Adhyaya 1
अध्यायः मङ्गलाचरणैः आरभ्यते—गणेशस्य नमस्कारः, तथा काश्याः परमपावनत्वं मोक्षप्रदत्वं च महता स्तुत्या प्रतिपाद्यते। पुराणपरम्परायां व्यासवक्तृत्वं सूतनारदादीनां कथाप्रसङ्गश्च सूचितः। ततः नारदः नर्मदास्नानं कृत्वा ओंकारेश्वरं समर्च्य विचरन् विन्ध्यं गिरिं पश्यति; तस्य वनानि, पुष्पफलसमृद्धिः, मृगपक्षिसङ्घाश्च दीर्घकाव्यवर्णनेन पवित्रा जीवित-पर्यावरणरूपेण निरूप्यन्ते। विन्ध्यः अतिथिसत्कारं कृत्वा हृष्टः सन् स्वगर्वजन्यां चिन्तां निवेदयति—मेरोः श्रेष्ठत्वे स्वस्य तुलनास्थितिं प्रति व्याकुलः। नारदः गर्वसङ्गस्य अनर्थं मनसि निधाय यथोचितं प्रत्युत्तरं ददाति; तेन विन्ध्यस्य आत्माभिमानः अधिकं प्रवर्धते। नारदे गते विन्ध्यः शोकाकुलः ‘चिन्ताज्वर’स्य दाहकत्वं देहधर्मयोः क्षयकरत्वं च निन्दन् विश्वेशे शरणं गन्तुं निश्चिनोति; परस्परस्पर्धया प्रेरितः सन् वर्धितुम् आरभ्य सूर्यपथं बाधते। अन्ते संघर्षे संयमः, दर्पप्रदर्शनस्य सामाजिकदोषाः, वैरवृद्धेः परिणामाश्च नीतिवाक्यैः उपदिश्यन्ते।
Shlokas
Verse 1
श्रीगणेशाय नमः । तं मन्महे महेशानं महेशानप्रियार्भकम् । गणेशानं करिगणेशानाननमनामयम्
श्रीगणेशाय नमः। तं मन्महे महेशानं महेशानप्रियार्भकम्। गणेशं करिगणेशाननं नामयव्याधिनाशनम्॥
Verse 2
भूमिष्ठापि न यात्रभूस्त्रिदिवतोप्युच्चैरधःस्थापि या या बद्धा भुवि मुक्तिदास्युरमृतं यस्यां मृता जंतवः । या नित्यं त्रिजगत्पवित्रतटिनी तीरे सुरैः सेव्यते सा काशी त्रिपुरारिराजनगरी पायादपायाज्जगत्
भूमिष्ठापि न यात्रभूस्त्रिदिवतोप्युच्चैरधःस्थापि या। या बद्धा भुवि मुक्तिदास्युरमृतं यस्यां मृता जन्तवः॥ या नित्यं त्रिजगत्पवित्रतटिनीतीरे सुरैः सेव्यते। सा काशी त्रिपुरारिराजनगरी पायादपायाज्जगत्॥
Verse 3
नमस्तस्मै महेशाय यस्य संध्यात्त्रयच्छलात् । यातायातं प्रकुर्वंति त्रिजगत्पतयोऽनिशम्
नमस्तस्मै महेशाय यस्य संध्यात्रयच्छलात्। यातायातं प्रकुर्वन्ति त्रिजगत्पतयोऽनिशम्॥
Verse 4
अष्टादशपुराणानां कर्त्ता सत्यवतीसुतः । सूताग्रे कथयामास कथां पापापनोदिनीम्
अष्टादशपुराणानां कर्ता सत्यवतीसुतः। सूताग्रे कथयामास कथां पापापनोदिनीम्॥
Verse 5
श्रीव्यास उवाच । कदाचिन्नारदः श्रीमान्स्नात्वा श्रीनर्मदांभसि । श्रीमदोंकारमभ्यर्च्य सर्वदं सर्वदेहिनाम्
श्रीव्यास उवाच—कदाचित् श्रीमान् नारदः श्रीनर्मदाम्भसि स्नात्वा, सर्वदेहिनां सर्वदं श्रीमद् ओंकारं समभ्यर्चयामास।
Verse 6
व्रजन्विलोकयांचक्रे पुरोविंध्यं धराधरम् । संसारतापसंहारि रेवावारिपरिष्कृतम्
