Adhyaya 38

Verse 1

स्कंद उवाच । विवाहा ब्राह्म दैवार्षाः प्राजापत्यासुरौ तथा । गांधर्वो राक्षसश्चापि पैशाचोऽष्टम उच्यते

स्कंद उवाच । विवाहा ब्राह्म दैवार्षाः प्राजापत्यासुरौ तथा । गांधर्वो राक्षसश्चापि पैशाचोऽष्टम उच्यते

Verse 2

स ब्राह्मो वरमाहूय यत्र कन्या स्वलंकृता । दीयते तत्सुतः पूयात्पुरुषानेकविंशतिम्

स ब्राह्मो विवाहः कथ्यते—यत्र वरमाहूय स्वलङ्कृतां कन्यां तस्मै दीयते। तस्मादुत्पन्नः पुत्रः एकविंशतिं पुरुषान् पावयति।

Verse 3

यज्ञस्थायर्त्विजे दैवस्तज्जःपाति चतुर्दश । वरादादाय गोद्वंद्वमार्षस्तज्जः पुनाति षट्

यज्ञे स्थिताय ऋत्विजे कन्यादानं दैवो विवाहः; तज्जः पुत्रश्चतुर्दश पालयति। वरात् गोद्वन्द्वं गृह्यते यत्र स आर्षः; तज्जः पुत्रः षट् पावयति।

Verse 4

सहोभौ चरतां धर्ममित्युक्त्वा दीयतेर्थिने । यत्र कन्या प्राजापत्यस्तज्जो वंशान्पुनाति षट्

“सहोभौ धर्मं चरताम्” इत्युक्त्वा यत्रार्थिने कन्या दीयते स प्राजापत्यः; तज्जः पुत्रः षट् वंशान् पावयति।

Verse 5

चत्वार एते विप्राणां धर्म्याः पाणिग्रहाः स्मृताः । आसुरः क्रयणाद्द्रव्यैर्गांधर्वोन्योन्य मैत्रतः

एते चत्वारो विप्राणां धर्म्याः पाणिग्रहाः स्मृताः। आसुरो द्रव्यक्रयणात्, गान्धर्वोऽन्योन्यमैत्रतः।

Verse 6

प्रसह्यकन्याहरणाद्राक्षसो निंदितः सताम् । छलेन कन्याहरणात्पैशाचो गर्हितोऽष्टमः

प्रसह्य कन्याहरणाद् राक्षसो विवाहो सतां निन्दितः। छलेन कन्याहरणात् पैशाचोऽष्टमोऽपि गर्हितः।

Verse 7

प्रायः क्षत्रविशोरुक्ता गांधर्वासुरराक्षसाः । अष्टमस्त्वेष पापिष्ठः पापिष्ठानां च संभवेत्

प्रायः क्षत्रियवैश्ययोः कृते गान्धर्वासुरराक्षसविवाहाः प्रकीर्तिताः। अयं तु अष्टमो विवाहः पापिष्ठतमः, पापिष्ठानामेव मध्ये संभवति।

Verse 8

सवर्णया करो ग्राह्यो धार्यः क्षत्रियया शरः । प्रतोदो वैश्यया धार्यो वासोंतः पज्जया तथा

सवर्णया सह पाणिग्रहणं कर्तव्यम्। क्षत्रियया सह शरः धार्यः, वैश्यया सह प्रतोदः धार्यः, शूद्रया सह वाससः अन्तः (पल्लवः) धार्यः तथा।

Verse 9

असवर्णस्त्वेष विधिः स्मृतो दृष्टश्च वेदने । सवर्णाभिस्तु सर्वाभिः पाणिर्ग्राह्यस्त्वयं विधिः

असवर्णेषु विवाहेषु एष विधिः स्मृतः, वेदने च दृष्टः। सवर्णाभिः सर्वाभिः तु पाणिरेव ग्राह्यः—अयमेव विधिः।

Verse 10

धर्म्यैर्विवाहैर्जायंते धर्म्या एव शतायुषः । अधर्म्यैर्धर्मरहिता मंदभाग्यधनायुषः

धर्म्यैर्विवाहैः धर्म्याः सन्तानाः जायन्ते, शतायुषः सधर्मिणः। अधर्म्यैर्विवाहैः तु धर्मरहिताः, मन्दभाग्यधनायुषश्च प्रजाः जायन्ते।

Verse 11

ऋतुकालाभिगमनं धर्मोयं गृहिणः परः । स्त्रीणां वरमनुस्मृत्य यथाकाम्यथवा भवेत्

ऋतुकाले भार्याभिगमनं गृहिणः परो धर्मः। स्त्रीणां वरं मनसि निधाय, यथाकामं तया सह वर्तेत, अथवा निवर्तेत्।

Verse 12

दिवाभिगमनं पुंसामनायुष्यं परं मतम् । श्राद्धाहः सर्वपर्वाणि यत्नात्त्याज्यानि धीमता

दिवाभिगमनं पुंसाम् आयुःक्षयकरं परं मतम्। श्राद्धदिने तथा सर्वपर्वसु धीमता यत्नेन त्याज्यम्॥

