Adhyaya 30

Verse 1

स्कंद उवाच । शृण्वगस्त्यमहाभाग स च राजा भगीरथः । आराध्य श्रीमहादेवमुद्दिधीर्षुः पितामहान्

स्कन्द उवाच—शृणु, अगस्त्य महाभाग; स राजा भगीरथः पितॄन् उद्धर्तुमिच्छन् श्रीमहादेवं समाराधयामास।

Verse 2

ब्रह्मशाप विनिर्दग्धान्सर्वान्राजर्षिसत्तमः । महता तपसा भूमिमानिनाय त्रिवर्त्मगाम्

ब्रह्मशापेन विनिर्दग्धान् सर्वान् उद्धर्तुं राजर्षिसत्तमः स महता तपसा त्रिवर्त्मगां गङ्गां भूमौ अवतारयामास।

Verse 3

त्रयाणामपि लोकानां हिताय महते नृपः । समानैषीत्ततो गंगां यत्रासीन्मणिकर्णिका

त्रयाणामपि लोकानां महते हिताय स नृपः ततः गङ्गां तत्र समानीषीत् यत्र मणिकर्णिका आसीत्।

Verse 4

आनंदकाननं शंभोश्चक्रपुष्करिणी हरेः । परब्रह्मैकसुक्षेत्रं लीलामोक्षसमर्पकम्

एतत् शम्भोः आनन्दकाननं, हरेः चक्रपुष्करिणी; परब्रह्मणः एकं सुष्ठु क्षेत्रं, लीलया मोक्षं समर्पयति।

Verse 5

प्रापयामास तां गंगां दैलीपिः पुरतश्चरन् । निर्वाणकाशनाद्यत्र काशीति प्रथिता पुरी

तां गङ्गां दैलीपिः पुरतः चरन् प्रापयामास; यत्र निर्वाणं काशनात् ‘काशी’ इति पुरी प्रथिता।

Verse 6

अविमुक्तं महाक्षेत्रं न मुक्तं शंभुना क्वचित । प्रागेव हि मुनेऽनर्घ्यं जात्यं जांबूनदं स्वयम्

अविमुक्तं महाक्षेत्रं शंभुना न कदाचन त्यक्तम्। प्रागेव हि मुनेऽनर्घ्यं स्वयमेव जात्यं जाम्बूनदं यथा॥

Verse 7

पुनर्वारितरेणापि हीरेणयदि संगतम् । चक्रपुष्करणीतीर्थं प्रागेव श्रेयसांपदम्

पुनर्वारितरेणापि हीरेण यदि संगतम्। चक्रपुष्करणीतीर्थं प्रागेव श्रेयसां पदम्॥

Verse 8

ततः श्रेष्ठतरं शंभोर्मणिश्रवणभूषणात् । आनंदकानने तस्मिन्नविमुक्ते शिवालये

ततः श्रेष्ठतरं शंभोर्मणिश्रवणभूषणात्। आनंदकानने तस्मिन्नविमुक्ते शिवालये॥

Verse 9

प्रागेव मुक्तिः संसिद्धा गंगासंगात्ततोधिका । यदा प्रभृति सा गंगा मणिकर्ण्यां समागता

प्रागेव मुक्तिः संसिद्धा गंगासंगात् ततोऽधिका। यदा प्रभृति सा गंगा मणिकर्ण्यां समागता॥

Verse 10

तदाप्रभृति तत्क्षेत्रं दुष्प्रापं त्रिदशैरपि । कृत्वा कर्माण्यनेकानि कल्याणानीतराणि वा

तदाप्रभृति तत्क्षेत्रं दुष्प्रापं त्रिदशैरपि। कृत्वा कर्माण्यनेकानि कल्याणानीतराणि वा॥

Verse 11

तानि क्षणात्समुत्क्षिप्य काशीसंस्थोऽमृतोभवेत् । तस्यां वेदांतवेद्यस्य निदिध्यासनतो विना

तानि कर्मभाररूपाणि क्षणादेव समुत्क्षिप्य काशीसंस्थो जनोऽमृतो भवेत्। तस्यां वेदान्तवेद्यस्य परब्रह्मणो निदिध्यासनं विना अपि।

Verse 12

विना सांख्येन योगेन काश्यां संस्थोऽमृतो भवेत् । कर्मनिर्मूलनवता विना ज्ञानेन कुंभज

सांख्येन योगेन च विना अपि काश्यां संस्थोऽमृतो भवेत्। हे कुंभज, कर्मनिर्मूलनवता ज्ञानेन विना अपि।

Verse 13

शशिमौलिप्रसादेन काशीसंस्थोऽमृतो भवेत् । यत्नतोऽयत्नतो वापि कालात्त्यक्त्वा कलेवरम्

शशिमौलिप्रसादेन काशीसंस्थोऽमृतो भवेत्। यत्नतोऽयत्नतो वापि कालात् कलेवरं त्यक्त्वा।

Verse 14

तारकस्योपदेशेन काशीसंस्थोऽमृतो भवेत् । अनेकजन्मसंसिद्धैर्बद्धोऽपि प्राकृतैर्गुणैः

तारकस्योपदेशेन काशीसंस्थोऽमृतो भवेत्। अनेकजन्मसंसिद्धैः प्राकृतैर्गुणैर्बद्धोऽपि।

Verse 16

देहत्यागोऽत्र वै योगः काश्यां निर्वाणसौख्यकृत् । प्राप्योत्तरवहां काश्यामतिदुष्कृतवानपि