व्रजन् स पुरो विन्ध्यं धराधरं विलोकयामास; रेवावारिपरिष्कृतं संसारतापसंहारि प्रसिद्धम्।
Verse 7
द्वैरूप्येणापि कुर्वंतं स्थावरेण चरेण च । साभिख्येन यथार्थाख्यामुच्चैर्वसु मतीमिमाम्
स्थावरेण चरेण च द्वैरूप्येणेव कुर्वन्तीं, साभिख्येन यथार्थाख्यां वसु-मतीमिमां भूमिं स ददर्श।
Verse 8
रसालयं रसालैस्तैरशोकैः शोकहारिणाम् । तालैस्तमालेर्हिंतालैः सालैः सर्वत्रशालितम्
रसालैस्तैरशोकैश्च शोकहारिभिरावृतम्। तालैस्तमालैर्हिंतालैः सालैश्च सर्वतः शालितम्॥
Verse 9
खपुरैः खपुराकारं श्रीफलं श्रीफलैः किल । गुरुश्रियंत्वगुरुभिः कपिपिंगं कपित्थकैः
खपुरैः खपुराकारं श्रीफलं श्रीफलैः किल। गुरुश्रियं त्वगुरुभिः कपिपिङ्गं कपित्थकैः॥
Verse 10
वनश्रियः कुचाकारैर्लकुचैश्च मनोहरम् । सुधाफलसमारंभि रंभाभिः परिभासितम्
वनश्रियः कुचाकारैर्लकुचैर्मनोहरं, सुधाफलसमारम्भि-रम्भाभिः सर्वतो विभासितम्।
Verse 11
सुरंगैश्चापि नारंगैरंगमंडपवच्छियः । वानीरैश्चापि जंबीरैर्बीजपूरैः प्रपूरितम्
सुरङ्गैर्नारङ्गैश्चाङ्गमण्डपवच्छ्रियः, वानीरैर्जम्बीरैर्बीजपूरैश्च प्रपूरितम्।
Verse 12
अनिलालोल कंकोल वल्लीहल्ली सकायितम् । लवलीलवलीलाभिर्लास्यलीलालयं किल
अनिलालोलकङ्कोलवल्ली-हल्लीभिः सकायितं, लवलीलवलीलाभिर्लास्यलीलालयं किल।
Verse 13
मंदांदोलितकर्पूर कदलीदल संज्ञया । विश्रमाय श्रमापन्नानाहूयंतमिवाध्वगान्
मन्दान्दोलितकर्पूर-शीतल-कदलीदल-संज्ञया, श्रमापन्नानध्वगान् विश्रमायाह्वयन्तमिव।
Verse 14
पुन्नागमिव पुन्नागपल्लवैःकरपल्लवैः । कलयंतमिवाऽलोलैर्मल्लिकास्तबकस्तनम्
पुन्नागमिव पुन्नागपल्लवैः करपल्लवैः, अलोलैर्मल्लिकास्तबक-स्तनं कलयन्तमिव।
Verse 15
विदीर्णदाडिमैः स्वांतं दर्शयंतं तु रागवत् । माधवीं धवरूपेण श्लिष्यंतमिव कानने
विदीर्णदाडिमफलैः स्वहृदयमिव रागारुणं प्रकाशयन्तं, कानने धववृक्षरूपेण माधवीवल्लीं श्लिष्यमाणमिव तद्वनं बभासे।
Verse 16
उदुंबरैरंबरगैरनंतफलमालितैः । ब्रह्मांडकोटीर्बिभ्रंतमनंतमिव सर्वतः
उदुम्बरैश्चाम्बरगैश्चानन्तफलमालितैः, सर्वतः ब्रह्माण्डकोटीर्बिभ्रदिवानन्त एव तद्वनं बभासे।
Verse 17
पनसैर्वनासाभैः शुकनासैः पलाशकैः । पलाशनाद्विरहिणां पत्रत्यक्तैरिवावृतम्
पनसैर्वनासाभैः शुकनासैः पलाशकैः च, विरहिणां पत्रत्यक्तवसनैरिव तद्वनमावृतं बभासे।
Verse 18
कदंबवादिनो नीपान्दृष्ट्वा कंटकितैरिव । समंततो भ्राजमानं कदंबककदंबकैः
नीपान्दृष्ट्वा कण्टकितैरिव, समन्ततो भ्राजमानं कदम्बककदम्बकैः तद्वनं विराजते स्म।
Verse 19
