Adhyaya 26

Verse 1

अगस्तिरुवाच । प्रसन्नोसि यदि स्कंद मयि प्रीतिरनुत्तमा । तत्समाचक्ष्व भगवंश्चिरं यन्मे हृदिस्थितम्

अगस्तिरुवाच । प्रसन्नोऽसि यदि स्कन्द मयि प्रीतिरनुत्तमा । तत्समाचक्ष्व भगवन् चिरं यन्मे हृदि स्थितम् ॥

Verse 2

अविमुक्तमिदं क्षेत्रं कदारभ्य भुवस्तले । परां प्रथितिमापन्नं मोक्षदं चाभवत्कथम्

अविमुक्तमिदं पुण्यं क्षेत्रं भुवि कदा प्रभृति परां प्रथितिमापन्नं, कथं च मोक्षप्रदं जातम्?

Verse 3

कथमेषा त्रिलोकीड्या गीयते मणिकर्णिका । तत्रासीत्किं पुरास्वामिन्यदा नामरनिम्नगा

कथं मणिकर्णिका त्रिलोकीड्या गीयते? पुरा तत्र किं आसीत्, हे स्वामिन्, यदा सा नदी नाम्ना प्रसिद्धा?

Verse 4

वाराणसीति काशीति रुद्रावास इति प्रभो । अवाप नामधेयानि कथमेतानि सा पुरी । आनंदकाननं रम्यमविमुक्तमनंतरम्

वाराणसीति काशीति रुद्रावास इति प्रभो—कथं सा पुरी एतानि नामधेयान्यवाप? तथा रम्यमानन्दकाननं, अनन्तरं च अविमुक्तमिति कथं कथ्यते?

Verse 5

महाश्मशान इति च कथं ख्यातं शिखिध्वज । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं संदेहं मेऽपनोदय

महाश्मशान इति च कथं ख्यातं, हे शिखिध्वज? एतदहं श्रोतुमिच्छामि; मम संदेहमपनोदय।

Verse 6

स्कंद उवाच । प्रश्नभारोयमतुलस्त्वया यः समुदाहृतः । कुंभयोनेऽमुमेवार्थमप्राक्षीदंबिका हरम्

स्कन्द उवाच—कुम्भयोने, त्वया समुदाहृतः प्रश्नभारोऽयमतुलः। एतमेवार्थमम्बिका पुरा हरं पप्रच्छ।

Verse 7

यथा च देवदेवेन सर्वज्ञेन निवेदितम् । जगन्मातुः पुरस्ताच्च तथैव कथयामि ते

यथा देवदेवेन सर्वज्ञेन जगन्मातुः पुरतः सम्यग् निवेदितं, तथैव तदहं ते कथयामि।

Verse 8

महाप्रलय काले च नष्टे स्थावरजंगमे । आसीत्तमोमयं सर्वमनर्कग्रहतारकम्

महाप्रलयकाले स्थावरजङ्गमे नष्टे सति, सर्वं तमोमयं जातम्—नार्कग्रहतारकम्।

Verse 9

अचंद्रमनहोरात्रमनग्न्यनिलभूतलम् । अप्रधानं वियच्छून्यमन्यतेजोविवर्धितम्

अचन्द्रं नाहोरात्रं नाग्न्यनिलभूतलम्; अप्रधानं वियच्छून्यं, केवलं तेजोऽविभक्तं बभौ।

Verse 10

द्रष्टृत्वादि विहीनं च शब्दस्पर्शसमुज्झितम् । व्यपेतगंधरूपं च रसत्यक्तमदिङ्मुखम्

द्रष्टृत्वादिविहीनं तत्, शब्दस्पर्शविवर्जितम्; व्यपेतगन्धरूपं च, रसत्यक्तम् अदिङ्मुखम्।

Verse 11

इत्थं सत्यंधतमसि सूचीभेद्ये निरंतरे । तत्सद्ब्रह्मेति यच्छ्रुत्या सदैकं प्रतिपाद्यते

इत्थं सत्यन्धतमसि सूचीभेद्ये निरन्तरे, श्रुत्या ‘तत्सद्ब्रह्म’ इति सदैकं प्रतिपाद्यते।

Verse 12

अमनोगोचरोवाचां विषयं न कथंचन । अनामरूपवर्णं च न स्थूलं न च यत्कृशम्

तत् मनसः अगोचरं वाचामपि न कदाचन विषयः। अनामरूपवर्णं च, न स्थूलं न च सूक्ष्मम्॥

Verse 13

अह्रस्वदीर्घमलघुगुरुत्वपरिवर्जितम् । न यत्रोपचयः कश्चित्तथा चापचयोपि च

अह्रस्वदीर्घं तद् वस्तु, लघुगुरुत्वविवर्जितम्। न यत्रोपचयः कश्चित्, तथैवापचयोऽपि न॥