Verse 13

तत्र गच्छन्स्त्रियं मोहाद्धर्मात्प्रच्यवते परात्

तासु कालेषु मोहात् स्त्रियं गच्छन् परात् धर्मात् प्रच्यवते नरः॥

Verse 14

ऋतुकालाभिगामी यः स्वदारनिरतश्च यः । स सदा ब्रह्मचारी च विज्ञेयः सद्गृहाश्रमी

ऋतुकालेऽभिगामी यः स्वदारनिरतः सदा। स नित्यं ब्रह्मचारी स्याद् विज्ञेयः सद्गृहाश्रमी॥

Verse 15

ऋतुः षोडशयामिन्यश्चतस्रस्ता सुगर्हिताः । पुत्रास्तास्वपि या युग्मा अयुग्माः कन्यका प्रजाः

ऋतुः षोडशरात्रात्मा तासु चतस्रः सुगर्हिताः। शेषास्वपि युग्मरात्रौ पुत्राः, अयुग्मासु कन्यकाः प्रजाः॥

Verse 16

त्यक्त्वा चंद्रमसं दुःस्थं मघां पौष्णं विहाय च । शुचिः सन्निर्विशेत्पत्नीं पुन्नामर्क्षे विशेषतः । शुचिं पुत्रं प्रसूयेत पुरुषार्थप्रसाधकम्

दुःस्थं चन्द्रमसं त्यक्त्वा मघां पौष्णं च वर्जयेत्। शुचिः सन् निर्विशेत् पत्नीं पुन्नामर्क्षे विशेषतः। शुचिं पुत्रं प्रसूयेत पुरुषार्थप्रसाधकम्॥

Verse 17

आर्षे विवाहे गोद्वंद्वं यदुक्तं तन्न शस्यते । शुल्कमण्वपि कन्यायाः कन्या विक्रयपापकृत्

आर्षविवाहे गोद्वन्द्वदानं यदुक्तं तन्न मूल्यरूपेण ग्राह्यं न प्रशस्यते। कन्यायाः शुल्कमात्रमपि गृह्णन् पिता कन्याविक्रयपापं करोति॥

Verse 18

अपत्यविक्रयी कल्पं वसेद्विट्कृमिभोजने । अतो नाण्वपि कन्याया उपजीवेत्पिता धनम्

अपत्यविक्रयी नरः कल्पं विट्कृमिभोजननरके वसेत्। अतः पिता कन्याया उपार्जितं धनमण्वपि नोपजीवेत्॥

Verse 19

स्त्रीधनान्युपजीवंति ये मोहादिह बांधवाः । न केवलं निरयगास्तेषामपि हि पूर्वजाः

स्त्रीधनानि ये मोहादिह बान्धवा उपजीवन्ति, ते न केवलं निरयगाः; तेषामपि पूर्वजाः पतन्ति॥

Verse 20

पत्या तुष्यति यत्र स्त्री तुष्येद्यत्र स्त्रिया पतिः । तत्र तुष्टा महालक्ष्मीर्निवसेद्दानवाऽरिणा

यत्र स्त्री पत्या तुष्यति, यत्र च स्त्रिया पतिः तुष्यति, तत्र दानवारिणा विष्णुना सह तुष्टा महालक्ष्मीः निवसति॥

Verse 21

वाणिज्यं नृपतेः सेवा वेदानध्यापनं तथा । कुविवाहः क्रियालोपः कुले पतनहेतवः

वाणिज्यं नृपसेवा च वेदानध्यापनं तथा। कुविवाहः क्रियालोपः—एते कुले पतनहेतवः॥

Verse 22

कुर्याद्वैवाहिके वह्नौ गृह्यकर्मान्वहं गृही । पंचयज्ञक्रियां चापि पक्तिं दैनंदिनीमपि

गृहस्थो वैवाहिके पावके नित्यं गृह्यकर्माणि समाचरेत् । पञ्चयज्ञक्रियाश्चैव दैनन्दिनीं पक्तिमपि च कुर्यात् ॥

Verse 23

गृहस्थाश्रमिणः पंच सूना कर्म दिने दिने । कंडनी पेषणी चुल्ली ह्युदकुंभस्तु मार्जनी

गृहस्थाश्रमिणो नित्यं पञ्च सूना भवन्ति हि । कण्डनी पेषणी चुल्ली उदकुम्भोऽथ मार्जनी ॥

Verse 24

तासां च पंचसूनानां निराकरणहेतवः । क्रतवः पंच निर्दिष्टा गृहि श्रेयोभिवर्धनाः

तासां पञ्चसूनानां दोषनिराकरणाय वै । पञ्च क्रतवो निर्दिष्टा गृहि श्रेयोऽभिवर्धनाः ॥

Verse 25

पाठनं ब्रह्मयज्ञः स्यात्तर्पणं च पितृ क्रतुः । होमो दैवो बलिर्भौतोऽतिथ्यर्चा नृक्रतुः क्रमात्

पाठनं ब्रह्मयज्ञः स्यात् तर्पणं पितृक्रतुः । होमो दैवः बलिर्भौतोऽतिथ्यर्चा नृक्रतुः क्रमात् ॥