नमेरुभिश्च मेरूच्चशिखरैरिव राजितम् । राजादनैश्च मदनैः सदनैरिव कामिनाम्
नमेरुभिश्च मेरूच्चशिखरैरिव राजितं, राजादनैश्च मदनैः कामिनां सदनैरिव तद्वनं बभासे।
Verse 20
तटेतटेपटुवटैरुच्चैःपटकुटी वृतम् । कुटजस्तबकैर्भांतमधिष्ठितबकैरिव
तटेतटे पटुवटैरुच्चैः पट-कुटीभिरिव वृतं तटं बभौ। कुटजस्तबकैर्भान्तमधिष्ठितबकैरिव श्वेतच्छायं विराजते॥
Verse 21
करमर्दैः करीरैश्च करजैश्चकरंबकैः । सहस्रकरवद्भांतमर्थिप्रत्युद्गतैः करैः
करमर्द-करीर-करज-करंबकैः समलङ्कृतं तद्वनं बभौ। अर्थिप्रत्युद्गतैः करैरिव सहस्रकरवत् शोभितम्॥
Verse 22
नीराजितमिवोद्दीपैराजचंपककोरकैः । सपुष्पशाल्मलीभिश्च जितपद्माकरश्रियम्
उद्दीपै राजचंपककोरकैर्नीराजितमिव तत्। सपुष्पशाल्मलीभिश्च जितपद्माकरश्रियम्॥
Verse 23
क्वचिच्चलदलैरुच्चैः क्वचित्कांचनकेतकैः । कृतमालैर्न क्तमालैः शोभमानं क्वचित्क्वचित्
क्वचिच्चलदलैरुच्चैः क्वचित्काञ्चनकेतकैः। क्वचित्कृतमालैश्च नक्तमालैश्च शोभितम्॥
Verse 24
कर्कंधु बंधुजीवैश्च पुत्रजीवैर्विराजितम् । सतिंदुकेंगुदीभिश्च करुणैःकरुणालयम्
कर्कन्धु-बंधुजीवैश्च पुत्रजीवैर्विराजितम्। सतिन्दुकेंगुदीभिश्च करुणैः करुणालयम्॥
Verse 25
गलन्मधू ककुसुमैर्धरारूपधरंहरम् । स्वहस्तमुक्तमुक्ताभिरर्चयंतमिवानिशम्
गलन्मधुभिः ककुसुमैः समलङ्कृता धरा मूर्तिमतीव भूत्वा, स्वहस्तमुक्तमुक्ताभिः हरं नित्यं निरन्तरं पूजयन्तीव बभासे।
Verse 26
सर्जार्जुनांजनैर्बीजैर्व्यजनैर्वीज्यमानवत् । नारिकेलैः सखर्जूरैर्धृतच्छत्रमिवांबरे
सर्जार्जुनाञ्जनवृक्षैर्बीजैश्च व्यजनैर्वीज्यमानवत् बभौ; नारिकेलैः सखर्जूरैश्चाम्बरे धृतच्छत्रमिव दृश्यते स्म।
Verse 27
अमंदैः पिचुमंदैश्च मंदारैः कोविदारकैः । पाटलातिंतिणीघोंटाशाखोटैः करहाटकैः
अमन्दैः पिचुमन्दैश्च, मन्दारैः कोविदारकैः; पाटलातिंतिणीघोंटाशाखोटैः करहाटकैश्च समाकीर्णं पुण्यभूमि बभौ।
Verse 28
उद्दंडैश्चापि शेहुंडैरेरंडैर्गुडपुष्पकैः । बकुलैस्तिलकैश्चैव तिलकांकितमस्तकम्
उद्दण्डैश्चापि शेहुंडैरेरण्डैर्गुडपुष्पकैः; बकुलैस्तिलकैश्चैव तिलकाङ्कितमस्तकं भूमण्डलं बभौ।
Verse 29
अक्षैः प्लक्षैः शल्लकीभिर्देवदारुहरिद्रुमैः । सदाफलसदापुष्प वृक्षवल्लीविराजितम्
अक्षैः प्लक्षैः शल्लकीभिर्देवदारुहरिद्रुमैः समलङ्कृतम्; सदाफलसदापुष्पवृक्षवल्लीभिर्विराजितं तत्पुण्यक्षेत्रं बभौ।
Verse 30
एलालवंग मरिचकुलुं जनवनावृतम् । जंब्वाम्रातकभल्लातशेलुश्रीपर्णिवर्णितम्
एला-लवङ्ग-मरिचकुलैर्जनवनं समन्तादावृतम् । जम्बू-आम्रातक-भल्लातक-शेलु-श्रीपर्णीभिश्च सुभूषितं, तस्य पावनवनस्य समृद्धिं प्रकाशयत् ॥
