालभैरवः । वामांगुलिनखाग्रेण चकर्त च शिरो विधेः

Verse 49

यदंगमपराध्नोति कार्यं तस्यैव शासनम् । अतो येन कृता निंदा तच्छिन्नं पचमं शिरः

यदंगमपराध्नोति कार्यं तस्यैव शासनम् । अतो येन कृता निंदा तच्छिन्नं पचमं शिरः

Verse 50

यज्ञमूर्तिधरो विष्णुस्ततस्तुष्टाव शंकरम् । भीतो हिरण्यगर्भोपि जजाप शतरुद्रियम्

ततः यज्ञमूर्तिधरो विष्णुः शंकरं तुष्टाव; भीतः हिरण्यगर्भोऽपि शतरुद्रियम् अजपৎ।

Verse 51

आश्वास्य तौ महादेवः प्रीतः प्रणतवत्सलः । प्राह स्वां मूर्तिमपरां भैरवं तं कपर्दिनम्

तौ आश्वास्य महादेवः प्रीतः प्रणतवत्सलः; स्वां मूर्तिमपरां तं भैरवं कपर्दिनं प्राह।

Verse 52

मान्योऽध्वरोसौ भवता तथा शतधृतिस्त्वयम् । कपालं वैधसं चापि नीललोहित धारय

मान्योऽध्वरोऽसौ भवता, तथा शतधृतिस्त्वया; नीललोहित, वैधसं कपालं चापि धारय।

Verse 53

ब्रह्महत्यापनोदाय व्रतं लोकाय दर्शयन् । चर त्वं सततं भिक्षां कापालव्रतमास्थितः । इत्युक्त्वांऽतर्हितो देवस्तेजोरूपस्तदा शिवः

ब्रह्महत्यापनोदाय व्रतं लोकाय दर्शयन्; कापालव्रतमास्थितः सततं भिक्षां चर त्वम्। इत्युक्त्वा तेजोरूपः शिवो देवोऽन्तर्हितोऽभवत्।

Verse 54

उत्पाद्य कन्यामेकां तु ब्रह्महत्येति विश्रुताम् । रक्तांबरधरां रक्तां रक्तस्रग्गंधलेपनाम्

उत्पाद्य कन्यामेकां तु ‘ब्रह्महत्येति’ विश्रुताम्; रक्ताम्बरधरां रक्तां रक्तस्रग्गन्धलेपनाम्।

Verse 55

दंष्टाकरालवदनां ललज्जिह्वातिभीषणाम् । अंतरिक्षैकपादाग्रां पिबंतीं रुधिरं बहु

दंष्ट्राकरालवदना ललज्जिह्वातिभीषणा । अन्तरिक्षैकपादाग्रा बहुरुधिरं पिबन्ती सा ददर्श॥

Verse 56

कर्त्रीं कर्परहस्ताग्रां स्फुरत्पिंगोग्रतारकाम् । गर्जयंतीं महावेगां भैरवस्यापिभीषणाम्

कर्त्रीं धारयन्तीं कर्परहस्ताग्रां स्फुरत्पिङ्गोग्रतारकाम् । महावेगेन गर्जन्तीं भैरवस्यापि भीषणाम्॥

Verse 57

यावद्वाराणसीं दिव्यां पुरीमेष गमिष्यति । तावत्त्वं भीषणे कालमनुगच्छोग्ररूपिणि

यावद्वाराणसीं दिव्यां पुरीमेष गमिष्यति । तावत्त्वं भीषणे कालेऽनुगच्छोग्ररूपिणि॥

Verse 58

सर्वत्र ते प्रवेशोस्ति त्यक्त्वा वाराणसीं पुरीम् । नियोज्यतामिति शिवोप्यंतर्धानं गतस्ततः

सर्वत्र ते प्रवेशोऽस्ति त्यक्त्वा वाराणसीं पुरीम् । नियोज्यतामिति शिवोऽप्यन्तर्धानं गतस्ततः॥