Verse 26

पितृप्रीतिं प्रकुर्वाणः कुर्वीत श्राद्धमन्वहम् । अन्नोदकपयोमूलैः फलैर्वापि गृहाश्रमी

पितṝन् प्रीणयितुं नित्यं श्राद्धं कुर्याद् गृहाश्रमी । अन्नोदकपयोमूलैः फलैर्वापि यथाशक्ति ॥

Verse 27

गोदानेन च यत्पुण्यं पात्राय विधिपूर्वकम् । सत्कृत्य भिक्षवे भिक्षां दत्त्वा तत्फलमाप्नुयात्

गोदानविधिना पात्रे यत्पुण्यं समवाप्यते । तदेव फलमाप्नोति भिक्षवे सत्कृत्य भिक्षां प्रदाय सादरम् ॥

Verse 28

तपोविद्यासमिद्दीप्ते हुतं विप्रास्य पावके । तारयेद्विघ्नसंघेभ्यः पापाब्धेरपि दुस्तरात्

तपोविद्यासमिद्दीप्ते विप्रस्य पावके हुतम् । विघ्नसंघान्तरायांश्च पापाब्धिं च दुरुत्तराम् तारयेत् ॥

Verse 29

अनर्चितोऽतिथिर्गेहाद्भग्नाशो यस्य गच्छति । आजन्मसंचितात्पुण्यात्क्षणात्स हि बहिर्भवेत्

अनर्चितोऽतिथिर्गेहाद् भग्नाशो यस्य गच्छति । आजन्मसञ्चितात् पुण्यात् क्षणादेव स हीयते ॥

Verse 30

सांत्वपूर्वाणि वाक्यानि शय्यार्थे भूस्तृणोदके । एतान्यपि प्रदेयानि सदाभ्यागत तुष्टये

सान्त्वपूर्वाणि वाक्यानि शय्यार्थे भूस्तृणोदके । एतान्यपि प्रदेयानि सदाभ्यागततुष्टये ॥

Verse 31

गृहस्थः परपाकादी प्रेत्य तत्पशुतां व्रजेत् । श्रेयः परान्नपुष्टस्य गृह्णीयादन्नदो यतः

गृहस्थः परपाकाशी प्रेत्य तत्पशुतां व्रजेत् । श्रेयः परान्नपुष्टस्य गृह्णीयादन्नदो यतः ॥

Verse 32

आदित्योढोऽतिथिः सायं सत्कर्तव्यः प्रयत्नतः । असत्कृतोन्यतो गच्छन्दुष्कृतं भूरि यच्छति

आदित्यास्तमयसमये य आगतः सायं अतिथिः, स प्रयत्नतः विशेषेण सत्कर्तव्यः। असत्कृतः स अन्यत्र गच्छन् गृहस्य भूरि दुष्कृतं जनयति।

Verse 33

भुंजानोऽतिथिशेषान्नमिहायुर्धनभाग्भवेत् । प्रणोद्यातिथिमन्नाशी किल्बिषी च गृहाश्रमी

अतिथिशेषं अन्नं भुञ्जानः इह आयुः-धनभाग् भवेत्। अतिथिं प्रणुद्य स्वयम् अन्नाशी गृहाश्रमी तु किल्बिषी भवति।

Verse 34

वैश्वदेवांत संप्राप्तः सूर्योढो वातिथिः स्मृतः । न पूर्वकाल आयातो न च दृष्टचरः क्वचित्

वैश्वदेवस्य अन्ते संप्राप्तः, सूर्योढः, स ‘वातिथिः’ इति स्मृतः। न स पूर्वकाले आयातः, न च क्वचित् पूर्वदृष्टचरः।

Verse 35

बलिपात्रकरे विप्रे यद्यन्योतिथिरागतः । अदत्त्वा तं बलिं तस्मै यथाशक्त्यान्नमर्पयेत्

बलिपात्रकरे विप्रे यदा अन्योऽतिथिरागतः। तस्मै तं बलिं न दत्त्वा, यथाशक्त्या अन्नं समर्पयेत्।

Verse 36

कुमाराश्च स्ववासिन्यो गर्भिण्योऽतिरुजान्विताः । अतिथेरादितोप्येते भोज्या नात्र विचारणा

कुमाराः स्ववासिन्यः स्त्रियः, गर्भिण्यः, अतिरुजान्विताश्च—एतेऽपि अतिथेः आदितः भोज्याः; अत्र विचारणा नास्ति।

Verse 37

पितृदेवमनुष्येभ्यो दत्त्वाश्नात्यमृतं गृही । स्वार्थं पचन्नघं भुंक्ते केवलं स्वोदरंभरिः

पितृदेवेभ्यो मनुष्येभ्यश्च प्रथमं अन्नं दत्त्वा यः पश्चादश्नाति, स गृही अमृतं भुङ्क्ते। यस्तु केवलं स्वार्थाय पचति, स पापमेव भुङ्क्ते—स्वोदरपूरक एव।

Verse 38

माध्याह्निकं वैश्वदेवं गृहस्थः स्वयमाचरेत् । पत्नी सायं बलिं दद्यात्सिद्धान्नैर्मंत्रवर्जितम्