Verse 31
शाकशंखवनैरम्यं चदनैरक्तचंदनैः । हरीतकीकर्णिकार धात्रीवनविभूषणम्
शाक-शङ्खवनै रम्यं चन्दनैरक्तचन्दनैः सुभूषितम् । हरीतकी-कर्णिकार-धात्रीवनैश्च विभूषितं, शुभशोभया पावनं धामेव ॥
Verse 32
द्राक्षावल्लीनागवल्लीकणावल्लीशतावृतम् । मल्लिकायूथिकाकुंदम दयंती सुगंधिनम्
द्राक्षावल्ली-नागवल्ली-कणावल्लीशतैः समन्तादावृतम् । मल्लिका-यूथिका-कुन्द-दयन्तीपुष्पसौरभैः सर्वं सुगन्धिनं पावनं क्षेत्रम् ॥
Verse 33
भ्रमद्भ्रमरमालाभिर्मालतीभिरलंकृतम् । अलिच्छलागतंकृष्णं गोपीरंतुमनेकशः
भ्रमद्भ्रमरमालाभिर्मालतीमालाभिरलङ्कृतम् । अलिच्छलागतं कृष्णं गोपीरन्तुं पुनः पुनरिवाकर्षत् ॥
Verse 34
नानामृगगणाकीर्णं नानापक्षिविनादितम् । नानासरित्सरः स्रोतः पल्वलैः परितो वृतम्
नानामृगगणाकीर्णं नानापक्षिविनादितम् । नानासरित्सरःस्रोतःपल्वलैः परितो वृतं पावनं वनम् ॥
Verse 35
तुच्छश्रियः स्वर्गभूमीः परिहायागतैरिव । नानासुरनिकायैश्च विष्वग्भोगेच्छयोषितम्
तुच्छीकृतस्वर्गश्रियः स्वर्गभूमीः परित्यज्यागतैरिव । नानासुरनिकायैश्च सर्वतो भोगेच्छया समाकुलम्
Verse 36
उत्सृजंतमिवार्घ्यं वै पत्रपुष्पैरितस्ततः । केकिकेकारवैर्दूरात्कुर्वंतं स्वागतं किल
पत्रपुष्पैरितस्ततः स्वागतेऽर्घ्यमिवोत्सृजन्तम् । दूरात् केकिकेकारवैः किल स्वागतं कुर्वन्तमिव
Verse 37
अथ सूर्यशताभासं नभसि द्योतितांबरम् । नारदं दृष्टवाञ्छैलो दूरात्प्रत्युज्जगाम तम्
अथ सूर्यशताभासं नभसि द्योतिताम्बरम् । नारदं दृष्ट्वा शैलो दूरात् प्रत्युद्ययौ तम्
Verse 38
ब्रह्मसूनुवपुस्तेजो दूरीकृतदरीतमाः । तमागच्छंतमालोक्य मानसं तम उज्जहौ
ब्रह्मसूनोर्वपुस्तेजो दूरीकृतदरीतमाः । तमागच्छन्तमालोक्य मानसं तम उज्जहौ
Verse 39
ब्रह्मतेजःसमुद्भूत साध्वसः साधुस त्क्रियः । कठिनोपि परित्यज्य धत्ते मृदुलतां किल
ब्रह्मतेजःसमुद्भूतं साध्वसं साधुसत्क्रिया । कठिनोऽपि परित्यज्य काठिन्यं मृदुलतां ध्रुवम्
Verse 40
दृष्ट्वा मृदुलतां तस्य द्वैरूप्येपि स नारदः । मुमुदे सुतरां संतः प्रश्रयग्राह्यमानसाः
द्वैरूप्येऽपि तस्य मृदुलतां दृष्ट्वा स नारदः। सुतरां मुमुदे संतः, यतः प्रश्रयविनयैः सज्जनानां मनांसि गृह्यन्ते॥
Verse 41
गृहानायांतमालोक्य गुरुंवाऽगुरुमेव वा । योऽगुरुर्नम्रतां धत्ते स गुरुर्न गुरुर्गुरुः
गृहानायान्तं गुरुं वाऽगुरुमेव वा निरीक्ष्य। योऽगुरुरपि नम्रतां धारयति स एव गुरुः; अहंकारी ‘गुरु’ तु गुरुर्नैव॥
Verse 42