Verse 14

अभिधत्ते स चकितं यदस्तीति श्रुतिः पुनः । सत्यं ज्ञानमनंतं च यदानंदं परं महः

श्रुतिरपि सचकिता ब्रूते—‘अस्ति’ इति पुनः। तत् परं महः सत्यं ज्ञानमनन्तं च, आनन्दस्वरूपम्॥

Verse 15

अप्रमेयमनाधारमविकारमनाकृति । निर्गुणं योगिगम्यं च सर्वव्याप्येककारणम्

अप्रमेयं निराधारं निर्विकारमनाकृतिम्। निर्गुणं योगिगम्यं च, सर्वव्याप्येककारणम्॥

Verse 16

निर्विकल्पं निरारंभं निर्मायं निरुपद्रवम् । यस्येत्थं संविकल्प्यंते संज्ञाः संज्ञोदितस्य वै

निर्विकल्पं निरारम्भं निर्मायं निरुपद्रवम्। तस्यैव संज्ञातीतस्य, संज्ञाः कल्प्यन्ते तथाविधाः॥

Verse 17

तस्यैकलस्य चरतो द्वितीयेच्छा भवत्किल । अमूर्तेन स्वमूर्तिश्च तेनाकल्पि स्वलीलया

तस्यैकस्यैकाकिनः सञ्चरतो द्वितीयकामना किल समजायत। अमूर्तेनैव स्वलीलया स्वमूर्तिः कल्पिता।

Verse 18

सर्वैश्वर्यगुणोपेता सर्वज्ञानमयी शुभा । सर्वगा सर्वरूपा च सर्वदृक्सर्वकारिणी

सर्वैश्वर्यगुणोपेता सर्वज्ञानमयी शुभा। सर्वगा सर्वरूपा च सर्वदृक् सर्वकारिणी॥

Verse 19

सर्वैकवंद्या सर्वाद्या सर्वदा सर्वसंकृतिः । परिकल्प्येति तां मूर्तिमीश्वरीं शुद्धरूपिणीम्

सर्वैकवन्द्या सर्वाद्या सर्वदा सर्वसंकृतिः। इति परिकल्प्य तां मूर्तिम् ईश्वरीं शुद्धरूपिणीम्॥

Verse 20

अंतर्दधे पराख्यं यद्ब्रह्मसर्वंगमव्ययम्

ततः पराख्यं यद्ब्रह्म सर्वगम् अव्ययम् अन्तर्दधे।

Verse 21

अमूर्तं यत्पराख्यं वै तस्य मूर्तिरहं प्रिये । अर्वाचीनपराचीना ईश्वरं मां जगुर्बुधाः

अमूर्तं यत्पराख्यं वै तस्य मूर्तिरहं प्रिये। अर्वाचीनपराचीना ईश्वरं मां जगुर्बुधाः॥

Verse 22

ततस्तदैकलेनापि स्वैरं विहरतामया । स्वविग्रहात्स्वयं सृष्टा स्वशरीरानपायिनी

ततः तदैकलेनापि मया स्वैरं विहरताम्, सा मम स्वविग्रहात् स्वयमेव सृष्टा प्रादुरभवत्—स्वशरीरानपायिनी, नित्यं स्वयंसिद्धा।

Verse 23

प्रधानं प्रकृतिं त्वां च मायां गुणवतीं पराम् । बुद्धि तत्त्वस्य जननीमाहुर्विकृतिवर्जिताम्

त्वां प्रधानं प्रकृतिं च परां गुणवतीं मायाम् आहुः; तथा बुद्धितत्त्वस्य जननीं, विकृतिवर्जितां त्वामेव प्रचक्षते।

Verse 24

युगपच्च त्वया शक्त्या साकं कालस्वरूपिणा । मयाऽद्य पुरुषेणैतत्क्षेत्रं चापि विनिर्मितम्

युगपत् त्वया शक्त्या साकं कालस्वरूपिणा च, मयाऽद्य पुरुषेण एतत् क्षेत्रं चापि विनिर्मितम्।

Verse 25

सा शक्तिः प्रकृतिः प्रोक्ता स पुमानीश्वरः परः । ताभ्यां च रममाणाभ्यां तस्मिन्क्षेत्रे घटोद्भव

सा शक्तिः प्रकृतिः प्रोक्ता, स पुमान् ईश्वरः परः; ताभ्यां च रममाणाभ्यां तस्मिन् क्षेत्रे, घटोद्भव।

Verse 26

परमानंदरूपाभ्यां परमानंदरूपिणी । पंचक्रोशपरीमाणे स्वपादतलनिर्मिते

परमानन्दरूपिणी सा, परमानन्दरूपाभ्यां सह; पञ्चक्रोशपरीमाणे स्वपादतलनिर्मिते (क्षेत्रे) विराजते।

Verse 27

मुने प्रलयकालेपि न तत्क्षेत्रं कदाचन । विमुक्तं हि शिवाभ्यां यदविमुक्तं ततो विदुः