Verse 59

तत्सान्निध्याद्भैरवोपि कालोभूत्कालकालतः । स देवदेववाक्येन बिभ्रत्कापालिकं व्रतम्

तत्सान्निध्याद्भैरवोऽपि कालोऽभूत्कालकालतः । स देवदेववाक्येन बिभ्रत्कापालिकं व्रतम्॥

Verse 60

कपालपाणिर्विश्वात्मा चचार भुवनत्रयम् । नात्याक्षीच्चापि तं देवं ब्रह्महत्या सुदारुणा

कपालपाणिर्विश्वात्मा भुवनत्रयमचरत् । न च तं देवमत्यर्थं जहौ ब्रह्महत्या सुदारुणा ॥

Verse 61

सत्यलोकेपि वैकुंठे महेंद्रादि पुरीष्वपि । त्रिजगत्पतिरुग्रोपि व्रती त्रिजगतीश्वरः

सत्यलोकेऽपि वैकुण्ठे महेन्द्रादिपुरीष्वपि । त्रिजगत्पतिरुग्रोऽपि व्रती त्रिजगदीश्वरः ॥

Verse 62

प्रतितीर्थं भ्रमन्नापि विमुक्तो ब्रह्महत्यया

प्रतितीर्थं भ्रमन्नपि न विमुक्तो ब्रह्महत्यया ॥

Verse 63

अनेनैवानुमानेन महिमा त्ववगम्यताम् । ब्रह्महत्यापनोदिन्याः काश्याः कलशसंभव

अनेनैवानुमानेन काश्याः महिमा अवगम्यताम् । ब्रह्महत्यापनोदिन्याः कलशसम्भव ॥

Verse 64

संति तीर्थान्यनेकानि बहून्यायतनानि च । अधि त्रिलोकिनो काश्याः कलामर्हंति षोडशीम्

सन्ति तीर्थान्यनेकानि बहून्यायतनानि च । त्रिलोकिनः काश्याः तुल्ये कलामर्हन्ति षोडशीम् ॥

Verse 65

तावद्गर्जंति पापानि ब्रहत्यादिकान्यलम् । यावन्नाम न शृण्वंति काश्याः पापाचलाशनेः

तावदेव ब्रह्महत्यादि-भृशपापानि गर्जन्ति, यावत् काश्याः नाम न शृण्वन्ति—यत् पापाचलभेदने वज्रमिव।

Verse 66

प्रमथैः सेव्यमानोऽयं त्रिलोकीं विचरन्हरः । कापालिको ययौ देवो नारायणनिकेतनम्

प्रमथैः सेव्यमानोऽयं हरः त्रिलोकीं विचरन् कापालिकवेषधारी, देवो नारायणनिकेतनं ययौ।

Verse 67

अथायांतं महाकालं त्रिनेत्रं सर्पकुंडलम् । महादेवांशसंभूतं भैरवं भीषणाकृतिम्

अथ महाकालः त्रिनेत्रः सर्पकुण्डलभूषितः, महादेवांशसम्भूतो भीषणाकृतिः भैरवोऽयम् आगतः।

Verse 68

पपात दंडवद्भूमौ दृष्ट्वा तं गरुडध्वजः । देवाश्च मुनयश्चैव देवनार्यः समंततः

तं दृष्ट्वा गरुडध्वजः दण्डवद्भूमौ पपात; देवाः मुनयश्च देवनार्यश्च समन्ततः तथैव निपेतुः।

Verse 69

निपेतुः प्रणिपत्यैनं प्रणतः कमलापतिः । शिरस्यंजलिमारोप्य स्तुत्वा बहुविधैः स्तवैः

ते प्रणिपत्य निपेतुः; कमलापतिः प्रणतः शिरसि अञ्जलिं कृत्वा, बहुविधैः स्तवैः तं स्तुत्वा।