तं प्रत्युच्चैः शिराःसोपि विनम्रतरकंधरः । शैलस्त्विलामिलन्मौलिः प्रणनाम महामुनिम्
सोपि तं प्रति शिर उन्नमयन्, विनम्रतरकन्धरः। शैलोऽपि गगनस्पर्शिमौलिः महामुनिं प्रणनाम॥
Verse 43
तमुत्थाप्य कराग्राभ्यामाशीर्भिरभिनंद्य च । तदुद्दिष्टासनं भेजे मनसोपि समुच्छ्रितम्
तं कराग्राभ्यां समुत्थाप्य, आशीर्भिरभिनन्द्य च। तदुद्दिष्टासनं भेजे, मनसापि समुच्छ्रितः॥
Verse 44
स दध्नामधुनाज्येन नीरार्द्राक्षतदूर्व या । तिलैः कुशैः प्रसूनैस्तमष्टांगार्घ्यैरपूजयत्
स दध्ना मधुना आज्येन जलेनार्द्राक्षतदूर्वया। तिलैः कुशैः प्रसूनैश्च तमष्टाङ्गार्घ्यैः समपूजयत्॥
Verse 45
गृहीतार्घ्यंकिल श्रांतं पादसंवाहनादिभिः । गतश्रममथालोक्य बभाषे ऽवनतो गिरिः
गृहीतार्घ्ये तदा श्रान्तः पादसंवाहनादिभिः सेवाभिर्विगतश्रमः। तस्य श्रमापगमं दृष्ट्वा विनयावनतो गिरिरिदं बभाषे॥
Verse 46
अद्य सद्यः परिहृतं त्वदंघ्रिरजसारजः । त्वदंगसंगिमहसा सहसाऽप्यांतरंतमः
अद्य सद्यः परिहृतं त्वदङ्घ्रिरजसारजः। त्वदङ्गसङ्गिमहसा सहसाऽप्यन्तरन्तमः॥
Verse 47
सफलर्धिरहं चाद्य सुदिवाद्यच मे मुने । प्राक्कृतैः सुकृतैरद्य फलितं मे चिरार्जितैः
सफलार्धिरहं चाद्य सुदिवाद्य च मे मुने। प्राक्कृतैः सुकृतैरद्य फलितं मे चिरार्जितैः॥
Verse 48
धराधरत्वं कुलिषुमान्यं मेऽद्य भविष्यति । इति श्रुत्वा तदा किंचिदुच्छुस्य स्थितवान्मुनिः
धराधरत्वं कुलिशोपमं मेऽद्य भविष्यति मान्यताम्। इति श्रुत्वा तदा किंचिदुच्छ्वस्य स्थितवान्मुनिः॥
Verse 49
पुनरूचे कुलिवरः संभ्रमाप न्नमानसः । उच्छ्वासकारणं ब्रह्मन्ब्रूहि सर्वार्थकोविद
पुनरूचे कुलिशवरः संभ्रमापन्नमानसः। उच्छ्वासकारणं ब्रह्मन् ब्रूहि सर्वार्थकोविद॥
Verse 50
अदृष्टं तव नोदृष्टं यदिष्टंविष्टपत्रये । अनुक्रोशोत्र मयिचेदुच्यतां प्रणतोस्म्यहम्
अदृष्टं तव नास्ति, नोदृष्टं तव किञ्चन। यदिष्टं वक्तुमिच्छसि मयि करुणया युतः, तदुच्यतां; प्रणतोऽस्म्यहम्॥
Verse 51
त्वदागमनजानन्दसंदोहैर्मे दुरारवः । अलं न वक्तुमसकृत्तथाप्येकं वदाम्यहम्
त्वदागमनजन्यानन्दवेगेन मे वचः। दुरारवमिवाभाति; अलं वक्तुमसकृत्, तथाप्येकं वदाम्यहम्॥
Verse 52
धराधरणसामर्थ्यं मेर्वादौ पूर्वपूरुषैः । वर्ण्यते समुदायात्तदहमेको दधे धराम्
धराधरणसामर्थ्यं मेर्वादौ पूर्वमानवैः। समुदायगुणतां प्रोक्तं; तदहं एक एव धरां दधे॥
Verse 53
गौरीगुरुत्वाद्धिमवानादिपत्याच्च भूभृताम् । संबंधित्वात्पशुपतेः स एको मान्यभृत्सताम्
गौरीगुरुत्वात् हिमवान् भूभृतामादिपत्यतः। पशुपतेः संबंधित्वात् स एको मान्यः सतां मतः॥