मुने, प्रलयकालेऽपि तत्क्षेत्रं कदाचन न विमुच्यते। यत् शिवशिवाभ्यां न विमुक्तं, तस्माद् विद्वांसस्तद् ‘अविमुक्तम्’ इति विदुः॥

Verse 28

न यदा भूमिवलयं न यदाऽपां समुद्भवः । तदा विहर्तुमीशेन क्षेत्रमेतद्विनि र्मितम्

यदा न भूमिवलयं न चापां समुद्भवः आसीत्, तदा ईशस्य विहारार्थं क्षेत्रमेतद् विनिर्मितम्॥

Verse 29

इदं रहस्यं क्षेत्रस्य वेद कोपि न कुंभज । नास्तिकाय न वक्तव्यं कदाचिच्चर्मचक्षुषे

कुम्भज! क्षेत्रस्यैतद् रहस्यं कोऽपि न वेद। नास्तिकाय कदाचिन्न वक्तव्यं, न च चर्मचक्षुषे॥

Verse 30

श्रद्धालवे विनीताय त्रिकालज्ञानचक्षुषे । शिवभक्ताय शांताय वक्तव्यं च मुमुक्षवे

श्रद्धालवे विनीताय त्रिकालज्ञानचक्षुषे। शिवभक्ताय शान्ताय मुमुक्षवे च वक्तव्यम्॥

Verse 31

अविमुक्तं तदरभ्य क्षेत्रमेतदुदीर्यते । पर्यंक भूतं शिवयोर्निरंतरसुखास्पदम्

तदारभ्यैतत्क्षेत्रम् ‘अविमुक्तम्’ इति कीर्त्यते। शिवयोः पर्यङ्कभूतं निरन्तरसुखास्पदम्॥

Verse 32

अभावः कल्प्यते मूढैर्यदा च शिवयोस्तयोः । क्षेत्रस्यास्य तदाभावः कल्प्यो निर्वाणकारिणः

यदा मूढाः शिवयोस्तयोः अत्राभावं कल्पयन्ति, तदा निर्वाणकारिणः अस्य क्षेत्रस्यापि अभावः कल्पनीयः।

Verse 33

अनाराध्य महेशानमनवाप्य च काशिकाम् । योगाद्युपायविज्ञोपि न निर्वाणमवाप्नुयात्

महेशानम् अनाराध्य काशिकां च अनवाप्य, योगाद्युपायविज्ञोऽपि निर्वाणं न अवाप्नुयात्।

Verse 34

अस्यानंदवनं नाम पुरा कारि पिनाकिना । क्षेत्रस्यानंदहेतुत्वादविमुक्तमंनतरम्

पुरा पिनाकिना अस्य ‘आनन्दवनम्’ इति नाम कृतम्; क्षेत्रस्य आनन्दहेतुत्वात् तत् अविमुक्तम् इति तत्क्षणं प्रसिद्धम्।

Verse 35

आनंदकंदबीजानामंकुराणि यतस्ततः । ज्ञेयानि सर्वलिंगानि तस्मिन्नानंदकानने

तस्मिन् आनन्दकानने सर्वलिङ्गानि, आनन्दकन्दबीजानां यतस्ततः उद्भूताङ्कुरवत् ज्ञेयानि।

Verse 36

अविमुक्तमिति ख्यातमासीदित्थं घटोद्भव । तथा चाख्याम्यथ मुने यथासीन्मणिकर्णिका

एवं घटोद्भव, ‘अविमुक्तम्’ इति ख्यातम् आसीत्; अथ मुने, मणिकर्णिका यथाभूतं कथयामि।

Verse 37

प्रागानंदवने तत्र शिवयो रममाणयोः । इच्छेत्यभूत्कलशज सृज्यः कोप्यपरः किल

प्रागानन्दवने तत्र शिवशक्त्योः रममाणयोः । कलशजागस्त्य, ‘किमप्यन्यत् सृज्यताम्’ इति केवलोऽभिलाषोऽभवत् किल ॥

Verse 38

यस्मिन्न्यस्ते महाभारे आवां स्वः स्वैरचारिणौ । निर्वाणश्राणनं कुर्वः केवलं काशिशायिनाम्

यस्मिन् महाभारे न्यस्ते, आवां स्वे स्वर्गे स्वैरचारिणौ । काशिशायिनामेव केवलं निर्वाणदानं कुर्वः ॥

Verse 39

स एव सर्वं कुरुते स एव परिपाति च । स एव संवृणोत्यंते सर्वैश्वर्यनिधिः स च

स एव सर्वं करोति, स एव परिपाति च । स एव अन्ते संवृणोति; स च सर्वैश्वर्यनिधिः ॥

Verse 40

चेतःसमुद्रमाकुंच्य चिंताकल्लोलदोलितम् । सत्त्वरत्नं तमोग्राहं रजोविद्रुमवल्लितम्

चेतःसमुद्रं संकुच्य, चिन्ताकल्लोलदोलितम् । सत्त्वरत्नं तमोग्राहं, रजोविद्रुमवल्लितम् ॥