Verse 70

क्षीरोदमथनो तां प्राह पद्मालयां हरिः । प्रिये पश्याऽब्जनयने धन्याऽसि सुभगेनघे

क्षीरोदमथनो हरिः पद्मालयां प्राह— “प्रिये, पश्य; अब्जनयने, धन्याऽसि; सुभगे, अनघे, त्वं खलु कृतार्था।”

Verse 71

धन्योऽहं देवि सुश्रोणि यत्पश्यावो जगत्पतिम् । अयं धाता विधाता च लोकानां प्रभुरीश्वरः

“देवि सुश्रोणि, धन्योऽहं यत् पश्यावो जगत्पतिम्; अयं धाता विधाता च, लोकानां प्रभुरीश्वरः।”

Verse 72

अनादिः शरणः शांतः परः षड्विंशसंमितः । सर्वज्ञः सर्वयोगीशः सर्वभूतैकनायकः

अनादिरयं शरणः शान्तः परः षड्विंशसंमितात्; सर्वज्ञः सर्वयोगीशः सर्वभूतैकनायकः।

Verse 73

सर्वभूतांतरात्माऽयं सर्वेषां सर्वदः सदा । यं विनिद्रा विनिःश्वासाः शांता ध्यानपरायणाः

सर्वभूतान्तरात्माऽयं सर्वेषां सर्वदः सदा; यं विनिद्रा विनिःश्वासाः शान्ता ध्यानपरायणाः।

Verse 74

धिया पश्यंति हृदये सोयमद्य समीक्ष्यताम् । यं विदुर्वेदतत्त्वज्ञा योगिनो यतमानसाः

धिया पश्यन्ति हृदये योऽयं, सोऽद्य समीक्ष्यताम्; यं विदुर्वेदतत्त्वज्ञा योगिनो यतमानसाः।

Verse 76

यस्याख्यां ब्रुवतां नित्यं न देहः सोपि देहधृक् । यं दृष्ट्वा न पुनर्जन्म लभ्यते मानवैर्भुवि

यस्य नाम नित्यं ब्रुवतां देहधृगपि देहो न बन्धनं भवति। यं दृष्ट्वा भुवि मानवाः पुनर्जन्म न लभन्ते॥

Verse 77

सोयमायाति भगवांस्त्र्यंबकः शशिभूषणः । पुंडरीकदलायामे धन्येमेऽद्य विलोचने

पश्यत—स आगच्छति भगवान् त्र्यम्बकः शशिभूषणः। पुण्डरीकदलायामे धन्ये मेऽद्य विलोचने॥

Verse 78

धिग्धिक्पदं तु देवानां परं दृष्ट्वाऽत्र शंकरम् । लभ्यते यन्न निर्वाणं सर्वदुःखांतकृत्तु यत्

धिक् धिक् देवानां परं पदमपि, अत्र शंकरं दृष्ट्वापि। यन्न लभ्यते निर्वाणं सर्वदुःखान्तकृत्तु यत्॥

Verse 79

देवत्वादशुभं किंचिद्देवलोके न विद्यते । दृष्ट्वापि सर्वदेवेशं यन्मुक्तिं न लभामहे

देवत्वात् देवलोके किमप्यशुभं न विद्यते। तथापि सर्वदेवेशं दृष्ट्वापि यन्मुक्तिं न लभामहे—एष नः शोकः॥

Verse 80

एवमुक्त्वा हृषीकेशः संप्रहृष्टतनूरुहः । प्रणिपत्य महादेवमिदमाह वृषध्वजम्

एवमुक्त्वा हृषीकेशः संप्रहृष्टतनूरुहः। प्रणिपत्य महादेवं वृषध्वजमिदमाह॥

Verse 81

किमिदं देवदेवेन सर्वज्ञेन त्वया विभो । क्रियते जगतां धात्रा सर्वपापहराऽव्यय

किमिदं देवदेवेन सर्वज्ञेन त्वया विभो जगतां धात्रा सर्वपापहराऽव्यय क्रियते?

