Adhyaya 19

Verse 1

शिवशर्मोवाच । तिष्ठन्नेकेन पादेन कोयं भ्रमति सत्तमौ । अनेकरशनाव्यग्र हस्ताग्रो व्यग्रलोचनः

शिवशर्मोवाच—हे सत्तमौ! एकेन पादेन तिष्ठन् अयं कः भ्रमति? अनेकरशनाव्यग्रः, हस्ताग्रो व्यग्रलोचनश्च।

Verse 2

त्रिलोकीमंडपस्तंभ सन्निभोभाभिरावृतः । अतुलं ज्योतिषां राशिं तुलया तुलयन्निव

त्रिलोकीमण्डपस्तम्भसन्निभः स प्रभाभिरावृतः; अतुलं ज्योतिषां राशिं तुलया तुलयन्निव दृश्यते।

Verse 3

सूत्रधार इव व्योम व्यायामपरिमापकः । त्रैविक्रमोंघ्रिदंडो वा प्रोद्दंडो गगनांगणे

सूत्रधार इव व्योमव्यायामपरिमापकः; त्रैविक्रमोऽङ्घ्रिदण्ड इव वा, गगनाङ्गणे प्रोद्दण्डः स्थितः।

Verse 4

अथवांबरकासारसारयूपस्वरूपधृक् । कोयं कथय तं देवौ कृपया परया मम

अथवा अम्बरकासारसारयूपस्वरूपधृक्—एष कः? हे देवौ, मम परया कृपया तं कथयतम्।

Verse 5

निशम्येति वचस्तस्य वयस्यस्य विमानगौ । प्रणयादाहतुस्तस्मै ध्रुवां ध्रुवकथां गणौ

तस्य वयस्यस्य वचो निशम्य विमानगौ गणौ प्रणयाद् ध्रुवस्य ध्रुवकथां तस्मै कथयामासतुः।

Verse 6

गणावूचतुः । मनोः स्वायंभुवस्यासीदुत्तानचरणः सुतः । तस्य क्षितिपतेर्विप्र द्वौ सुतौ संबभूवतुः

गणावूचतुः—स्वायम्भुवमनोर् उत्तानचरणो नाम सुतोऽभवत्। तस्य क्षितिपतेः, हे विप्र, द्वौ सुतौ संबभूवतुः।

Verse 7

सुरुच्यामुत्तमो ज्येष्ठः सुनीत्यां तु ध्रुवो परः । मध्ये सभं नरपतेरुपविष्टस्य चैकदा

सुरुच्यां ज्येष्ठः सुत उत्तमोऽभवत्, सुनीत्यां तु ध्रुवोऽपरः। एकदा नरपतेः सभामध्ये उपविष्टस्य…

Verse 8

सुनीत्या राजसेवायै नियुक्तोऽलंकृतोर्भकः । ध्रुवो धात्रेयिकापुत्रैः समं विनयतत्परः

सुनीत्या राजसेवायै नियुक्तोऽलंकृतोऽर्भकः ध्रुवः, धात्रेयिकापुत्रैः समं विनयतत्परः सेवां चकार।

Verse 9

स गत्वोत्तानचरणं क्षोणीशं प्रणनाम ह । दृष्ट्वोत्तमं तदुत्संगे निविष्टं जनकस्य वै

स गत्वा क्षोणीशं नृपम् उत्तानपादं प्रणनाम। ततः पितुरुत्सङ्गे निविष्टं उत्तमं सुतं दृष्ट्वा तस्य कृपाप्रसादं बुबोध।

Verse 10

प्रोच्चसिंहासनस्थस्य नृपतेर्बाल्यचापलात् । आरोढुकामस्त्वभवत्सौनीतेयस्तदा ध्रुवः

प्रोच्चसिंहासनस्थस्य नृपतेर्बाल्यचापलात्। सौनीतेयः ध्रुवस्तदा तदारोहणकामोऽभवत्॥

Verse 11

आरुरुक्षुमवेक्ष्यामुं सुरुचिर्धुवमब्रवीत् । दौर्भगेय किमारोढुमिच्छेरंकं महीपतेः

आरुरुक्षुमवेक्ष्यैनं सुरुचिर्ध्रुवमब्रवीत्। ‘दौर्भगेय! किमारोहुमिच्छेः महीपतेरङ्कम्?’॥