Verse 41

यस्य प्रसादात्तिष्ठावः सुखमानंदकानने । परिक्षिप्त मनोवृत्तौ क्व हि चिंतातुरे सुखम्

यस्य प्रसादात् तिष्ठावः सुखम् आनन्दकानने । परिक्षिप्तमनोवृत्तौ, क्व हि चिन्तातुरे सुखम् ॥

Verse 42

संप्रधार्येति स विभुः सर्वतश्चित्स्वरूपया । तया सह जगद्धात्र्या जगद्धाताऽथ धूर्जटिः

इति संप्रधार्य स विभुः सर्वतश्चित्स्वरूपया जगद्धात्र्या सह जगद्धाता धूर्जटिः सृष्ट्यनुक्रमणार्थं प्रवृत्तः।

Verse 43

सव्ये व्यापारयांचक्रे दृशमंगे सुधामुचम् । ततः पुमानाविरासीदेकस्त्रैलोक्यसुंदरः

सव्ये स व्यापारयामास दृशं सुधामुचं; ततस्तस्मादेकः पुमानाविरासीत्त्रैलोक्यसुन्दरः।

Verse 44

शांतः सत्त्वगुणोद्रिक्तो गांभीर्य जितसागरः । तथा च क्षमया युक्तो मुनेऽलब्धोपमोऽभवत्

शान्तः सत्त्वगुणोद्रिक्तो गांभीर्येण जितसागरः; क्षमया च युक्तो मुनेऽलब्धोपमोऽभवत्।

Verse 45

इंद्रनीलद्युतिःश्रीमान्पुंडरीकोत्तमेक्षणः । सुवर्णाकृति सुच्छाय दुकूलयुगलावृतः

इन्द्रनीलद्युतिः श्रीमान् पुण्डरीकोत्तमेक्षणः; सुवर्णाकृतिः सुच्छायः दुकूलयुगलावृतः।

Verse 46

लसत्प्रचंडदोर्दंड युगलद्वयराजितः । उल्लसत्परमामोदनाभीह्रदकुशेशयः

लसत्प्रचण्डदोर्दण्डयुगलद्वयराजितः; उल्लसत्परमामोदनाभीह्रदकुशेशयः।

Verse 47

एकः सर्वगुणावासस्त्वेकः सर्वकलानिधिः । एकः सर्वोत्तमो यस्मात्ततो यः पुरुषोत्तमः

एक एव सर्वगुणानां आवासः, एक एव सर्वकलानां निधिः। यस्मात् स सर्वोत्तमः, तस्मात् स पुरुषोत्तम इति कथ्यते॥

Verse 48

ततो महांतं तं वीक्ष्य महामहिमभूषणम् । महादेव उवाचेदं महाविष्णुर्भवाच्युत

ततः तं महान्तं महामहिमभूषितं वीक्ष्य महादेवः इदं उवाच— “हे अच्युत, महाविष्णुर्भव”॥

Verse 49

तव निःश्वसितं वेदास्तेभ्यः सर्वमवैष्यसि । वेददृष्टेन मार्गेण कुरु सर्वं यथोचितम्

तव निःश्वसितमेव वेदाः; तेभ्यः सर्वं अवगमिष्यसि। वेददृष्टेन मार्गेण सर्वं यथोचितं कुरु॥

Verse 50

इत्युक्त्वा तं महेशानो बुद्धितत्त्वस्वरूपिणम् । शिवया सहितो रुद्रो विवेशानंदकाननम्

इत्युक्त्वा तं बुद्धितत्त्वस्वरूपिणं महेशानो रुद्रः शिवया सहितः आनन्दकाननं विवेश॥

Verse 51

ततः स भगवान्विष्णुर्मौलावाज्ञां निधाय च । क्षणं ध्यानपरो भूत्वा तपस्येव मनो दधौ

ततः स भगवान् विष्णुः मौलौ आज्ञां निधाय क्षणं ध्यानपरः अभवत्, तपस्येव मनो दधे॥

Verse 52

खनित्वा तत्र चक्रेण रम्यां पुष्करिणीं हरिः । निजांगस्वेदसंदोह सलिलैस्तामपूरयत्

तत्र हरिश्चक्रेण खनित्वा रम्यां पुष्करिणीं चकार; निजाङ्गस्वेदसंदोहसलिलैस्तामपूरयत्।