Verse 82

क्रीडेयं तव देवेश त्रिलोचन महामते । किं कारणं विरूपाक्ष चेष्टितं ते स्मरार्दन

क्रीडेयं तव देवेश त्रिलोचन महामते? किं कारणं विरूपाक्ष चेष्टितं ते स्मरार्दन?

Verse 83

किमर्थं भगवत्र्छंभो भिक्षां चरसि शक्तिप । संशयो मे जगन्नाथ नतत्रैलोक्यराज्यद

किमर्थं भगवच्छंभो भिक्षां चरसि शक्तिप? संशयो मे जगन्नाथ नतत्रैलोक्यराज्यद!

Verse 84

एवमुक्तस्ततः शंभुर्विष्णुमेतदुदाहरत् । ब्रह्मणस्तु शिरश्छिन्नमंगु्ल्यग्रनखेन ह

एवमुक्तस्ततः शंभुर्विष्णुमेतदुदाहरत्—ब्रह्मणस्तु शिरश्छिन्नमङ्गुल्यग्रनखेन ह।

Verse 85

तदघप्रतिघं विष्णो चराम्येतद्व्रतं शुभम् । एवमुक्तो महेशेन पुंडरीकविलोचनः

तदघप्रतिघं विष्णो चराम्येतद्व्रतं शुभम्। एवमुक्तो महेशेन पुंडरीकविलोचनः।

Verse 86

स्मित्वा किंचिन्नतशिराः पुनरेवं व्यजिज्ञपत् । यथेच्छसि तथा क्रीड सर्वविष्टपनायक

स्मित्वा किंचिन्नतशिराः पुनरेवमवोचत्— “यथेच्छसि तथा क्रीड, सर्वभूताधिनायक।”

Verse 87

मायया मां महादेव नच्छादयितुमर्हसि । नाभीकमलकोशात्तु कोटिशः कमलासनान्

“मायया मां महादेव नाच्छादयितुमर्हसि; नाभीकमलकोशात्तु युगे युगे कोटिशः कमलासनाः प्रादुर्भवन्ति।”

Verse 88

कल्पे कल्पे सृजामीश त्वन्नियोगबलाद्विभो । त्यज मायामिमां देव दुस्तरामकृतात्मभिः

“कल्पे कल्पे सृजाम्यीश त्वन्नियोगबलाद्विभो; त्यज मायामिमां देव, दुस्तरामकृतात्मभिः।”

Verse 89

मदाद्यो महादेव मायया तव मोहिताः । यथावदवगच्छामि चेष्टितं ते शिवापते

“मदाद्यो महादेव मायया तव मोहिताः; यथावदवगच्छामि चेष्टितं ते शिवापते।”

Verse 90

संहारकाले संप्राप्ते सदेवानखिलान्मुनीन् । लोकान्वर्णाश्रमवतो हरिष्यसि यदा हर

“संहारकाले संप्राप्ते सदेवानखिलान्मुनीन्; लोकान्वर्णाश्रमवतो हरिष्यसि यदा हर।”

Verse 91

तदा क्व ते महादेव पाप ब्रह्मवधादिकम् । पारतंत्र्यं न ते शंभो स्वैरं क्रीडेत्ततो भवान्

तदा क्व ते महादेव पापं ब्रह्मवधादिकम्? न हि ते शम्भो पारतन्त्र्यं; अतः स्वैरं क्रीडसि भवान्।

Verse 92

अतीतब्रह्मणामस्थ्नां स्रक्कंठे तव भासते । तदातदा क्वानुगता ब्रह्महत्या तवानघ

अतीतब्रह्मणामस्थ्नां स्रग् कण्ठे तव भासते; तदातदा क्वानुगता ब्रह्महत्या तवानघ?