मध्याह्ने गृहस्थः स्वयमेव वैश्वदेवं आचरेत्। सायं तु पत्नी सिद्धान्नैः मन्त्रवर्जितं बलिं दद्यात्।

Verse 39

एतत्सायंतनं नाम वैश्वदेवं गृहाश्रमे । सायंप्रातर्भवेदेव वैश्वदेवं प्रयत्नतः

गृहाश्रमे एतत् सायंतनं नाम वैश्वदेवं कथ्यते। सायं प्रातश्च प्रयत्नतः वैश्वदेवं अवश्यं कुर्यात्।

Verse 40

वैश्वदेवेन ये हीना आतिथ्येन विवर्जिताः । सर्वे ते वृषला ज्ञेयाः प्राप्तवेदा अपि द्विजाः

वैश्वदेवेन हीनाः आतिथ्येन च विवर्जिताः ये, ते सर्वे वृषला इति ज्ञेयाः—वेदप्राप्ता अपि द्विजा अपि।

Verse 41

अकृत्वा वैश्वदेवं तु भुंजते ये द्विजाधमाः । इह लोकेन्नहीनाः स्युः काकयोनिं व्रजंत्यथ

वैश्वदेवं अकृत्वा ये द्विजाधमाः भुञ्जते, ते इह लोके अन्नहीना भवन्ति; ततः परं काकयोनिं व्रजन्ति।

Verse 42

वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतंद्रितः । तद्धि कुर्वन्यथाशक्ति प्राप्नुयात्सद्गतिं पराम्

वेदोक्तं स्वधर्मकर्म नित्यं निरतिशयेनातन्द्रितः कुर्यात्। यथाशक्ति तत्कुर्वन् स परां सद्गतिं प्राप्नुयात्॥

Verse 43

षष्ठ्यष्टम्योर्वसेत्पापं तैले मांसे सदैव हि । पंचदश्यां चतुर्दश्यां तथैव च भगेक्षुरे

षष्ठ्यष्टम्योः पापं तैले मांसे च नित्यं वसतीति कथ्यते। चतुर्दश्यां पञ्चदश्यां तथा भगेक्षुरेऽपि॥

Verse 44

उदयं तं न चेक्षेत नास्तं यंतं न मध्यगम् । न राहुणोपसृष्टं च नांबुसंस्थं दिवाकरम्

उदयकाले न दिवाकरं पश्येत्, नास्तं यान्तं न मध्यगम्। न राहुणोपसृष्टं च, न चाम्बुसंस्थं रविम्॥

Verse 45

न वीक्षेतात्ममनोरूपमाशुधावेन्न वर्षति । नोल्लंघयेद्वत्सतंत्रीं न नग्नो जलमाविशेत्

आत्मनो रूपं मनसा नासक्त्या वीक्षेत। अवर्षति न शीघ्रं धावेत्। वत्सतन्त्रीं नोल्लङ्घयेत्, नग्नो जलं न प्रविशेत्॥

Verse 46

देवतायतनं विप्रं धेनुं मधुमृदं घृतम् । जातिवृद्धं वयोवृद्धं विद्यावृद्धं तपस्विनम्

देवतायतनं विप्रं धेनुं मधु मृदं घृतम्। जातिवृद्धं वयोवृद्धं विद्यावृद्धं तपस्विनं च—एतान् सर्वान् श्रद्धया सत्कुर्यात्॥

Verse 47

अश्वत्थं चैत्यवृक्षं च गुरुं जलभृतं घटम् । सिद्धान्नं दधिसिद्धार्थं गच्छन्कुर्यात्प्रदक्षिणम्

अश्वत्थं चैत्यवृक्षं च गुरुम् जलपूर्णं घटं सिद्धान्नं दधि सिद्धार्थं च गच्छन् श्रद्धया प्रदक्षिणं कुर्यात्।

Verse 48

रजस्वलां न सेवेत नाश्नीयात्सह भार्यया । एकवासा न भुंजीत न भुंजीतोत्कटासने

रजस्वलां न सेवेत, नाश्नीयात् सह भार्यया। एकवासा न भुञ्जीत, न भुञ्जीतोत्कटासने॥

Verse 49

नाश्नंतीं स्त्रीं समीक्षेत तेजस्कामो द्विजोत्तमः । असंतर्प्य पितॄन्देवान्नाद्यादन्नं नवं क्वचित्

नाश्नन्तीं स्त्रीं समीक्षेत तेजस्कामो द्विजोत्तमः। असन्तर्प्य पितॄन् देवान् नाद्यादन्नं नवं क्वचित्॥

Verse 50

पक्वान्नं चापि नो मांसं दीर्घकालं जिजीविषुः । न मूत्रं गोव्रजे कुर्यान्न वल्मीके न भस्मनि

पक्वान्नं चापि नो मांसं दीर्घकालं जिजीविषुः। न मूत्रं गोव्रजे कुर्यान् न वल्मीके न भस्मनि॥

Verse 51

न गर्तेषु ससत्वेषु न तिष्ठन्न व्रजन्नपि । गोविप्रसूर्यवाय्वग्नि चंद्रर्क्षांबु गुरूनपि