देहत्यागोऽत्र वै योगः काश्यां निर्वाणसौख्यकृत्। प्राप्योत्तरवहां काश्यामतिदुष्कृतवानपि।

Verse 17

यायात्स्वं हेलया त्यक्त्वा तद्विष्णोः परमं पदम् । यमेंद्राग्निमुखा देवा दृष्ट्वा मुक्तिपथोन्मुखान्

हेलया स्वगृहान् त्यक्त्वा ते विष्णोः परमं पदम् आशु ययुः। मुक्तिपथोन्मुखान् जनान् दृष्ट्वा यम इन्द्रोऽग्निश्चादयो देवाः सावधानाः समभवन्॥

Verse 18

सर्वान्सर्वे समालोक्य रक्षां चक्रुः पुरापुरः । असिं महासिरूपां च पाप्यसन्मतिखंडनीम्

सर्वे सर्वान् समालोक्य पुरापुरः रक्षां चक्रुः। महाशिरोरूपाम् असिं च स्थापयामासुः या पापं दुष्टमतिं च खण्डयति॥

Verse 19

दुष्टप्रवेशं धुन्वानां धुनीं देवा विनिर्ममुः । वरणां च व्यधुस्तत्र क्षेत्रविघ्ननिवारिणीम्

दुष्टप्रवेशं धुन्वानां धुनीं देवा विनिर्ममुः। तत्रैव क्षेत्रविघ्ननिवारिणीं वरणां च व्यधुः॥

Verse 20

दुर्वृत्तसुप्रवृत्तेश्च निवृत्तिकरणीं सुराः । दक्षिणोत्तरदिग्भागे कृत्वाऽसिं वरणां सुराः

दुर्वृत्तस्य निवृत्तिकरणीं सुप्रवृत्तस्य च प्रवर्तनिम्। दक्षिणोत्तरदिग्भागे सुरा असिं वरणां च व्यधुः॥

Verse 21

क्षेत्रस्य मोक्षनिक्षेप रक्षां निर्वृतिमाप्नुयुः । क्षेत्रस्य पश्चाद्दिग्भागे तं देहलिविनायकम्

क्षेत्रस्य मोक्षनिक्षेपस्य रक्षां कृत्वा सुरा निर्वृतिमाप्नुयुः। क्षेत्रस्य पश्चाद्दिग्भागे देहलीविनायकं तं न्यधुः॥

Verse 22

स्वयं व्यापारयामास रक्षार्थं शशिशेखरः । अनुज्ञातप्रवेशानां विश्वेशेन कृपावता

स्वयं शशिशेखरः रक्षार्थं व्यापारयामास, कृपावता विश्वेशेन अनुज्ञातप्रवेशानां परित्राणाय।

Verse 23

ते प्रवेशं प्रयच्छंति नान्येषां हि कदाचन । इत्यर्थे कथयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् । आश्चर्यकारिपरमं काशीभक्तिप्रवर्धनम्

ते प्रवेशं प्रयच्छन्ति, नान्येषां हि कदाचन। इत्यर्थेऽहं पुरातनमितिहासं कथयिष्ये, आश्चर्यकारि परमं काशीभक्तिवर्धनम्।

Verse 24

स्कंद उवाच । दक्षिणाब्धितटे कश्चित्सेतुबंधसमीपतः । वणिग्धनंजयो नाम मातृभक्तिसमन्वितः

स्कन्द उवाच—दक्षिणाब्धितटे सेतुबंधसमीपतः कश्चिद्वणिक् धनंजयो नाम, मातृभक्तिसमन्वितः, न्यवसत्।

Verse 25

पुण्यमार्गार्जित धनो धनतोषितमार्गणः । मार्गणस्फारितयशा यशोदातनयार्चकः

पुण्यमार्गार्जितधनः धनैर्मार्गणान् तोषयन्। दानात् स्फारितयशाः, यशोदातनयस्यार्चकः।

Verse 26

समुन्नतोपि संपत्त्या विनयानतकंधरः । आकरोपि गुणानां हि गुणिष्वाकारगोपकः

समुन्नतोऽपि संपत्त्या विनयानतकन्धरः। आकरोऽपि गुणानां स गुणिष्वाकारगोपकः।

Verse 27

रूपसंपदुदारोपि परदारपराङ्मुखः । ससंपूर्णकलोप्यासीन्निष्कलंकोदयः सदा

रूपसम्पदुदारोऽपि परदारपराङ्मुखः। ससम्पूर्णकलोप्यासीन्निष्कलङ्कोदयः सदा॥

Verse 28

ससत्यानृतवृत्तिश्च प्रायः सत्यप्रियो मुने । वर्णेतरोप्यभूल्लोके सुवर्णकृतवर्णनः

स सत्याऽनृतवृत्तिश्च प्रायः सत्यप्रियः मुने। वर्णेतरोऽप्यभूल्लोके सुवर्णकृतवर्णनः॥