Verse 12

बालबालिशबुद्धित्वादभाग्या जठरोद्भव । अस्मिन्सिंहासने स्थातुं न त्वया सुकृतं कृतम्

‘बालबालिशबुद्धित्वादभाग्य! जठरोद्भव!। अस्मिन् सिंहासने स्थातुं न त्वया सुकृतं कृतम्’॥

Verse 13

यदि स्यात्सुकृतं तत्किं दुर्भगोदरगोऽभवः । अनेनैवानुमानेन बुध्यस्व स्वाल्पपुण्यताम्

‘यदि स्यात् सुकृतं ते किं दुर्भगोदरगोऽभवः?। अनेनैवानुमानेन बुध्यस्व स्वाल्पपुण्यताम्’॥

Verse 14

भूत्वा राजकुमारोपि नालंकुर्या ममोदरम् । सुकुक्षिजममुं पश्य त्वमुत्तममनुत्तमम्

भूत्वा राजकुमारोऽपि नालङ्कर्तुं ममोदरं त्वं योग्यः। सुकुक्षिजममुं पश्य—उत्तममनुत्तमं सुतम्॥

Verse 15

अधिजानुधराजानेर्मानेन परिबृंहितम् । प्रांशोः सिंहासनस्यास्य रुचिश्चेदधिरोहणे

अधिजानुधरस्यास्य प्रांशोः सिंहासनस्य वै। मानेन परिबृंहितं रुचिश्चाधिरोहणे॥

Verse 16

कुक्षिं हित्वा किमवसः सुरुचेश्च सुरोचिषम् । मध्ये भूपसभं बालस्तयेति परिभर्त्सितः

कुक्षिं हित्वा किमवसः सुरुचेश्च सुरोचिषा। मध्ये भूपसभं बालस्तया इति परिभर्त्सितः॥

Verse 17

पतन्निपीतबाष्पांबुर्धैर्यात्किंचिन्न चोक्तवान् । उचिताऽनुचितं किंचिन्नोचिवान्सोपि पार्थिवः

पतन्निपीतबाष्पाम्बुर्धैर्यात्किञ्चिन्न चोक्तवान्। उचितानुचितं किञ्चिन्नोचिवान्सोऽपि पार्थिवः॥

Verse 18

नियंत्रितो महिष्याश्च तस्याः सौभाग्यगौरवात् । विमृज्य च सभालोकं शोकं संमृज्य चेष्टितैः

नियन्त्रितो महिष्याश्च तस्याः सौभाग्यगौरवात्। विमृज्य सभालोकं शोकं संमृज्य चेष्टितैः॥

Verse 19

शैशवैः स शिशुर्नत्वा नृपं स्वसदनं ययौ । सुनीतिर्नीतिनिलयमवलोक्याथ बालकम्

शैशवसरलाचारः स शिशुर्नृपं नत्वा स्वसदनं ययौ। अथ सुनीतिः नीतिनिलयं बालकं दृष्ट्वा सस्नेहमवलोकयामास॥

Verse 20

सुखलक्ष्म्यैवचाज्ञासीद्ध्रुवं समवमानितम् । अभिसृत्य च तं बालं मूर्ध्न्युपाघ्राय सा सकृत्

सुखलक्ष्म्यैव सा ध्रुवं समवमानितमाज्ञासीৎ। अभिसृत्य तं बालं सा सकृन्मूर्ध्न्युपाघ्राय॥

Verse 21

किंचित्परिम्लानमिव ससांत्वं परिषस्वजे । अथ दृष्ट्वा सुनीतिं स रहोंतः पुरवासिनीम्

किंचित्परिम्लानमिव तं ससान्त्वं परिषस्वजे। अथ सुनीतिं रहःस्थां पुरवासिनीं दृष्ट्वा स तामुपससर्प॥

Verse 22

दीर्घं निःश्वस्य बहुशो मातुरग्रे रुरोद ह । सांत्वयित्वाश्रुनयना वदनं परिमार्ज्य च

दीर्घं निःश्वस्य बहुशो मातुरग्रे रुरोद ह। सा अश्रुनयना तं सांत्वयित्वा वदनं परिमार्जयामास॥

Verse 23

दुकूलांचल संपर्कैर्मृदुलैर्मृदुपाणिना । पप्रच्छ तनयं माता वद रोदनकारणम् । विद्यमाने नरपतौ शिशो केनापमानितः