न गर्तेषु ससत्त्वेषु न तिष्ठन् न व्रजन्नपि। गोविप्रसूर्यवाय्वग्निचन्द्रार्क्षाम्बु गुरूनपि॥

Verse 52

अभिपश्यन्न कुर्वीत मलमूत्रविसर्जनम् । तिरस्कृत्यावनिं लोष्टकाष्ठपर्णतृणादिभिः

अभिपश्यति जनसमक्षं मलमूत्रविसर्जनं न कुर्यात्। लोष्टकाष्ठपर्णतृणादिभिरवनिं तिरस्कृत्य ततो विसृजेत्॥

Verse 53

प्रावृत्य वाससा मौलिं मौनी विण्मूत्रमुत्सृजेत् । यथासुखमुखो रात्रौ दिनेच्छायांधकारयोः

वाससा मौलिं प्रावृत्य मौनी सन् विण्मूत्रमुत्सृजेत्। रात्रौ यथासुखमुखः, दिने छायायामन्धकारे वा॥

Verse 54

भीतिषु प्राणबाधायां कुर्यान्मलविसर्जनम् । मुखेनोपधमेन्नाग्निं नग्नां नेक्षेत योषितम्

भीतिषु प्राणबाधायां एव मलविसर्जनं कुर्यात्। मुखेनाग्निं नोपधमेत्, नग्नां योषितं न पश्येत्॥

Verse 55

नांघ्री प्रतापयेदग्नौ न वस्त्वशुचि निक्षिपेत् । प्राणिहिंसां न कुर्वीत नाश्नीयात्संध्ययोर्द्वयोः

नाङ्घ्री अग्नौ प्रतापयेत्, न वस्त्वशुचौ निक्षिपेत्। प्राणिहिंसां न कुर्यात्, नाश्नीयात् सन्ध्ययोर्द्वयोः॥

Verse 56

न संविशेत संध्यायां प्रत्यक्सौम्यशिरा अपि । विण्मूत्रष्ठीवनं नाप्सु कुर्याद्दीर्घजिजीविषुः

न संध्यायां संविशेत् प्रत्यक्सौम्यशिरा अपि। दीर्घजिजीविषुः अप्सु विण्मूत्रष्ठीवनं न कुर्यात्॥

Verse 57

नाचक्षीत धयंतीं गां नेंद्रचापं प्रदर्शयेत् । नैकः सुप्यात्क्वचिच्छून्ये न शयानं प्रबोधयेत्

धयन्तीं गां नाचक्षीत, न चेन्द्रचापं प्रदर्शयेत्। शून्ये क्वचिदेकः न सुप्यात्, शयानं च न सहसा प्रबोधयेत्॥

Verse 58

पंथानं नैकलो यायान्न वार्यंजलिना पिबेत् । न दिवोद्भूत सारं च भक्षयेद्दधिनो निशि

पन्थानं नैकलो यायात्, न वार्यञ्जलिना पिबेत्। दिवोद्भूतं सारं च दध्नो निशि न भक्षयेत्॥

Verse 59

स्त्रीधर्मिण्या नाभिवदेन्नाद्यादातृप्ति रात्रिषु । तौर्यत्रिक प्रियो न स्यात्कांस्ये पादौ न धावयेत्

स्त्रीधर्मिण्याः नाभिवदेत्, रात्रिषु नातृप्तिमद्येत्। तौर्यत्रिकप्रियो न स्यात्, कांस्ये पादौ न धावयेत्॥

Verse 60

श्राद्धं कृत्वा पर श्राद्धे योऽश्नीयाज्ज्ञानवर्जितः । दातुः श्राद्धफलं नास्ति भोक्ता किल्बिषभुग्भवेत्

स्वश्राद्धं कृत्वा परश्राद्धे योऽश्नीयादज्ञानवान्। दातुः श्राद्धफलं नास्ति, भोक्ता किल्बिषभुग्भवेत्॥

Verse 61

न धारयेदन्यभुक्तं वासश्चो पानहावपि । न भिन्न भाजनेश्नीयान्नासीताग्न्यादि दूषिते

न धारयेद् अन्यभुक्तं वासश्चोपानहावपि। न भिन्नभाजनेऽश्नीयात्, नासीताग्न्यादिदूषिते॥

Verse 62

आरोहणं गवां पृष्ठे प्रेतधूमं सरित्तरम् । बालातपं दिवास्वापं द्यजेद्दीर्घं जिजीविषुः

दीर्घायुष्कामो जनो गवां पृष्ठारोहणं प्रेतधूमं सरित्तरं साहसं बालातपं दिवास्वापं च परित्यजेत्।

Verse 63

स्नात्वा न मार्जयेद्गात्रं विसृजेन्न शिखां पथि । हस्तौ शिरो न धुनुयान्नाकर्षेदासनं पदा

स्नात्वा गात्रं न मार्जयेत्; पथि शिखां न विसृजेत्। हस्तौ शिरसि न धुनुयात्, पदा आसनं नाकर्षेत्।