Verse 29

सदाचरणगोप्येष सुखयानचरः कृती । अदरिद्रोपि मेधावी सोभूत्पापदरिद्रधीः

सदाचरणगुप्तोऽयं सुखयानचरः कृती। अदरिद्रोऽपि मेधावी सोऽभूत्पापदरिद्रधीः॥

Verse 30

तस्यैवं वर्तमानस्य कदाचित्कालपर्ययात् । जननी निधनं प्राप्ता व्याधिताऽतिजरातुरा

तस्यैवं वर्तमानस्य कदाचित्कालपर्ययात्। जननी निधनं प्राप्ता व्याधिताऽतिजरातुरा॥

Verse 31

तया च यौवनं प्राप्य मेघच्छायातिचंचलम् । प्रावृण्नदीपूरसमं स्वपतिः परिवंचितः

तया च यौवनं प्राप्य मेघच्छायातिचञ्चलम्। प्रावृण्नदीपूरसमं स्वपतिः परिवञ्चितः॥

Verse 32

दिन त्रिचतुरस्थायि या नारी प्राप्य यौवनम् । भर्तारं वंचयेन्मोहात्साऽक्षयं नरकं व्रजेत्

दिनत्रिचतुरस्थायि यौवनं प्राप्य या नारी । मोहाद्भर्तारं वञ्चयेत्साऽक्षयं नरकं व्रजेत् ॥

Verse 33

शीलभंगेन नारीणां भर्ताधर्मपरोपि हि । पतेद्दुःखार्जितात्स्वर्गाच्छीलं रक्ष्यं ततः स्त्रिया

शीलभङ्गेन नारीणां भर्ता धर्मपरोऽपि हि । पतेद्दुःखार्जितात्स्वर्गाच्छीलं रक्ष्यं ततः स्त्रिया ॥

Verse 34

विष्ठागर्ते च निरये स्वयं पतति दुर्मतिः । आभूतसंप्लवं यावत्ततः स्याद्ग्रामसूकरी

विष्ठागर्ते च निरये स्वयं पतति दुर्मतिः । आभूतसम्प्लवं यावत्ततः स्याद्ग्रामसूकरी ॥

Verse 35

स्वविष्ठापायिनी चाथ वल्गुली वृक्षलंबिनी । उलूकी वा दिवांधा स्याद्वृक्षकोटरवासिनी

स्वविष्ठापायिनी चाथ वल्गुली वृक्षलम्बिनी । उलूकी वा दिवान्धा स्याद्वृक्षकोटरवासिनी ॥

Verse 36

रक्षणीयं महायत्नादिदं सुकृतभाजनम् । वपुः परस्य दुःस्पर्शात्सुखाभासात्मकात्स्त्रिया

रक्षणीयं महायत्नादिदं सुकृतभाजनम् । वपुः परस्त्रीदुःस्पर्शात्सुखाभासात्मकात्स्त्रिया ॥

Verse 37

अनेनैव शरीरेण भर्तृसाद्विहितेन हि । किं सती न च तस्तंभ भानुमुद्यंतमाज्ञया

अनेनैव दुर्बलेन शरीरेण भर्तृदुःखकृशेनापि सा सती स्वाज्ञया उद्यन्तं भानुमपि निस्तम्भयामास किम्?

Verse 38

अत्रिपत्न्यनसूया किं भर्तृभक्तिप्रभावतः । दधार न त्रयीं गर्भे पतिव्रत परायणा

अत्रेः पत्नी अनसूया पतिव्रतपरायणा भर्तृभक्तिप्रभावतः गर्भे त्रयीं वेदमयीं न दधार किम्?

Verse 39

इह कीर्तिश्च विपुला स्वर्गेवासस्तथाऽक्षयः । पातिव्रत्यात्स्त्रिया लभ्यं सखित्वं च श्रिया सह

पातिव्रत्यात् स्त्रिया लोके विपुला कीर्तिः, स्वर्गे चाक्षयः वासः, तथा श्रिया सह सखित्वमपि लभ्यते।

Verse 40

सादुर्वृत्त्या परित्यज्य पतिधर्मं सनातनम् । स्वच्छंदचारिणी भूत्वामृतानिरयमुद्ययौ

सा तु दुष्टवृत्त्या सनातनं पतिधर्मं परित्यज्य स्वच्छन्दचारिणी भूत्वा मृता निरयमेव उद्ययौ।

Verse 41

धनंजयोपि च मुने केनचिच्छिवयोगिना । सार्धं तपोदयादित्थं सोऽभवद्धर्मतत्परः

धनञ्जयोऽपि मुने केनचित् शिवयोगिना सह सङ्गम्य तपस उदयात् एवं धर्मतत्परोऽभवत्।

Verse 42

धनंजयोपि धर्मात्मा मातृभक्तिपरायणः । आदायास्थीन्यथो मातुर्गंगा मार्गस्थितोऽभवत्

धनंजयोऽपि धर्मात्मा मातृभक्तिपरायणः । मातुरस्थीन्यादाय गङ्गामार्गस्थितोऽभवत् ॥

Verse 43

पंचगव्येन संस्नाप्य ततः पंचामृतेन वै । यक्षकर्दमलेपेन लिप्त्वा पुष्पैः प्रपूज्य च

पञ्चगव्येन संस्नाप्य ततः पञ्चामृतेन वै । यक्षकर्दमलेपेन लिप्त्वा पुष्पैः प्रपूज्य च ॥

Verse 44

आवेष्ट्य नेत्रवस्त्रेण ततः पट्टांबरेण वै । ततः सुरसवस्त्रेण ततो मांजिष्ठवाससा

आवेष्ट्य नेत्रवस्त्रेण ततः पट्टाम्बरेण वै । ततः सुरसवस्त्रेण ततो मांजिष्ठवाससा ॥

Verse 45

नेपालकंबलेनाथ मृदाचाऽथ विशुद्धया । ताम्रसंपुटके कृत्वा मातुरंगान्यहो वणिक्

नेपालकम्बलेनाथ मृदाचाथ विशुद्धया । ताम्रसंपुटके कृत्वा मातुरङ्गान्यहो वणिक् ॥

Verse 46

अस्पृष्टहीनजातिः स शुचिष्मान्स्थंडिलेशयः । आनयञ्ज्वरितोप्यासीन्मध्ये मार्गं धनंजयः