Verse 54
नमेरुः स्वर्णपूर्णत्वाद्रत्नसानुतयाथवा । सुरसद्मतयावापि क्वापि मान्यो मतो मम
न मेरुः स्वर्णपूर्णत्वाद् रत्नसानुतया अपि वा। सुरसद्मतया वापि क्वापि मान्यो मतो मम॥
Verse 55
परं शतं न किंशैला इलाकलनकेलयः । इह संति सतां मान्या मान्यास्ते तु स्वभूमिषु
परं शतं न केवलं नानानामविशेषिताः शैलाः सन्ति। अत्र सतां मान्याः बहवः, किन्तु ते स्वस्वदेशेष्वेव मुख्यतया पूज्याः॥
Verse 56
मन्देहदेहसंदेहादुदयैकदयाश्रितः । निषधो नौषधिधरोऽप्यस्तोप्यस्तमितप्रभः
मन्देहदेहसंदेहच्छायया निहतप्रभः, उदयस्यैकदयामाश्रितः। निषधोऽपि नौषधिधरोऽस्तमिततेजाः॥
Verse 57
नीलश्च नीलीनिलयो मन्दरो मन्दलोचनः । सर्पालयः समलयो रायं नावैति रैवतः
नीलः केवलं नीलीनिलयः; मन्दरो मन्दलोचनसौन्दर्यख्यातः। रैवतः सर्पालयः समलयश्च; तथापि न कश्चिदैश्वर्यशिखरं प्राप्नोति॥
Verse 58
हेमकूटत्रिकूटाद्याः कूटोत्तरपदास्तुते । किष्किंधक्रौंचसह्याद्या भारसह्या न ते भुवः
हेमकूटत्रिकूटाद्याः कूटोत्तरपदप्रथिताः, किष्किन्धक्रौञ्चसह्यादयश्च—हे स्तुत्य! यथा त्वं भारं वहसि तथा ते भुवः सोढुं न शक्नुवन्ति॥
Verse 59
इति विंध्यवचः श्रुत्वा नारदोऽचिन्तयद्धृदि । अखर्वगर्वसंसर्गो न महत्त्वाय कल्पते
इति विंध्यवचः श्रुत्वा नारदो हृदि चिन्तयामास—अखर्वगर्वसंसर्गो न महत्त्वाय कदाचन कल्पते॥
Verse 60
श्रीशैलमुख्याः किंशैलानेह संत्यमलश्रियः । येषां शिखरमात्रादि दर्शनं मुक्तये सताम्
श्रीशैलादयः केऽत्र किंशैलाः सन्ति निर्मलश्रियः। येषां शिखरमात्रस्यापि दर्शनं सतां मुक्तिहेतुः॥
Verse 61
अद्यास्य बलमालोक्यमिति ध्यात्वाब्रवीन्मुनिः । सत्यमुक्तं हि भवता गि रिसारंविवृण्वता
अद्यास्य बलमालोक्येति ध्यात्वा मुनिरब्रवीत्। सत्यं हि भवता प्रोक्तं गिरिसारं विवृण्वता॥
Verse 62
परं शैलेषु शैलेंद्रो मेरुस्त्वामवमन्यते । मया निःश्वसितं चैतत्त्वयि चापि निवेदितम्
परं शैलेषु शैलेन्द्रो मेरुस्त्वामवमन्यते। मया निःश्वसितं चैतत्तवापि निवेदितम्॥
Verse 63
अथवा मद्विधानां हि केयं चिंता महात्मनाम् । स्वस्त्यस्तु तुभ्यमित्युक्त्वा ययौ स व्योमवर्त्मनि
अथवा मद्विधानां हि केयं चिन्ता महात्मनाम्। स्वस्त्यस्तु तुभ्यमित्युक्त्वा ययौ स व्योमवर्त्मनि॥
Verse 64
गते मुनौ निनिंदस्वमतीवोद्विग्नमानसः । चिन्तामवाप महतीं विंध्यो र्वंध्यमनोरथः
गते मुनौ निनिन्द स्वमतीवोद्विग्नमानसः। चिन्तामवाप महतीं विन्ध्यो वन्ध्यमनोरथः॥
Verse 65