Verse 64

नोत्पाटयेल्लोमनखं दशनेन कदाचन । करजैः करजच्छेदं तृणच्छेदं विवर्जयेत्

कदाचन दशनेन लोमनखं नोत्पाटयेत्। करजैः करजच्छेदं तृणच्छेदं च विवर्जयेत्।

Verse 65

शुभायन यदायत्यां त्यजेत्तत्कर्म यत्नतः । अद्वारेण न गंतव्यं स्ववेश्मपरवेश्मनोः

शुभायनं यदायत्यां तद्विघ्नकरं कर्म यत्नतः परित्यजेत्। स्ववेश्मपरवेश्मनोः अद्वारेण न गन्तव्यम्।

Verse 66

क्रीडेन्नाक्षैः सहासीत न धर्मघ्नैर्न रोगिभिः । न शयीत क्वचिन्नग्नः पाणौ भुंजीत नैव च

अक्षैः न क्रीडेत्; धर्मघ्नैः रोगिभिः सह नासीत। क्वचिदपि नग्नः न शयीत, पाणौ न भुञ्जीत च।

Verse 67

आर्द्रपादकरास्योश्नन्दीर्घकालं च जीवति । संविशेन्नार्द्रचरणो नोच्छिष्टः क्वचिदाव्रजेत्

आर्द्रपादकरास्यः सन् योऽश्नाति स दीर्घकालं जीवतीति श्रूयते । तथापि न आर्द्रचरणः संविशेत्, नोच्छिष्टः सन् क्वचिदपि न गच्छेत् ॥

Verse 68

शयनस्थो न चाश्नीयान्नपिबेन्न जपेद्द्विजः । सोपानत्कश्चनाचामेन्न तिष्ठन्धारया पिबेत्

शयनस्थो द्विजो नाश्नीयात् न पिबेत् न जपेत् च । सोपानत्कः कश्चन नाचामेत्, न च तिष्ठन् धारया पिबेत् ॥

Verse 69

सर्वं तिलमयं नाद्यात्सायं शर्माभिलाषुकः । न निरीक्षेत विण्मूत्रे नोच्छिष्टः संस्पृशेच्छिरः

सायं शर्माभिलाषुकः सर्वं तिलमयं नाद्यात् । विण्मूत्रे न निरीक्षेत, नोच्छिष्टः सन् शिरः न संस्पृशेत् ॥

Verse 70

नाधितिष्ठेत्तुषांगार भस्मकेशकपालिकाः । पतितैः सह संवासः पतनायैव जायते

तुषाङ्गारभस्मकेशकपालिकाः नाधितिष्ठेत् कदाचन । पतितैः सह संवासः स्वपतनायैव जायते ॥

Verse 71

श्रावयेद्वैदिकं मंत्रं न शूद्राय कदाचन । ब्राह्मण्याद्धीयते विप्रः शूद्रो धर्माच्च हीयते

वैदिकं मन्त्रं शूद्राय कदाचन न श्रावयेत् । तादृशाचरणात् विप्रः ब्राह्मण्याद्धीयते, शूद्रोऽपि धर्माच्च हीयते ॥

Verse 72

धर्मोपदेशः शूद्राणां स्वश्रेयः प्रतिघातयेत् । द्विजशुश्रूषणं धर्मः शूद्राणां हि परो मतः

शूद्राणां धर्मोपदेशोऽत्र स्वश्रेयः प्रतिघातकः कथितः। द्विजशुश्रूषणमेव शूद्राणां परो धर्म इति मतम्॥

Verse 73

कंडूयनं हि शिरसः पाणिभ्यां न शुभं मतम् । आताडनं कराभ्यां च क्रोशनं केशलुंचनम्

पाणिभ्यां शिरसः कण्डूयनं न शुभं मतम्। कराभ्यां चात्मताडनं क्रोशनं केशलुञ्चनम्॥

Verse 74

अशास्त्रवर्तिनो भूपाल्लुब्धात्कृत्वा प्रतिग्रहम् । ब्राह्मणः सान्वयो याति नरकानेकविंशतिम्

अशास्त्रवर्तिनो भूपाल्लुब्धात् प्रतिग्रहं कृत्वा। ब्राह्मणः सान्वयो याति नरकानेकविंशतिम्॥

Verse 75

अकालविद्युत्स्तनिते वर्षर्तौ पांसुवर्षणे । महावातध्वनौ रात्रावनध्यायाः प्रकीर्तिताः

अकालविद्युत्स्तनिते वर्षर्तौ पांसुवर्षणे। महावातध्वनौ रात्रावनध्यायाः प्रकीर्तिताः॥

Verse 76

उल्कापाते च भूकंपे दिग्दाहे मध्यरात्रिषु । संध्ययोर्वृषलोपांते राज्ञोराहोश्च सूतके

उल्कापाते च भूकंपे दिग्दाहे मध्यरात्रिषु। संध्ययोर्वृषलोपांते राज्ञोराहोश्च सूतके॥

Verse 77

दर्शाष्टकासु भूतायां श्राद्धिकं प्रतिगृह्य च । प्रतिपद्यपि पूर्णायां गजोष्ट्राभ्यां कृतांतरे