अस्पृष्टहीनजातिः स शुचिष्मान्स्थण्डिलेशयः । आनयञ्ज्वरितोऽप्यासीन्मध्ये मार्गं धनंजयः ॥

Verse 47

भारवाहः कृतस्तेन कश्चिद्दत्त्वोचितां भृतिम् । किं बहूक्तेन घटज काशी प्राप्ताऽथ तेन वै

स तेन कश्चिद् भारवाहः कृतः, दत्त्वोचितां भृतिं सम्यक्। किं बहूक्तेन, घटजागस्त्य, कालेन स वै काशीम् प्राप्तवान्॥

Verse 48

धृत्वा संभृतिरक्षार्थं भारवाहं धनंजयः । जगामापणमानेतुं किंचिद्वस्त्वशनादिकम्

संभृतिरक्षार्थं भारवाहं धृत्वा धनंजयः। आपणं जगाम किञ्चिद् वस्त्वशनादिकम् आनेतुम्॥

Verse 49

भारवाह्यंतरं प्राप्य तस्य संभृतिमध्यतः । ताम्रसंपुटमादाय धनं ज्ञात्वा गृहं ययौ

भारवाह्यन्तरं प्राप्य संभृतिमध्यतः। ताम्रसंपुटमादाय धनं ज्ञात्वा गृहं ययौ॥

Verse 50

वासस्थानमथागत्य तमदृष्ट्वा धनंजयः । त्वरावान्संभृतिं वीक्ष्य ताम्रसंपुटवर्जिताम्

वासस्थानमागत्य तमदृष्ट्वा धनंजयः। त्वरावान् संभृतिं वीक्ष्य ताम्रसंपुटवर्जिताम्॥

Verse 51

हाहेत्याताड्य हृदयं चक्रंद बहुशो भृशम् । इतस्ततस्तमालोक्य गतस्तदनुसारतः

हाहेति हृदयं ताड्य चक्रन्द बहुशो भृशम्। इतस्ततः समालोक्य गतस्तदनुसारतः॥

Verse 52

अकृत्वा जाह्नवीस्नानमनवेक्ष्य जगत्पतिम् । तस्य संवसथं प्राप्तो भारवोढुर्धनंजयः

अकृत्वा जाह्नवीस्नानं जगत्पतिं चानवेक्ष्य सः । भारवोढुर्धनंजयस्तस्य संवसथं प्राप्तवान् ॥

Verse 53

भारवाडप्यरण्यान्यां ताम्रसंपुटमध्यतः । दृष्ट्वास्थीनि विनिःश्वस्य तानि त्यक्त्वा गृहं ययौ

अरण्यान्यां भारवाडपि ताम्रसंपुटमध्यतः । दृष्ट्वास्थीनि विनिःश्वस्य तानि त्यक्त्वा गृहं ययौ ॥

Verse 54

वणिक्च तद्गृहं प्राप्य शुष्ककंठोष्ठतालुकः । दृष्ट्वाऽथ चैलशकलं तृणकुट्यंतरे तदा

वणिक्तद्गृहं प्राप्य शुष्ककण्ठोष्ठतालुकः । तृणकुट्यन्तरे दृष्ट्वा चैलशकलमथाभवत् ॥

Verse 55

आशया किंचिदाश्वस्य तत्पत्नीं परिपृष्टवान् । सत्यं ब्रूहि न भेतव्यं दास्याम्यन्यदपि ध्रुवम्

आशया किंचिदाश्वस्य तत्पत्नीं परिपृष्टवान् । सत्यं ब्रूहि न भेतव्यं दास्याम्यन्यदपि ध्रुवम् ॥

Verse 56

वसु क्व ते गतो भर्ता मातुरस्थीनिमेऽर्पय । वयं कार्पटिका भद्रे भवामो न च दुःखदाः

वसु क्व ते गतो भर्ता मातुरस्थीनिमेऽर्पय । वयं कार्पटिका भद्रे भवामो न च दुःखदाः ॥

Verse 57

अज्ञात्वा लोभवशतस्तेन नीतोऽस्थिसंपुटः । तस्यैष दोषो नो भद्रे मातुर्मे कर्म तादृशम्

अज्ञात्वा तस्य तत्त्वं लोभवशात् स तेनास्थिसंपुटो नीतः। तस्यैवायं दोषो भद्रे, न मम मातुः; न तादृशं कर्म तया कृतम्॥

Verse 58

अथवा न प्रसू दोषो मंदभाग्योऽस्मि तत्सुतः । सुतेनकृत्यं यत्कृत्यं तत्प्राप्तिर्नास्ति भिल्लि मे

अथवा न प्रसू दोषी; अहं तस्याः सुतो मन्दभाग्यः। यत् सुतेन कर्तव्यं तत् कर्तुं मे प्राप्तिर्नास्ति, हे भिल्लि॥

Verse 59

उद्यमं कृतवानस्मि न सिद्ध्येन्मंदभाग्यतः । आयातु सत्यवाक्यान्मे मा बिभेतु वनेचरः

उद्यमं कृतवानस्मि, न तु सिद्ध्यति मन्दभाग्यतः। सत्यवाक्यबलान्मे वनेचरोऽयातु; मा मत्तो बिभेतु॥