Verse 53

समाः सहस्रं पंचाशत्तप उग्रं चचार सः । चक्रपुष्कीरणी तीरे तत्र स्थाणुसमाकृतिः

स समाः सहस्रं पञ्चाशच्चोग्रं तपश्चचार; चक्रपुष्करिणीतीरे स्थाणुसमाकृतिः।

Verse 54

ततः स भगवानीशो मृडान्या सहितो मृडः । दृष्ट्वा ज्वलंतं तपसा निश्चलं मीलितेक्षणम्

ततः स भगवानीशो मृडान्या सहितो मृडः; तपसा ज्वलन्तं निश्चलं मीलितेक्षणं तं ददर्श।

Verse 55

तमुवाच हृषीकेशं मौलिमांदोलयन्मुहुः । अहो महत्त्वं तपसस्त्वहो धैर्यं च चेतसः

स हृषीकेशं तमुवाच, मौलिं मुहुर्मान्दोलयन्—“अहो महत्त्वं तपसः, त्वहो धैर्यं च चेतसः।”

Verse 56

अहो अनिंधनो वह्निर्ज्वलत्येष निरंतरम् । अलं तप्त्वा महाविष्णो वरं वरय सत्तम

“अहो अनिन्धनो वह्निर्ज्वलत्येष निरन्तरम्; अलं तप्त्वा महाविष्णो वरं वरय सत्तम।”

Verse 57

मृडस्याम्रोडितमिदं प्रत्यभिज्ञाय भाषितम् । उन्मीलित दृगंभोजः समुत्तस्थौ चतुर्भुजः

मृडस्यैतद्वचः श्रुत्वा प्रत्यभिज्ञाय च प्रभुः । उन्मीलितदृगम्भोजश्चतुर्भुजः समुत्तस्थौ ॥

Verse 58

श्रीविष्णुरुवाच । यदि प्रसन्नो देवेश देवदेव महेश्वर । भवान्या सहितं त्वां तु द्रष्टुमिच्छामि सर्वदा

श्रीविष्णुरुवाच । यदि प्रसन्नो देवेश देवदेव महेश्वर । भवान्या सहितं त्वां तु द्रष्टुमिच्छामि सर्वदा ॥

Verse 59

सर्वकर्मसु सर्वत्र त्वामेव शशिशेखर । पुरश्चरं तं पश्यामि यथा तन्मे वरस्तथा

सर्वकर्मसु सर्वत्र त्वामेव शशिशेखर । पुरश्चरं तं पश्यामि यथा तन्मे वरस्तथा ॥

Verse 60

त्वदीय चरणांभोज मकरंदमधूत्सुकः । मच्चेतो भ्रमरो भ्रांतिं विहायास्तु सुनिश्चलः

त्वदीयचरणाम्भोजमकरन्दमधूत्सुकः । मच्चेतो भ्रमरो भ्रान्तिं विहायास्तु सुनिश्चलः ॥

Verse 61

श्रीशिव उवाच । एवमस्तु हृषीकेश यत्त्वयोक्तं जनार्दन । अन्यं वरं प्रयच्छामि तमाकर्णय सुव्रत

श्रीशिव उवाच । एवमस्तु हृषीकेश यत्त्वयोक्तं जनार्दन । अन्यं वरं प्रयच्छामि तमाकर्णय सुव्रत ॥

Verse 62

त्वदीयस्यास्य तपसो महोपचय दर्शनात् । यन्मयांदोलितो मौलिरहिश्रवणभूषणः

त्वदीयस्यास्य तपसो महोपचयदर्शनात् मया हर्षविस्मयेन शिरोऽन्दोलितम्; अहिश्रवणभूषणैर्मण्डितो मौलिः स्वयमेव चालयामास।

Verse 63

तदांदोलनतः कर्णात्पपात मणिकर्णिका । मणिभिः खचिता रम्या ततोऽस्तु मणिकर्णिका

तस्मादन्दोलनात् कर्णात् मणिभिः खचिताऽतिरम्या मणिकर्णिका पपात; अतः सा ‘मणिकर्णिका’ इति नाम्ना प्रसिद्धा भवतु।

Verse 64

चक्रपुष्करिणी तीर्थं पुराख्यातमिदं शुभम् । त्वया चक्रेण खननाच्छंखचक्रगदाधर

पुराख्यातमिदं शुभं तीर्थं ‘चक्रपुष्करिणी’ इति; हे शङ्खचक्रगदाधर, त्वया चक्रेण खननात् तदेतन्नाम समभवत्।

Verse 65

मम कर्णात्पपातेयं यदा च मणिकर्णिका । तदाप्रभृति लोकेऽत्र ख्यातास्तु मणिकर्णिका

यदा मम कर्णात् मणिकर्णिका पपात, तदाप्रभृति लोकेऽत्र सा ‘मणिकर्णिका’ इति ख्यातिं जगाम।

Verse 66

श्रीविष्णुरुवाच । मुक्ताकुंडलपातेन तवाद्रितनयाप्रिय । तीर्थानां परमं तीर्थं मुक्तिक्षेत्रमिहास्तु वै

श्रीविष्णुरुवाच—हे अद्रितनयाप्रिय, तव मुक्ताकुण्डलपातेन इदं तीर्थानां परमं तीर्थं, मुक्तिक्षेत्रं चात्रैव भवतु।