दर्शाष्टकासु भूतायां श्राद्धिकं प्रतिगृह्य च । प्रतिपद्यपि पूर्णायां गजोष्ट्राभ्यां कृतान्तरे ॥ एतेषु कालेष्वनध्यायः स्मृतः; वेदाध्ययनं विरमेत्।

Verse 78

खरोष्ट्रक्रोष्ट्र विरुते समवाये रुदत्यपि । उपाकर्मणि चोत्सर्गे नाविमार्गे तरौ जले

खरोष्ट्रक्रोष्ट्रविरुते समवाये रुदत्यपि । उपाकर्मणि चोत्सर्गे नाविमार्गे तरौ जले ॥ एतेषु सर्वेषु कालेष्वध्ययनं परित्यजेत्।

Verse 79

आरण्यकमधीत्यापि बाणसाम्नोरपि ध्वनौ । अनध्यायेषु चैतेषु नाधीयीत द्विजः क्वचित्

आरण्यकमधीत्यापि बाणसाम्नोरपि ध्वनौ । अनध्यायेषु चैतेषु नाधीयीत द्विजः क्वचित् ॥

Verse 80

कृतांतरायो न पठेद्भेकाखु श्वाहि बभ्रुभिः । भूताष्टम्योः पंचदश्योर्ब्रह्मचारी सदा भवेत्

कृतान्तरायो न पठेद्भेकाखुश्वाहिबभ्रुभिः । भूताष्टम्योः पञ्चदश्योर्ब्रह्मचारी सदा भवेत् ॥

Verse 81

अनायुष्यकरं चैव परदारोपसर्पणम् । तस्मात्तद्दूरतस्त्याज्यं वैरिणां चोपसेवनम्

अनायुष्यकरं चैव परदारोपसर्पणम् । तस्मात्तद्दूरतस्त्याज्यं वैरिणां चोपसेवनम् ॥

Verse 82

पूर्वर्द्धिभिः परित्यक्तमात्मानं नावमानयेत् । सदोद्यमवतां यस्माच्छ्रियो विद्या न दुर्लभाः

पूर्वसमृद्धिभिः परित्यक्तोऽपि आत्मानं न अवमानयेत्। सतत-उद्यमशीलानां हि श्रियो विद्या च न दुर्लभा॥

Verse 83

सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्नब्रूयात्सत्यमप्रियम् । प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मो घटोद्भव

सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात्; अप्रियं सत्यं न ब्रूयात्। प्रियं च नानृतं ब्रूयात्—एष धर्मो घटोद्भव॥

Verse 84

भद्रमेव वदेन्नित्यं भद्रमेव विचिंतयेत् । भद्रैरेवेह संसर्गो नाभद्रैश्च कदाचन

भद्रमेव वदेत् नित्यं भद्रमेव विचिन्तयेत्। भद्रैरेवेह संसर्गो नाभद्रैश्च कदाचन॥

Verse 85

रूपवित्तकुलैर्हीनान्सुधीर्नाधिक्षिपेन्नरान् । पुप्पवंतौ न चेक्षेत त्वशुचिर्ज्योतिषां गणम्

रूप-वित्त-कुलैर्हीनान् नरान् सुधीः नाधिक्शिपेत्। अशुचिः पुप्पवन्तौ न चेक्षेत, न च ज्योतिषां गणम्॥

Verse 86

वाचोवेगं मनोवेगं जिह्वावेगं च वर्जयेत् । उत्कोच द्यूत दौत्यार्त द्रव्यं दूरात्परित्यजेत्

वाचो वेगं मनो वेगं जिह्वा-वेगं च वर्जयेत्। उत्कोच-द्यूत-दौत्य-आर्त-द्रव्यं दूरात् परित्यजेत्॥

Verse 87

गोब्राह्मणाग्नीनुच्छिष्ट पाणिना नैव संस्पृशेत् । न स्पृशेदनिमित्ते नखानि स्वानि त्वनातुरः

उच्छिष्टपाणिना गोब्राह्मणाग्नीन् कदाचन न संस्पृशेत्। अनिमित्ते च नखानि स्वानि न स्पृशेद् अनातुरः॥

Verse 88

गुह्यजान्यपि लोमानि तत्स्पर्शादशुचिर्भवेत् । पादधौतोदकं मूत्रमुच्छिष्टान्नोदकानि च

गुह्यजानीषु जातान्यपि लोमानि स्पृष्ट्वा अशुचिर्भवेत्। पాదधौतोदकं मूत्रम् उच्छिष्टान्नोदकानि च अशुचानि॥

Verse 89

निष्ठीवनं च श्लेष्माणं गृहाद्दूरं विनिक्षिपेत् । अहर्निशं श्रुतेर्जाप्याच्छौचाचारनिषेवणात् । अद्रोहवत्या बुद्ध्या च पूर्वं जन्म स्मरेद्द्विजः

निष्ठीवनं श्लेष्माणं च गृहाद्दूरं विनिक्षिपेत्। अहर्निशं श्रुतेर्जाप्याच्छौचाचारनिषेवणात्, अद्रोहबुद्ध्या च द्विजः पूर्वजन्म स्मरेत्॥