Verse 60

अस्थीनि दर्शयत्वाशु धनं दास्येऽधिकं ततः । इत्युक्ता तेन सा भिल्ली व्याजहार निजं पतिम्

अस्थीनि दर्शयत्वाशु; ततः परं धनमधिकं दास्ये। इत्युक्ता तेन सा भिल्ली निजं पतिं व्याजहार॥

Verse 61

लज्जानम्रशिराःसोऽथ वृत्तांतं विनिवेद्य च । निनाय तामरण्यानीं शबरस्तं धनंजयम्

अथ लज्जानम्रशिराः स वृत्तान्तं विनिवेद्य च। निनाय तामरण्यानीं शबरस्तं धनंजयम्॥

Verse 62

वनेचरोऽथ तत्स्थानं दैवाद्विस्मृतवान्मुने । दिग्भ्रांतिं समवाप्याथ परिबभ्राम कानने

अथ वनेचरः स मुनिवर दैवयोगात् तत्स्थानं विस्मृतवान्। दिग्भ्रान्तिं समवाप्य कानने परितो बभ्राम॥

Verse 63

इतोरण्यात्ततो याति ततोरण्यादितो व्रजेत् । वनाद्वनांतरं भ्रांत्वा खिन्नः सोपि वनेचरः

इतोऽरण्यात् ततो याति ततोऽरण्यादितो व्रजेत्। वनाद्वनान्तरं भ्रान्त्वा खिन्नोऽभवत् स वनेचरः॥

Verse 64

विहाय मध्येऽरण्यानि तं ययौ च स्वपक्कणम् । द्वित्राण्यहानि संभ्रम्य स कार्पटिकसत्तमः

मध्येन अरण्यानि विहाय स स्वपक्कणं ययौ। द्वित्राण्यहानि संभ्रम्य स कार्पटिकसत्तमः॥

Verse 66

तन्मंदभाग्यतां श्रुत्वा लोकात्कार्पटिको मुने । कृत्वा गयां प्रयागं च ततः स्वविषयं ययौ

तन्मन्दभाग्यतां श्रुत्वा लोकात् कार्पटिको मुनिवर। कृत्वा गयां प्रयागं च ततः स्वविषयं ययौ॥

Verse 67

काश्यां प्रवेशं प्राप्यापि तदस्थीनि घटोद्भव । विना वैश्वेश्वरीमाज्ञां बहिर्यातानि तत्क्षणात्

काश्यां प्रवेशं प्राप्यापि तदस्थीनि घटोद्भव। विना वैश्वेश्वरीमाज्ञां बहिर्यातानि तत्क्षणात्॥

Verse 68

एवं काश्यां प्रविश्यापि पापी धर्मानुषंगतः । न क्षेत्रफलमाप्नोति बहिर्भवति तत्क्षणात्

एवं काश्यां प्रविश्यापि पापी धर्मानुषङ्गतः । न क्षेत्रफलमाप्नोति तत्क्षणादेव बहिर्भवेत् ॥

Verse 69

तस्माद्विश्वेश्वराज्ञैव काशीवासेऽत्र कारणम् । असिश्च वरणा यत्र क्षेत्ररक्षाकृतौ कृते

तस्माद्विश्वेश्वराज्ञैव काशीवासोऽत्र कारणम् । असिश्च वरणा यत्र क्षेत्ररक्षाकृतौ कृतौ ॥

Verse 70

वाराणसीति विख्याता तदारभ्य महामुने । असेश्च वरणायाश्च संगमं प्राप्य काशिका

वाराणसीति विख्याता तदारभ्य महामुने । असेश्च वरणायाश्च सङ्गमं प्राप्य काशिका ॥

Verse 71

वाराणसीह करुणामयदिव्यमूर्तिरुत्सृज्य यत्र तु तनुं तनुभृत्सुखेन । विश्वेशदृङ्महसि यत्सहसा प्रविश्य रूपेण तां वितनुतां पदवीं दधाति

वाराणसीह करुणामयदिव्यमूर्तिरुत्सृज्य यत्र तु तनुं तनुभृत्सुखेन । विश्वेशदृङ्महसि यत्सहसा प्रविश्य रूपेण तां वितनुतां पदवीं दधाति ॥

Verse 72

जातो मृतो बहुषु तीर्थवरेषु रे त्वं जंतो न जातु तव शांतिरभून्निमज्य । वाराणसी निगदतीह मृतोऽमृतत्वं प्राप्याधुना मम बलात्स्मरशासनः स्याः

जातो मृतो बहुषु तीर्थवरेषु रे त्वं जन्तो न जातु तव शान्तिरभून्निमज्य । वाराणसी निगदतीह मृतोऽमृतत्वं प्राप्याधुना मम बलात्स्मरशासनः स्याः ॥

Verse 73

अन्यत्र तीर्थ सलिले पतितोद्विजन्मा देवादिभावमयते न तथा तु काश्याम् । चित्रं यदत्र पतितः पुनरुत्थितिं न प्राप्नोति पुल्कसजनोपि किमग्र जन्मा

अन्यत्र तीर्थसलिले पतितो द्विजन्मा देवादिभावमयते; न तथा तु काश्याम्। आश्चर्यमत्र पतितः पुनरुत्थितिं न प्राप्नोति; पुल्कसजनोऽपि मुक्तः, किमु अग्रजन्मा॥