Verse 67

काशतेऽत्र यतो ज्योतिस्तदनाख्येयमीश्वरः । अतो नामापरं चास्तु काशीति प्रथितं विभो

यतोऽत्र दिव्यं ज्योतिरनाख्येयमीश्वरं काशते, अतः विभो ‘काशी’ इति प्रथितं नामापरं चास्तु।

Verse 68

अन्यं वरं वरे देव देयः सोप्यविचारितम् । स ते परोपकारार्थं जगद्रक्षामणे शिव

वरे देव, अन्यं वरं चाविचारितं देहि; स ते परोपकारार्थं, हे शिव जगद्रक्षामणे।

Verse 69

आब्रह्मस्तंबपर्यंतं यत्किंचिज्जंतुसंज्ञितम् । चतुर्षु भूतग्रामेषु काश्यां तन्मुक्तिमाप्स्यतु

आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं यत्किञ्चिज्जन्तुसंज्ञितं, चतुर्षु भूतग्रामेषु, काश्यां तन्मुक्तिमाप्स्यतु।

Verse 70

अस्मिंस्तीर्थवरे शंभो मणिश्रव णभूषणे । संध्यां स्नानं जपं होमं वेदाध्ययनमुत्तमम् । तर्पण पिंडदानं च देवतानां च पूजनम्

अस्मिन् तीर्थवरे शम्भो मणिश्रवणभूषणे, सन्ध्यां स्नानं जपं होमं वेदाध्ययनमुत्तमम्; तर्पणं पिण्डदानं च देवतानां च पूजनम्।

Verse 71

गोभूतिलहिरण्याश्वदीपान्नांबरभूषणम् । कन्यादानं प्रयत्नेन सप्ततंतूननेकशः

गोभूमितिलहिरण्याश्वदीपान्नाम्बरभूषणम्; कन्यादानं प्रयत्नेन, सप्ततन्तूननेकशः (दद्यात्)।

Verse 72

व्रतोत्सर्गं वृषोत्सर्गं लिंगादि स्थापनं तथा । करोति यो महाप्राज्ञो ज्ञात्वायुःक्षणगत्वरम्

आयुः क्षणगत्वरं ज्ञात्वा महाप्राज्ञो यः व्रतोत्सर्गं वृषोत्सर्गं लिङ्गादि-स्थापनं चात्र करोति।

Verse 73

विपत्तिं विपुलां चापि संपत्तिमतिभंगुराम् । अक्षया मुक्तिरेकास्तु विपाकस्तस्य कर्मणः

विपत्तिर्विपुला चापि संपत्तिरतिभङ्गुरा; तस्य कर्मणो विपाकः एकैव अक्षया मुक्तिः।

Verse 74

अन्यच्चापि शुभं कर्म यदत्र श्रद्धयायुतम् । विनात्मघातमीशान त्यक्त्वा प्रायोपवेशनम्

अन्यच्चापि शुभं कर्म यदत्र श्रद्धयायुतम्; आत्मघातं विना, ईशान, प्रायोपवेशनं त्यक्त्वा फलति।

Verse 75

नैःश्रेयस्याः श्रियो हेतुस्तदस्तु जगदीश्वर । नानुशोचति नाख्याति कृत्वा कालांतरेपि यत्

जगदीश्वर, तदेव नैःश्रेयस्याः श्रियो हेतुरस्तु—यत्कर्म कृत्वा कालान्तरेऽपि नानुशोचति न चाख्याति।

Verse 76

तदिहाक्षयतामेतु तस्येश त्वदनुग्रहात् । तव प्रसादात्तस्येश सर्वमक्षयमस्तु तत्

तदिह तस्य अक्षयतामेतु, ईश, त्वदनुग्रहात्; तव प्रसादात्, तस्येश, सर्वमेतदक्षयमस्तु।

Verse 77

यदस्ति यद्भविष्यच्च यद्भूतं च सदाशिव । तस्मादेतच्च सर्वस्मात्क्षेत्रमस्तु शुभोदयम्

यदस्ति यद्भविष्यच्च यद्भूतं च सदाशिव । तस्मादेतत् क्षेत्रं सर्वस्मात् श्रेष्ठं स्यात्, शुभोदयप्रदं भवेत् ॥

Verse 78

यथा सदाशिव त्वत्तो न किंचिदधिकं शिवम् । तथानंदवनादस्मात्किंचिन्मास्त्वधिकं क्वचित्

यथा सदाशिव त्वत्तो न किञ्चिदधिकं शिवम् । तथानन्दवनादस्मात् किञ्चिन्मास्त्वधिकं क्वचित् ॥

Verse 79

विना सांख्येन योगेन विना स्वात्मावलोकनम् । विना व्रत तपो दानैः श्रेयोऽस्तु प्राणिनामिह