दुकूलाञ्चलसंपर्कैर्मृदुलैर्मृदुपाणिना। माता तनयं पप्रच्छ—वद रोदनकारणम्। विद्यमाने नरपतौ शिशो केनापमानितः॥

Verse 24

अपोथसमुपस्पृश्य तांबूलं परिगृह्य च । मात्रा पृष्टः सोपरोधं ध्रुवस्तां पर्यभाषत

अपोथसमुपस्पृश्य ताम्बूलं परिगृह्य च । मातृप्रश्ने समुत्पन्ने ध्रुवः सोपरोधं तां प्रत्युवाच ॥

Verse 25

संपृच्छे जननि त्वाहं सम्यक्शंस ममाग्रतः । भार्यात्वेपि च सामान्ये कथं सा सुरुचिः प्रिया

संपृच्छे जननि त्वाहं सम्यक् शंस ममाग्रतः । भार्यात्वेऽपि च सामान्ये कथं सा सुरुचिः प्रिया ॥

Verse 26

कथं न भवती मातः प्रिया क्षितिपतेरसि । कथमुत्तमतां प्राप्त उत्तमः सुरुचेः सुतः

कथं न भवती मातः प्रिया क्षितिपतेरसि । कथमुत्तमतां प्राप्त उत्तमः सुरुचेः सुतः ॥

Verse 27

कुमारत्वेपि सामान्ये कथं त्वहमनुत्तमः । कथं त्वं मंदभाग्यासि सुकुक्षिः सुरुचिः कथम्

कुमारत्वेऽपि सामान्ये कथं त्वहमनुत्तमः । कथं त्वं मन्दभाग्यासि सुकुक्षिः सुरुचिः कथम् ॥

Verse 28

कथं नृपासनं योग्यमुत्तमस्य कथं न मे । कथं मे सुकृतं तुच्छमुत्तमस्योत्तमं कथम्

कथं नृपासनं योग्यमुत्तमस्य कथं न मे । कथं मे सुकृतं तुच्छमुत्तमस्योत्तमं कथम् ॥

Verse 29

इति श्रुत्वा वचस्तस्य सुनीतिर्नीतिमच्छिशोः । किंचिदुच्छ्वस्य शनकैः शिशुकोपोपशांतये

इति तस्य वचः श्रुत्वा सुनीतिः नीतिमच्छिशोः । किंचिदुच्छ्वस्य शनकैः शिशोः कोपोपशान्तये ॥

Verse 30

स्वभावमधुरां वाणीं वक्तुं समुपचक्रमे । सापत्नं प्रतिघं त्यक्त्वा राजनीतिविदांवरा

स्वभावमधुरां वाणीं वक्तुं समुपचक्रमे । सापत्न्यप्रतिघं त्यक्त्वा राजनीतिविदां वरा ॥

Verse 31

सुनीतिरुवाच । अयि तात महाबुद्धे विशुद्धेनांतरात्मना । निवेदयामि ते सर्वं माऽपमाने मतिं कृथाः

सुनीतिरुवाच । अयि तात महाबुद्धे विशुद्धेनान्तरात्मना । निवेदयामि ते सर्वं माऽपमाने मतिं कृथाः ॥

Verse 32

तया यदुक्तं तत्सर्वं तथ्यमेव न चान्यथा । सापत्युर्महिषीराज्ञो राज्ञीनामति वल्लभा

तया यदुक्तं तत्सर्वं तथ्यमेव न चान्यथा । सापत्युर्महिषी राज्ञो राज्ञीनामतिवल्लभा ॥

Verse 33

तया जन्मांतरे तात यत्पुण्यं समुपार्जितम् । तत्पुण्योपचयाद्राजा सुरुच्यां सुरुचिर्भृशम्

तया जन्मान्तरे तात यत्पुण्यं समुपार्जितम् । तत्पुण्योपचयाद्राजा सुरुच्यां सुरुचिर्भृशम् ॥

Verse 34

मादृश्यो मंदभाग्यायाः प्रमदासु प्रतिष्ठिताः । केवलं राजपत्नीत्ववादस्तासु न तद्रुचिः

मादृश्याः मन्दभाग्यायाः प्रमदासु प्रतिष्ठा स्यात्; किन्तु तासु केवलं ‘राजपत्नीत्व’नाममात्रवादः, न तत्र यथार्थरुचिर्न वा आदरः।