Verse 74

नैषा पुरी संसृतिरूपपारावारस्य पारं पुरहा पुरारिः । यस्यां परं पौरुषमर्थमिच्छन्सिद्धिं नयेत्पौरपरंपरांसः

नैषा पुरी केवलं नगरं; सा संसृतिरूपपारावारस्य पारं, पुरहा पुरारिः प्रदर्शितम्। यस्यां परं पौरुषार्थमिच्छन् जनः सिद्धिं नयते, पौरपरंपरासु अपि प्रसादात्॥

Verse 75

तीर्थांतराणि मनुजः परितोऽवगाह्य हित्वा तनुं कलुषितां दिवि दैवतं स्यात् । वाराणसीपरिसरे तु विसृज्य देहं संदेहभाग्भवति देहदशाप्तयेपि

तीर्थान्तराणि परितोऽवगाह्य मनुजः कलुषितां तनुं त्यक्त्वा दिवि दैवतं स्यात्। वाराणसीपरिसरे तु देहं विसृज्य संदेहभाग्भवति, देहदशाप्तयेऽपि॥

Verse 76

वाराणसी समरसीकरणादृतेपि योगादयोगिजनतां जनतापहंत्री । तत्तारकं श्रवणगोचरतां नयंती तद्बह्मदर्शयति येन पुनर्भवो न

वाराणसी जनतापहन्त्री योगादयोगिजनतां समरसीकरणादृतेऽपि। तत्तारकं श्रवणगोचरतां नयन्ती तद्ब्रह्म दर्शयति येन पुनर्भवो न॥

Verse 77

वाराणसी परिसरे तनुमिष्टदात्रीं धर्मार्थकामनिलयामहहाविसृज्य । इष्टं पदं किमपि हृष्टतरोभिलष्य लाभोस्तुमूलमपि नो यदवाप शून्यम्

वाराणसीपरिसरे तनुमिष्टदात्रीं धर्मार्थकामनिलयामहहा विसृज्य। इष्टं पदं किमपि हृष्टतरोऽभिलष्य लाभोऽस्तु; मूलमपि न शून्यं यदवाप्यतेऽत्र॥

Verse 78

आःकाशिवासिजनता ननु वंचिताभूद्भाले विलोचनवतावनितार्धभाजा । आदाय यत्सन्ध्यकृतभाजनमिष्टदेहं निर्वाणमात्रमपवर्जयतापुनर्भु

आः! काशिवासिजनता नूनं वञ्चिता बभूव—त्रिनेत्रेण, उमाधारिणा—यतः सन्ध्याकृतभाजनैर्निर्मितं प्रियं देहमादाय, तेषां केवलं निर्वाणं दत्तवान्; पुनर्भवं तु निराकरोत्।

Verse 79

वाराणसी स्फुरदसीमगुणैकभूमिर्यत्र स्थितास्तनुभृतःशशिभृत्प्रभावात् । सर्वे गले गरलिनोऽक्षियुजो ललाटे वामार्धवामतनवोऽतनवस्ततोंऽते

वाराणसी स्फुरदसीमगुणैकभूमिः; शशिभृतः प्रभवात् तत्र स्थिताः सर्वे तनुभृतः—गले गरलिन इव, ललाटेऽक्षियुगलयुक्ता इव, वामार्धे वामतनव इव—अन्ते तस्यातनवत्वं (निर्देह-मुक्तिं) प्राप्नुवन्ति।

Verse 80

आनंदकाननमिदं सुखदं पुरैव तत्त्रापि चक्रसरसी मणिकर्णिकाऽथ । स्वः सिंधुसंगतिरथो परमास्पदं च विश्वेशितुः किमिह तन्न विमुक्तये यत्

आनन्दकाननमिदं पुरातनात् सुखदं; अत्रैव चक्रसरसी मणिकर्णिका, स्वःसिन्धुसङ्गतिश्च; विश्वेशितुः परमास्पदं च। अत्र किं नाम न विमुक्तये भवति?

Verse 81

वाराणसीह वरणासि सरिद्वरिष्ठा संभेदखेदजननी द्युनदी लसच्छ्रीः । विश्रामभूमिरचलाऽमलमोक्षलक्ष्म्याहैनां विहाय किमुसीदति मूढजंतुः

हे वाराणसी! हे वरणासि! सरिद्वरिष्ठे, द्युनदि लसच्छ्रीः, संभेदखेदजननी! त्वं विश्रामभूमिरचला, अमलमोक्षलक्ष्म्या समन्विता। एनां विहाय मूढजन्तुः किमर्थं संसारपङ्के निमज्जति?

Verse 82

किं विस्मृतं त्वहहगर्भजमामनस्यं कार्तांतदूतकृतबंधन ताडनं च । शंभोरनुग्रह परिग्रह लभ्य काशीं मूढो विहाय किमु याति करस्थ मुक्तिम्

किं विस्मृतं त्वया—अहह—गर्भजं दुःखम्, कार्तान्तदूतकृतं बन्धनताडनं च? शम्भोरनुग्रहपरिग्रहलभ्यां काशीम् विहाय मूढः कथं करस्थां मुक्तिं प्राप्नुयात्?