विना सांख्येन योगेन विना स्वात्मावलोकनम् । विना व्रततपोदानैः श्रेयोऽस्तु प्राणिनामिह ॥

Verse 80

शशका मशका कीटाः पतं गास्तुरगोरगाः । पंचक्रोश्यां मृताः काश्यां संतु निर्वाणदीक्षिताः

शशका मशका कीटाः पतङ्गास्तुरगोरगाः । पञ्चक्रोश्यां मृताः काश्यां सन्तु निर्वाणदीक्षिताः ॥

Verse 81

नामापि गृह्णतां काश्याः सदैवास्त्वेनसः क्षयः

नामापि गृह्णतां काश्याः सदैवास्त्वेनसः क्षयः ॥

Verse 82

सदा कृतयुगं चास्तु सदाचास्तूत्तरायणम् । सदा महोदयश्चास्तु काश्यां निवसतां सताम्

काश्यां निवसतां सतां सदा कृतयुगमेवास्तु, सदैवोत्तरायणं शुभं भवतु, तथा तेषां नित्यं महोदयः पुण्यसंयोगोऽस्तु।

Verse 83

यानि कानि पवित्राणि श्रुत्युक्तानि सदाशिव । तेभ्योऽधिकतरं चास्तु क्षेत्रमेतत्त्रिलोचन

हे सदाशिव, श्रुतिषु यानि यानि पवित्राणि कथितानि, तेषां सर्वेषामप्यधिकतरं पावनं क्षेत्रमेतत् भवतु, हे त्रिलोचन।

Verse 84

चतुर्णामपि वेदानां पुण्यमध्ययनाच्च यत् । तत्पुण्यं जायतां काश्यां गायत्रीलक्ष जाप्यतः

चतुर्णामपि वेदानामध्ययनात् यत् पुण्यं जायते, तत्पुण्यं काश्यां गायत्रीलक्षजाप्यतः समुत्पद्यताम्।

Verse 85

अष्टांगयोगाभ्यासेन यत्पुण्यमपि जायतेः । तत्पुण्यं साधिकं भूयाच्छ्रद्धाकाशीनिषेवणात्

अष्टाङ्गयोगाभ्यासेन यत् पुण्यमपि जायते, तत्पुण्यं श्रद्धया काशीनिषेवणात् साधिकं भूयात्।

Verse 86

कृच्छ्रचांद्रायणाद्यैश्च यच्छ्रेयः समुपार्ज्यते । तदेकेनोपवासेन भवत्वानंदकानने

कृच्छ्रचांद्रायणाद्यैः कठोरव्रतैः यच्छ्रेयः समुपार्ज्यते, तद् आनन्दकानने एकेनोपवासेनैव भवतु।

Verse 87

अन्यत्र यत्तपस्तप्त्वा श्रेयः स्याच्छरदां शतम् । तदस्तु काश्यां वर्षेण भूमिशय्या व्रतेन हि

अन्यत्र शरदां शतं तपस्तप्त्वा यत् श्रेयः स्यात्, तत् काश्यां भूमिशय्याव्रतेन हि वर्षेणैव सुलभं भवतु।

Verse 88

आजन्म मौनव्रततो यदन्यत्रफलं स्मृतम् । तदस्तु काश्यां पक्षाहः सत्यवाक्परिभाषणात्

अन्यत्र आजन्म मौनव्रततः यत् फलं स्मृतम्, तत् काश्यां पक्षाहे सत्यवाक्परिभाषणात् सिध्यतु।

Verse 89

अन्यत्र दत्त्वा सर्वस्वं सुकृतं यत्समीरितम् । सहस्रभोजनात्काश्यां तद्भूयादयुताधिकम्

अन्यत्र सर्वस्वं दत्त्वा यत् सुकृतं समीरितम्, काश्यां सहस्रभोजनात् तत् अयुताधिकं भूयात्।

Verse 90

मुक्तिक्षेत्राणि सर्वाणि यत्संसेव्योदितं फलम् । पंचरात्रात्तदत्रास्तु निषेव्य मणिकर्णिकाम्

सर्वेषु मुक्तिक्षेत्रेषु संसेव्यात् यदुदितं फलम्, तत् अत्र पञ्चरात्रात् मणिकर्णिकां निषेव्य लभ्यताम्।

Verse 91

प्रयागस्नानपुण्येन यत्पुण्यं स्याच्छिवप्रदम् । काशीदर्शनमात्रेण तत्पुण्यं श्रद्धयास्त्विह

प्रयागस्नानपुण्येन यत् पुण्यं शिवप्रदं स्यात्, तत् काशीदर्शनमात्रेण श्रद्धया अत्रैव लभ्यताम्।

Verse 92

यत्पुण्यमश्वमेधेन यत्पुण्यं राजसूयतः । काश्यां तत्पुण्यमाप्नोतु त्रिरात्रशयनाद्यमी