Verse 90

वृद्धान्प्रयत्नाद्वंदेत दद्यात्तेषां स्वमासनम् । विनम्रधमनिस्तस्मादनुयायात्ततश्च तान्

वृद्धान् प्रयत्नाद्वन्देत, तेषां स्वमासनं दद्यात्। विनम्रधमनिः पश्चादनुयायात् ततश्च तान्॥

Verse 91

श्रुति भूदेव देवानां नृप साधु तपस्विनाम् । पतिव्रतानां नारीणां निंदां कुर्यान्न कर्हिचित्

श्रुतेर्भूदेवदेवानां नृपसाधुतपस्विनाम्। पतिव्रतानां नारीणां निन्दां कुर्यान्न कर्हिचित्॥

Verse 92

न मनुष्यस्तुतिं कुर्यान्नात्मानमपमानयेत् । अभ्युद्यतं न प्रणुदेत्परमर्माणि नोच्चरेत्

न मनुष्यस्तुतिं कुर्याद् नात्मानम् अपमानयेत्। अभ्युद्यतं न प्रणुदेत् पर-मर्माणि नोच्चरेत्॥

Verse 93

अधर्मादेधते पूर्वं विद्वेष्टॄनपि संजयेत् । सर्वतोभद्रमाप्यापि ततो नश्येच्च सान्वयः

अधर्माद् एधते पूर्वं विद्वेष्टॄन् अपि संजयेत्। सर्वतोभद्रम् आप्यापि ततो नश्येच् च सान्वयः॥

Verse 94

उद्धृत्य पंच मृत्पिंडान्स्नायात्परजलाशये । अनुद्धृत्य च तत्कर्तुरेनसः स्यात्तुरीयभाक्

उद्धृत्य पञ्च मृत्पिण्डान् स्नायात् पर-जलाशये। अनुद्धृत्य च तत्कर्तुर् एनसः स्यात् तुरीयभाक्॥

Verse 95

श्रद्धया पात्रमासाद्य यत्किंचिद्दीयते वसु । देशे काले च विधिना तदानंत्याय कल्पते

श्रद्धया पात्रम् आसाद्य यत्किञ्चिद् दीयते वसु। देशे काले च विधिना तद् आनन्त्याय कल्पते॥

Verse 96

भूप्रदो मंडलाधीशः सर्वत्रसुखिनोन्नदाः । तोयदाता सदा तृप्तो रूपवान्रूप्यदो भवेत्

भूप्रदो मण्डलाधीशः सर्वत्र सुखिनोन्नदाः। तोयदाता सदा तृप्तो रूपवान् रूप्यदो भवेत्॥

Verse 97

प्रदीपदो निर्मलाक्षो गोदाताऽर्यमलोकभाक् । स्वर्णदाता च दीर्घायुस्तिलदः स्यात्तु सुप्रजाः

प्रदीपदानात् निर्मलदृष्टिर्भवति। गोदानात् यमलोकप्राप्तिः। स्वर्णदानात् दीर्घायुः। तिलदानात् सुप्रजासंपत्तिः स्यात्।

Verse 98

वेश्मदो ऽत्युच्चसौधेशो वस्त्रदश्चंद्रलो कभाक् । हयप्रदो दिव्ययानो लक्ष्मीवान्वृषभप्रदः

वेश्मदानात् अत्युच्चसौधेशत्वं लभते। वस्त्रदानात् चन्द्रलोकप्राप्तिः। हयदानात् दिव्ययानलाभः। वृषभदानात् लक्ष्मीसम्पन्नो भवति।

Verse 99

सुभार्यः शिबिका दाता सुपर्यंक प्रदोपि च । धान्यैः समृद्धिमान्नित्यमभयप्रद ईशिता

शिबिकादानात् सुभार्यालाभः। सुपर्यङ्कदानादपि तथैव सुखमानः। धान्यदानैर्नित्यं समृद्धिमान् भवति; अभयदानात् ईशितृत्वं प्राप्नोति।

Verse 100

ब्रह्मदो ब्रह्मलोकेज्यो ब्रह्मदः सर्वदो मतः । उपायेनापि यो ब्रह्म दापयेत्सोपि तत्समः

ब्रह्मदानकर्ता ब्रह्मलोके पूज्यते; ब्रह्मदानः सर्वदानसमो मतः। उपायेनापि यो ब्रह्म दापयति, सोऽपि तेन तुल्यो भवति।

Verse 110

सा च वाराणसी लभ्या सदाचारवता सदा । मनसापि सदाचारमतो विद्वान्न लंघयेत्

सा वाराणसी सदा सदाचारवता एव लभ्यते। अतः विद्वान् मनसापि सदाचारं न लङ्घयेत्।

Verse 115

इति श्रुत्वा वचः स्कंदो मैत्रावरुणिभाषितम् । अविमुक्तस्य माहात्म्यं वक्तुं समुपचक्रमे

इति मैत्रावरुणिना भाषितं वचः श्रुत्वा स्कन्दः, अविमुक्तस्य माहात्म्यं वक्तुं समुपचक्रमे।