Verse 83

तीर्थांतराणि कलुषाणि हरति सद्यः श्रेयो ददत्यपि बहु त्रिदिवं नयंति । पानावगाहनविधानतनुप्रहाणैर्वाराणसी तु कुरुते बत मूलनाशम्

तीर्थांतराणि कलुषाणि हरति सद्यः श्रेयो ददत्यपि बहु त्रिदिवं नयंति । पानावगाहनविधानतनुप्रहाणैर्वाराणसी तु कुरुते बत मूलनाशम्

Verse 84

काशीपुरी परिसरे मणिकर्णिकायां त्यक्त्वा तनुं तनुभृतस्तनुमाप्नुवंति । भाले विलोचनवतीं गलनीललक्ष्मीं वामार्धबंधुरवधूं विधुरावरोधाः

काशीपुरी परिसरे मणिकर्णिकायां त्यक्त्वा तनुं तनुभृतस्तनुमाप्नुवंति । भाले विलोचनवतीं गलनीललक्ष्मीं वामार्धबंधुरवधूं विधुरावरोधाः

Verse 85

ज्ञात्वा प्रभावमतुलं मणिकर्णिकायां यः पुद्गलं त्यजति चाशुचिपूयगंधि । स्वात्मावबोधमहसा सहसा मिलित्वा कल्पांतरेष्वपि स नैव पृथक्त्वमेति

ज्ञात्वा प्रभावमतुलं मणिकर्णिकायां यः पुद्गलं त्यजति चाशुचिपूयगंधि । स्वात्मावबोधमहसा सहसा मिलित्वा कल्पांतरेष्वपि स नैव पृथक्त्वमेति

Verse 86

रागादिदोषपरिपूर मनो हृषीकाः काशीपुरीमतुलदिव्यमहाप्रभावाम् । ये कल्पयंत्यपरतीर्थसमां समंतात्ते पापिनो न सह तैः परिभाषणीयम्

रागादिदोषपरिपूर मनो हृषीकाः काशीपुरीमतुलदिव्यमहाप्रभावाम् । ये कल्पयंत्यपरतीर्थसमां समंतात्ते पापिनो न सह तैः परिभाषणीयम्

Verse 87

वाराणसीं स्मरहरप्रियराजधानीं त्यक्त्वा कुतो व्रजसि मूढ दिगंतरेषु । प्राप्याप्यजाद्यसुलभांस्थिरमोक्षलक्ष्मीं लक्ष्मीं स्वभावचपलां किमु कामयेथाः

वाराणसीं स्मरहरप्रियराजधानीं त्यक्त्वा कुतो व्रजसि मूढ दिगंतरेषु । प्राप्याप्यजाद्यसुलभांस्थिरमोक्षलक्ष्मीं लक्ष्मीं स्वभावचपलां किमु कामयेथाः

Verse 89

विद्या धनानि सदनानि गजाश्वभृत्याः स्रक्चंदनानि वनिताश्च नितांत रम्याः । स्वर्गोप्यगम्य इह नोद्यमभाजिपुंसि वाराणसीत्वसुलभा शलभादिमुक्तिः । धात्रा धृतानि तुलया तुलनामवैतुं वैकुंठमुख्यभुवनानि च काशिका च । तान्युद्ययुर्लघुतयान्यगियं गुरुत्वात्तस्थौ पुरीह पुरुषार्थचतुष्टयस्य

विद्या धनानि सदनानि गजाश्वभृत्याः स्रक्चन्दनानि वनिताश्च नितान्तरम्याः । स्वर्गोऽप्यगम्य इह नोद्यमभाजि पुंसि; वाराणसीत्वसुलभा शलभादिमुक्तिर्नान्यत्र ॥ धात्रा धृतानि तुलया तुलनामवैतुं वैकुण्ठमुख्यभुवनानि च काशिका च । तान्युद्ययुर्लघुतया, इयं गुरुत्वात् तस्थौ—पुरीह पुरुषार्थचतुष्टयस्य ॥

Verse 90

काशी पुरीमधिवसन्द्रिनरोनरोपिह्मारोप्यमाणैहमान्यहवैकरुद्रः । नानोपसर्गजनिसर्गजदुःखभारैःकर्मापनुद्यसविशेत्परमेशधाम्नि

काशीं पुरीमधिवसन् नरनारीयोऽपि मान्यैर्हि मान्यः स एकरुद्रः । नानोपसर्गजनिसर्गजदुःखभारैः कर्मापनुद्य स विशेत् परमेशधाम्नि ॥

Verse 91

स्थिरापायं कायं जननमरणक्लेशनिलयं विहायास्यां काश्यामहहपरिगृह्णीत न कुतः । वपुस्तेजोरूपं स्थिरतरपरानंदसदनं विमूढोऽसौ जंतुः स्फुटितमिवकांम्यं विनिमयन्

स्थिरापायं कायं जननमरणक्लेशनिलयं विहायास्यां काश्यामहह परिगृह्णीत न कुतः । वपुस्तेजोरूपं स्थिरतरपरानन्दसदनं विमूढोऽसौ जन्तुः स्फुटितमिव काम्यं विनिमयन् ॥

Verse 92

अहो लोकः शोकं किमिह सहते हंतहतधीर्विपद्भारैः सारैर्नियतनिधनैर्ध्वसित धनैः । क्षितौ सत्यां काश्यां कथयति शिवो यत्र निधने श्रुतौ किंचिद्भूयः प्रविशति न येनोदरदरीम्

अहो लोकः शोकं किमिह सहते हन्त हतधीः विपद्भारैः सारैर्नियतनिधनैर्ध्वंसितधनैः । क्षितौ सत्यां काश्यां कथयति शिवो यत्र निधने श्रुतौ किंचिद्भूयः प्रविशति न येन उदरदरीम् ॥