यत्पुण्यमश्वमेधयागेन यत्पुण्यं राजसूययागतोऽपि । काश्यां तदेव पुण्यमाप्नोति नियमवान् त्रिरात्रशयनव्रतेन ॥

Verse 93

तुलापुरुषदानेन यत्पुण्यं सम्यगाप्यते । काशीदर्शनमात्रेण तत्पुण्यं श्रद्धयास्तु वै

तुलापुरुषदानेन यत्पुण्यं सम्यगवाप्यते । काशीदर्शनमात्रेण तत्पुण्यं श्रद्धया ध्रुवम् ॥

Verse 94

इति विष्णोर्वरं श्रुत्वा देवदेवो जगत्पतिः । उवाच च प्रसन्नात्मा तथाऽस्तु मधुसूदन

इति विष्णोर्वरं श्रुत्वा देवदेवो जगत्पतिः । प्रसन्नात्मा उवाच—तथास्तु मधुसूदन ॥

Verse 95

श्रीमहादेव उवाच । शृणु विष्णो महाबाहो जगतः प्रभवाप्यय । विधेहि सृष्टिं विविधां यथावत्त्वं श्रुतीरिताम्

श्रीमहादेव उवाच । शृणु विष्णो महाबाहो जगतः प्रभवाप्यय । विधेहि सृष्टिं विविधां यथावत् त्वं श्रुतीरिताम् ॥

Verse 96

पितेव सर्वभूतानां धर्मतः पालको भव । विध्वंसनीया विविधा धर्मध्वंसविधायिनः

पितेव सर्वभूतानां धर्मतः पालको भव । विध्वंसय विविधान् धर्मध्वंसविधायिनः ॥

Verse 97

धर्मेतरपथस्थानामुपसंहृतये हरे । हेतुमात्रं भवान्यस्मात्स्वकर्मनिहता हि ते

हे हरे, धर्मेतरपथस्थितानामुपसंहृतये भवान् केवलं निमित्तमात्रम्; ते हि स्वकर्मभिरेव निहताः।

Verse 98

यथा परिणतं सस्यं पतेत्प्रसवबंधनात् । ते परीणतपाप्मानः पतिष्यंति तथा स्वयम्

यथा परिणतं सस्यं प्रसवबन्धनात् पतति, तथा परीणतपाप्मानः स्वयमेव पतिष्यन्ति।

Verse 99

ये च त्वामवमन्यंते दर्पिताः स्वतपोबलैः । तेषां चैवोपसंहृत्यै प्रभविष्याम्यहं हरे

ये च त्वामवमन्यन्ते दर्पिताः स्वतपोबलैः, तेषामप्युपसंहृत्यै अहं प्रभविष्यामि, हे हरे।

Verse 100

उपपातकिनो ये च महापातकिनश्च ये । तेपि काशीं समासाद्य भविष्यंति गतैनसः

उपपातकिनो ये च महापातकिनश्च ये, तेऽपि काशीं समासाद्य गतैनसो भविष्यन्ति।

Verse 110

विष्णोऽविमुक्ते संवासः कर्मनिर्मूलनक्षमः । द्वित्राणां हि पवित्राणां निर्वाणा येह जायते

विष्णोऽविमुक्ते संवासः कर्मनिर्मूलनक्षमः; द्वित्राणां पवित्राणां निर्वाणं येह जायते।

Verse 120

अश्रद्धयापि यः स्नातो मणिकर्ण्यां विधानतः । सोपि पुण्यमवाप्नोति स्वर्गप्राप्तिकरं परम्

अश्रद्धयापि यो जनो मणिकर्ण्यां विधिवत् स्नानं करोति, सोऽपि पुण्यमवाप्नोति—स्वर्गप्राप्तिहेतुं परमं पुण्यम्।

Verse 130

योसौ विश्वेश्वरो देवः काशीपुर्यामुमे स्थितः । लिंगरूपधरः साक्षान्मम श्रेयास्पदं हि तत्

हे उमे, काशीपुर्यां स्थितो योऽसौ विश्वेश्वरो देवः, साक्षाल्लिङ्गरूपधरो—तदेव मम श्रेयःस्थानं निश्चयेन।

Verse 140

बहूपसर्गो योगोयं कृच्छ्रसाध्यं तपो हि यत् । योगाद्भ्रष्टस्तपोभ्रष्टो गर्भक्लेशसहःपुनः

बहूपसर्गयुक्तोऽयं योगः; यत्तपोऽपि तद् दुःखेनैव साध्यते। योगात् पतितः, तपसोऽपि पतितः, पुनर्गर्भक्लेशान् सहते।

Verse 150

व्यास उवाच । अगस्त्यस्य पुरः सूत कथयित्वा कथामिमाम् । सर्वपापप्रशमनीं पुनः स्कंद उवाच ह

व्यास उवाच—हे सूत, अगस्त्यस्य पुरतः सर्वपापप्रशमनीमिमां कथां कथयित्वा, पुनः स्कन्द उवाच।