विंध्य उवाच । धिग्जीवितंशास्त्रकलोज्झितस्य धिग्जीवितं चोद्यमवर्जितस्य । धिग्जीवितं ज्ञातिपराजितस्य धिग्जीवितं व्यथर्मनोरथस्य
विन्ध्य उवाच—धिग्जीवितं शास्त्रकलाविहीनस्य, धिग्जीवितं चोद्यमवर्जितस्य। धिग्जीवितं ज्ञातिपराजितस्य, धिग्जीवितं व्यर्थमनोरथस्य॥
Verse 66
कथं भुनक्ति स दिवा कथं रात्रौ स्वपित्यहो । रहः शर्म कथं तस्य यस्याभिभवनं रिपोः
कथं भुनक्ति स दिवा कथं रात्रौ स्वपित्यहो। रहः शर्म कथं तस्य यस्याभिभवनं रिपोः॥
Verse 67
अहोदवाग्निदवथुस्तथामां न स बाधते । बाधते तु यथा चित्ते चिन्तासंतापसंततिः
अहो दवाग्निदवथुस्तथामां न स बाधते। बाधते तु यथा चित्ते चिन्तासन्तापसन्ततिः॥
Verse 68
युक्तमुक्तं पुराविद्भिश्चिन्तामूर्तिः सुदारुणा । न भेषजैर्लंघनैर्वा न चान्यैरुपशाम्यति
युक्तमुक्तं पुराविद्भिश्चिन्तामूर्तिः सुदारुणा। न भेषजैर्लङ्घनैर्वा न चान्यैरुपशाम्यति॥
Verse 69
चिन्ताज्वरो मनुष्याणां क्षुधांनिद्रांबलं हरेत् । रूपमुत्साहबुद्धिं श्री जीवितं च न संशयः
चिन्ताज्वरो मनुष्याणां क्षुधां निद्रां बलं हरेत्। रूपमुत्साहबुद्धिं श्रीं जीवितं च न संशयः॥
Verse 70
ज्वरो व्यतीते षडहे जीर्णज्वर इहोच्यते । असौ चिन्ताज्वरस्तीव्रः प्रत्यहं नवतां व्रजेत्
षडहात् परतः यः ज्वरः न निवर्तते स जीर्णज्वर इति कथ्यते। किन्तु अयं चिन्ताज्वरः परमतीव्रः, प्रत्यहं नूतनतां च अधिकतरां च याति॥
Verse 71
धन्यो धन्वतरिर्नात्र चरकश्चरतीह न । नासत्यावपिनाऽ सत्यावत्र चिन्ताज्वरे किल
धन्यो धन्वन्तरिः, तथापि अत्र स नोपकारकः; न च इह चरकः सञ्चरति। नासत्यौ अपि सत्यौ अत्र चिन्ताज्वरे किल सम्यक् कर्तुं शक्नुतः॥
Verse 72
किं करोमि क्व गच्छामि कथं मेरुं जयाम्यहम् । उत्प्लुत्य तस्य शिरसि पतामि न पताम्यतः
किं करोमि? क्व गच्छामि? कथं मेरुं जयाम्यहम्? उत्प्लुत्य तस्य शिरसि पतामि—अथवा न पतामि इति॥
Verse 73
शक्रं कोपयता पूर्वमस्मद्गोत्रेण केनचित् । पक्षहीनः कृतो यत्र धिगपक्षस्यचेष्टितम्
पूर्वं केनचित् अस्मद्गोत्रेण शक्रः कोपितः; तत्र स पक्षहीनः कृतः। धिक्, अपक्षस्य चेष्टितम्—पक्षविहीनस्य प्रयत्नः कुतः फलदः?॥
Verse 74
अथवा स कथं मेरुस्तथोच्चैः स्पर्द्धते मया । भूमेर्भारभृतःप्रायो भवंति भ्रांति भूमयः
अथवा स मेरुः कथं मया सह तथोच्चैः स्पर्धते? भूमेर्भारं वहन्ति ये, ते प्रायः भ्रान्तिभूमयः—मोहस्य कारणानि भवन्ति॥
Verse 75
अलीकवाक्त्वमथवा संभाव्यं नारदे कथम् । ब्रह्मचारिणि वेदज्ञे सत्यलोकनिवासिनि
अथवा नारद, त्वयि ब्रह्मचारिणि वेदविदि सत्यलोकनिवासिनि च कथं नाम अलीकवाक्त्वस्य संशयोऽपि संभवेत्?