Verse 93

काशिवासिनिजने वनेचरेद्वित्रिभुज्यपि समीरभोजने । स्वैरचारिणि जितेंद्रियेप्यहो काशिवासिनि जने विशिष्टता

काशिवासिनि जने वनेचरे द्वित्रिभुज्यपि समीरभोजने । स्वैरचारिणि जितेन्द्रियेऽप्यहो काशिवासिनि जने विशिष्टता ॥

Verse 94

नास्तीह दुष्कृतकृतां सुकृतात्मनां वा काचिद्विशेषगतिरंतकृतां हि काश्याम् । बीजानि कर्मजनितानि यदूषरायां नांकूरंयति हरदृग्ज्वलितानितेषाम्

काश्यामिह न दुष्कृतकृतां न वा सुकृतात्मनां काचिद् विशेषगतिरेव; अन्तकृत् स्वयं हरः समां परमां गतिं ददाति। कर्मजनितबीजानि हरदृग्ज्वलितानि ऊषरायां क्षिप्तानीव नाङ्कुरयन्ति।

Verse 95

शशका मशका बकाः शुकाः कलविंकाश्च वृकाः सजंबुकाः । तुरगोरग वानरानरा गिरिजे काशिमृताः परामृतम्

गिरिजे, शशका मशका बकाः शुकाः कलविंकाश्च, वृकाः सजम्बुकाः; तुरगा उरगा वानराः नराश्च—ये केऽपि काश्याम् मृताः, ते परामृतं मोक्षरसं प्राप्नुवन्ति।

Verse 96

अरुद्ररुद्राक्षफणींद्रभूषणास्त्रिपुंड्रचंद्रार्धधराधरागताः । निरंतरं काशिनिवासिनोजना गिरींद्रजे पारिषदा मता मम

गिरीन्द्रजे, ये जना निरन्तरं काशिनिवासिनः, रुद्राक्षफणीन्द्रभूषणाः, त्रिपुण्ड्राङ्किताः, चन्द्रार्धधारिणश्च—ते मम मते शिवस्यैव पारिषदा भवन्ति।

Verse 97

यावंत एव निवसंति च जंतवोऽत्र काश्यां जलस्थलचरा झषजंबुकाद्याः । तावंत एव मदनुग्रह रुद्रदेहा देहावसानमधिगम्य मयि प्रविष्टाः

यावन्त एवात्र काश्यां निवसन्ति जन्तवो जलस्थलचराः झषजम्बुकादयः, तावन्त एव मदनुग्रहात् रुद्रदेहाः सन्तो देहावसानमधिगम्य मयि प्रविशन्ति।

Verse 98

ये तु वर्षेषवोरुद्रा दिवि देवि प्रकीर्तिताः । वातेषवोंऽतरिक्षे ये ये भुव्यन्नेषवः प्रिये

देवि, ये वर्षेषु दिवि प्रकीर्तिता रुद्राः, येऽन्तरिक्षे वातेषु, ये च भुवि अन्नेषु, प्रिये—ते सर्वेऽपि तस्यैवैकस्य देवस्य विभूतयः।

Verse 99

रुद्रा दश दश प्राच्यवाची प्रत्यगुदक्स्थिताः । ऊर्ध्वदिक्स्थाश्च ये रुद्राः पठ्यंते वेदवादिभिः

रुद्राः दश-दशगणाः प्राच्यदिग्वाच्याः, प्रत्यगुदक्स्थिताश्च, ऊर्ध्वदिक्स्थाश्च ये; ते रुद्राः वेदवादिभिः पठ्यन्ते।

Verse 100

असंख्याताः सहस्राणि ये रुद्रा अधिभूतले । तत्सर्वेभ्योऽधिका काश्यां जंतवो रुद्ररूपिणः

अधिभूतले रुद्राणामसङ्ख्यातानि सहस्राणि सन्ति; तथापि काश्यां रुद्ररूपिणो जन्तवः तेभ्यः सर्वेभ्योऽप्यधिकाः।

Verse 110

दैनंदिनेऽथ प्रलये त्रिशूलकोटौ समुत्क्षिप्य पुरीं हरः स्वाम् । बिभर्ति संवर्त महास्थिभूषणस्ततो हि काशी कलिकालवर्जिता

दैनन्दिनेऽथ प्रलये महाप्रलये च हरः स्वां पुरीं त्रिशूलकोटौ समुत्क्षिप्य बिभर्ति; स संवर्तो महास्थिभूषणः। ततो हि काशी कलिकालवर्जिता।

Verse 114

अतः परं कलशज किं शुश्रूषसि तद्वद । काशीकथा कथ्यमाना ममापि परितोषकृत्

अतः परं कलशज किं शुश्रूषसि? तद्वद। काशीकथा कथ्यमाना ममापि परितोषं करोति।

Verse 158

असिसंभेद योगेन काशीसंस्थोऽमृतो भवेत् । देहत्यागोऽत्र वै दानं देहत्यागोत्र वै तपः

असिसम्भेदयोगेन काशीसंस्थोऽमृतो भवेत्। अत्र देहत्याग एव दानं, देहत्याग एव तपः।

Verse 865

क्षुत्क्षामः शुष्ककंठोष्ठो हाहेति परिदेवयन् । पुनः काशीपुरीं प्राप्तः परिम्लानमुखो वणिक्

क्षुत्क्षामः शुष्ककण्ठोष्ठो हाहेति परिदेवयन् । पुनः काशीपुरीं प्राप्तः परिम्लानमुखो वणिक् ॥