Verse 35

महा सुकृतसंभारैरुत्तमश्चोत्तमोदरे । उवास तस्याः पुण्या या नृपसिंहासनोचितः

महा-सुकृत-संभारैः उत्तमश्चोत्तमोदरे; तस्याः पुण्या समाविष्टा या नृपसिंहासनोचिता।

Verse 36

आतपत्रं च चंद्राभं शुभे चापि च चामरे । भद्रासनं तथोच्चं च सिंधुराश्च मदोद्धुराः

चन्द्राभम् आतपत्रं शुभे चामरे च; उच्चं भद्रासनं तथा, सिन्धुजाः मदोद्धुराः सिंधुराश्च।

Verse 37

तुरंगमाश्च तुरगास्त्वनाधिव्याधिजीवितम् । निःसपत्नं शुभं राज्यं प्राज्यं हरिहरार्चनम्

तुरङ्गमाश्च तुरगाः, अनाधिव्याधिजीवितम्; निःसपत्नं शुभं राज्यं, प्राज्यं हरिहरार्चनम्।

Verse 38

विपुलं च कलाज्ञानमधीतमपराजितम् । तथा जयोरिषड्वर्गे स्वभावात्सात्त्विकी मतिः

विपुलं कलाज्ञानम्, अधीतमपराजितम्; षड्वर्गे जयश्च तथा, स्वभावात् सात्त्विकी मतिः।

Verse 39

दृष्टिः कारुण्यसंपूर्णा वाणी मधुरभाषिणी । अनालस्यं च कार्येषु तथा गुरुजने नतिः

दृष्टिः करुणया पूर्णा, वाणी च मधुरभाषिणी; कार्येष्वनालस्यं तथा गुरुजनानां प्रति नतिः—एते धर्मलक्षणानि सज्जनस्य प्रशस्यन्ते।

Verse 40

सर्वत्र शुचिता तात सा परोपकृतिः सदा । और्जस्वला मनोवृत्तिः सदैवादीनवादिता

सर्वत्र शुचिता, तात, सदा परोपकारिता; और्जस्वला मनोवृत्तिः, तथा नित्यं नीचवचनवर्जनम्—एते नित्यगुणा मताः।

Verse 41

सदोजिरे च पांडित्यं प्रागल्भ्यं चरणांगणे । आर्जवं बंधुवर्गेषु काठिन्यं क्रयविक्रये

सदोर्जसेन संयुक्तं पाण्डित्यं, चरणाङ्गणे प्रागल्भ्यम्; बन्धुवर्गेषु आर्जवं, क्रयविक्रये च काठिन्यम्—एते व्यवहारधर्मगुणा गणिताः।

Verse 42

मार्दवं स्त्रीप्रयोगेषु वत्सलत्वं प्रजासु च । ब्राह्मणेभ्यो भयं नित्यं वृद्धवृत्त्युपजीवनम्

स्त्रीप्रयोगेषु मार्दवं, प्रजासु च वत्सलत्वम्; ब्राह्मणेभ्यो नित्यं भयम्, वृद्धवृत्त्युपजीवनम्—एते धर्मगुणाः प्रशस्यन्ते।

Verse 43

वासो भागीरथीतीरे तीर्थे वा मरणं रणे । अपराङ्मुखताऽर्थिभ्यः प्रत्यर्थिभ्यो विशेषतः

भागीरथीतीरे वासः, तीर्थे वा रणमरणम्; अर्थिभ्यः अपराङ्मुखता, प्रत्यर्थिभ्यो विशेषतः—एते शौर्यधर्मलक्षणानि कीर्तितानि।

Verse 44

भोगः परिजनैः सार्धं दानावंध्यदिनागमः । विद्याव्यसनिता नित्यं नित्यं पित्रोरुपस्थितिः

परिजनैः सह भोगानां सम्यगनुभवः, दानरहितदिनानामभावः, विद्यायां नित्यव्यसनिता, पितृमातृसेवायां च सततोपस्थितिः—एतानि गृहस्थस्य धर्मगुणविशेषाः कीर्त्यन्ते।

Verse 45

यशसः संचयो नित्यं नित्यं धर्मस्य संचयः । स्वर्गापवर्गयोः सिद्धिः सदा शीलस्य मंडनम्

यशसः संचयो नित्यं, धर्मस्यापि नित्यसंचयः; स्वर्गापवर्गयोः सिद्धिः, शीलस्य च सदा मण्डनम्—एते धर्माचरणफलविशेषाः।