Verse 76
युक्तायुक्तविचारोथ मादृशेनोपयुज्यते । पराक्रमेष्वशक्तानां विचारं गाहते मनः
युक्तायुक्तविचारोऽयं मादृशेनोपयुज्यते; पराक्रमेष्वशक्तानां मनो हि विचारमेव गाहते।
Verse 77
अथवा चिन्तनैरेतैः किंव्यर्थैर्विश्वकारकम् । विश्वेशं शरणं यायां समे बुद्धिं प्रदास्यति
अथवा एतैर्व्यर्थचिन्तनैः किं? विश्वकारकं विश्वेशं शरणं यायाम्; स मे सम्यग्बुद्धिं प्रदास्यति।
Verse 78
अनाथनाथः सर्वेषां विश्वनाथो हि गीयते । क्षणं मनसि संचित्य भवेदित्थमसंशयम्
अनाथानां नाथः सर्वेषां विश्वनाथ इति हि गीयते; क्षणमपि मनसि संचित्यैतद् भवेदसंशयम्।
Verse 79
एतदेव करिष्यामि नेष्टं कालविलंबनम् । विचक्षणैरुपेक्ष्यौ न वर्द्धमानौ परामयौ
एतदेव करिष्यामि; कालविलम्बनं नेष्टम्। विचक्षणैरुपेक्ष्यौ न वर्धमानौ परामयौ।
Verse 80
मेरुं प्रदक्षिणीकुर्यान्नित्यमेव दिवाकरः । सग्रहर्क्षगणो नूनं मन्यमानो बलाधिकम्
मेरुं प्रदक्षिणीकुर्यात् नित्यमेव दिवाकरः । सग्रहर्क्षगणो नूनं मेरुं बलाधिकं मन्यमानः ॥
Verse 81
इति निश्चित्य विन्ध्याद्रिर्ववृधे स मृधेक्षणः । अनंतगगनस्यांतं कुर्वद्भिः शिखरैरिव
इति निश्चित्य विन्ध्याद्रिर्ववृधे स मृधेक्षणः । अनन्तगगनस्यान्तं कुर्वद्भिः शिखरैरिव ॥
Verse 82
कैश्चित्सार्द्धं विरोधो न कर्तव्यः केनचित्क्वचित् । कर्तव्यश्चेत्प्रयत्नेन यथा नोपहसेज्जनः
कैश्चित्सार्द्धं विरोधो न कर्तव्यः केनचित्क्वचित् । कर्तव्यश्चेत्प्रयत्नेन यथा नोपहसेज्जनः ॥
Verse 83
निरुध्य ब्राध्नमध्वानं कृतकृत्य इवाद्रिराट् । स्वस्थोऽभवद्भवाधीना प्राणिनां हि भविष्यता
निरुध्य ब्राध्नमध्वानं कृतकृत्य इवाद्रिराट् । स्वस्थोऽभवद्भवाधीना प्राणिनां हि भविष्यता ॥
Verse 84
यमद्ययमकर्तासौ दक्षिणं प्रक्रमिष्यति । सकुलीनः स च श्रीमान्समहान्महितः स च
यमद्ययमकर्तासौ दक्षिणं प्रक्रमिष्यति । सकुलीनः स च श्रीमान्समहान्महितः स च ॥
Verse 85
यावत्स्वश क्तिं शक्तोपि न दर्शयति कर्हिचित् । तावत्स लंघ्यः सर्वेषां ज्वलनो दारुगो यथा
यावत् स्वशक्तिं शक्तोऽपि काले न प्रकाशयति, तावत् स सर्वैर्लङ्घ्यते—दारुगतः ज्वलनो यथा।
Verse 86
इति चिंतामहाभारं त्यक्त्वा तस्थौ स्थिरोद्यमः । आकांक्षमाणस्तरणे रुदयं ब्राह्मणो यथा
इति चिन्तामहाभारं त्यक्त्वा स स्थिरोद्यमः तस्थौ; तरणे हृदि काङ्क्षमानो ब्राह्मणो यथा।