Verse 93

कृत्वापि सुमहत्पापं त्वां यः स्मरति भावतः । आधारं जगतामीशं तस्य पापं विलीयते

कृत्वापि सुमहत्पापं यो भावतः त्वां स्मरति; जगतामाधारमीशं तस्य पापं विलीयते।

Verse 94

यथा तमो न तिष्ठेत संनिधावंशुमालिनः । तथा न भवभक्तस्य पापं तस्य व्रजेत्क्षयम्

यथा तमो न तिष्ठेत संनिधावंशुमालिनः; तथा न भवभक्तस्य पापं तिष्ठति, क्षयं व्रजेत्।

Verse 95

यश्चिंतयति पुण्यात्मा तव पादांबुजद्वयम् । ब्रह्महत्यादिकमपि पापं तस्य व्रजेत्क्षयम्

यश्चिन्तयति पुण्यात्मा तव पादाम्बुजद्वयम्; ब्रह्महत्यादिकं पापं तस्यापि क्षयं व्रजेत्।

Verse 96

तव नामानुरक्ता वाग्यस्य पुंसो जगत्पते । अप्यद्रिकूटतुलितं नैनस्तमनुबाधते

जगत्पते, यस्य पुंसो वाक् तव नाम्नि अनुरक्ता, तं अद्रिकूटतुलितमपि एनः नानुबाधते।

Verse 97

रजसा तमसा विवर्धितं क्व नु पापं परितापदायकम् । क्व च ते शिव नाम मंगलं जनजीवातु जगद्रुजापहम्

रजस्तमसा विवर्धितं परितापदायकं पापं क्व? क्व च ते शिव नाम मङ्गलं जनजीवातु जगद्रुजापहम्।

Verse 98

यदि जातुचिदंधकद्विषस्तवनामौष्ठपुटाद्विनिःसृतम् । शिवशंकर चंद्रशेखरेत्यसकृत्तस्य न संसृतिः पुनः

यदि जातुचिदन्धकद्विषस्तव नाम औष्ठपुटाद्विनिःसृतं, शिवशङ्करचन्द्रशेखरेति असकृत् वदति, तस्य पुनः संसृतिः न।

Verse 99

परमात्मन्परंधाम स्वेच्छा विधृत विग्रह । कुतूहलं तवेशेदं क्व पराधीनतेश्वरे

परमात्मन् परंधाम स्वेच्छाविधृतविग्रह! ईश, तवेदं कुतूहलं किम्? ईश्वरस्य क्व पराधीनता?

Verse 100

अद्य धन्योस्मि देवेश यं न पश्यति योगिनः । पश्यामि तं जगन्मूलं परमेश्वरमक्षयम्

अद्य धन्योऽस्मि देवेश! यं न पश्यन्ति योगिनः, तं जगन्मूलं परमेश्वरमक्षयं पश्यामि।

Verse 110

अवियोगोऽस्तु मे देव त्वदंघ्रियुगलेन वै । एष एव वरः शंभो नान्यं कंचिद्वरं वृणे

अवियोगोऽस्तु मे देव त्वदङ्घ्रियुगलेन वै। एष एव वरः शम्भो नान्यं कञ्चिद्वरं वृणे॥

Verse 120

ब्रह्महत्यादि पापानि यस्या नाम्नोपि कीर्तनात् । त्यजंति पापिनं काशी सा केनेहोपमीयते

ब्रह्महत्यादि पापानि यस्या नाम्नोपि कीर्तनात्। त्यजन्ति पापिनं काशी सा केनेहोपमीयते॥

Verse 130

महाश्मशानमासाद्य यदि देवाद्विपद्यते । पुनः श्मशानशयनं न क्वापि लभते पुमान्

महाश्मशानमासाद्य यदि देवाद्विपद्यते। पुनः श्मशानशयनं न क्वापि लभते पुमान्॥

Verse 150

तीर्थे कालोदके स्नात्वा कृत्वा तर्पणमत्वरः । विलोक्य कालराजं च निरयादुद्धरेत्पितॄन्

तीर्थे कालोदके स्नात्वा कृत्वा तर्पणमत्वरः। विलोक्य कालराजं च निरयादुद्धरेत्पितॄन्॥