Verse 46

सद्भिश्च संगतिर्नित्यं मैत्री च पितृमित्रकैः । इतिहासपुराणानामुत्कंठा श्रवणे सदा

सद्भिः सह नित्यसंगतिः, पितृमित्रकैः सह मैत्री च, इतिहासपुराणश्रवणे सदा उत्कण्ठा—एते धर्मस्य आधारभूताः प्रशस्यन्ते।

Verse 47

विपद्यपि परं धैर्यं स्थैर्यं संपत्समागमे । गांभीर्यं वाग्विलासेषु औदार्यं पात्रपाणिषु

विपदि परमं धैर्यम्, संपत्समागमे स्थैर्यम्; वाग्विलासेषु गांभीर्यम्, पात्रपाणिषु औदार्यम्—एते समत्वगुणा धर्मिणां पूज्याः।

Verse 48

देहे परैका कृशता तपोभिर्नियमैर्यमैः । एतैर्मनोरथफलैः फलत्येव तपोद्रुमाः

तपोभिर्नियमैर्यमैश्च देहे परा एका कृशतैव दृश्यते; तथापि एतैर्मनोरथफलैः तपोद्रुमाः नूनं फलन्त्येव, इष्टसिद्धिं ददति।

Verse 49

तस्मादल्पतपस्त्वाद्वै त्वं चाहं च महामते । प्राप्यापि राजसांनिध्यं राजलक्ष्म्या न भाजनम्

तस्माद् अल्पतपस्त्वादेव, महामते, त्वं चाहं च; राजसांनिध्यं प्राप्यापि राजलक्ष्म्याः परमार्थरूपायाः पात्रं न भवामः।

Verse 50

मानापमानयोस्तस्मात्स्वकृतं कारणं परम् । स्रष्टापि नापमार्ष्टुं तत्परीष्टे स्वकृतां कृतिम् । मा शोचस्त्वमतः पुत्र दिष्टमिष्टं समर्पयेत्

मानापमानयोस्तस्मात् स्वकृतमेव परमं कारणम्। स्रष्टापि तन्नापमार्ष्टुं शक्नोति; स्वकृतां कृतिमेव परीक्षते। अतः पुत्र, मा शोच; दिष्टमिष्टं समर्पयेत्।

Verse 51

इत्याकर्ण्य सुनीत्यास्तन्महावाक्यं सुनीतिमत् । सौनीते यो ध्रुवोवाचमाददे वक्तुमुत्तरम्

इत्याकर्ण्य सुनीत्यास्तन्महावाक्यं सुनीतिमत्। सौनीतेयो ध्रुवो वाचम् आददे वक्तुमुत्तरम्।

Verse 52

ध्रुव उवाच । जनयित्रि सुनीते मे शृणु वाक्यमनाकुलम् । मा बाल इति मत्वा मामवमंस्थास्तपस्विनि

ध्रुव उवाच—जनयित्रि सुनीते, मे वाक्यमनाकुलं शृणु। मा बाल इति मत्वा मामवमंस्थाः, तपस्विनि।

Verse 53

यद्यहं मानवे वंशे जातोस्म्यत्यंत पावने । उत्तानपादतनयस्त्वदीयोदर संभवः

यदि अहं मानवे वंशे जातोऽस्म्यत्यन्तपावने, उत्तानपादतनयः, त्वदीयोदरसम्भवः।

Verse 54

तप एव हि चेन्मातः कारणं सर्वसंपदाम् । तत्तदासादितं विद्विपदमन्यैर्दुरासदम्

तप एव हि चेत् मातः सर्वसंपदां कारणं, तर्हि तदेव पदं मया प्राप्यते—यदन्यैर्दुरासदम्।

Verse 55

एकमेव हि साहाय्यं कुरु मातरतंद्रिता । अनुज्ञा दानमात्रं च आशीर्भिरभिनंदय

एकमेव हि साहाय्यं कुरु मातरनतन्द्रिता; अनुज्ञां दानमात्रं च देहि, आशीर्भिरभिनन्दय।

Verse 56

सापि ज्ञात्वा महावीर्यं कुमारं कुक्षिसंभवम् । महत्योत्साहसं पत्त्या राजमानमुवाच तम्

सापि कुमारस्य कुक्षिसम्भवस्य महावीर्यं ज्ञात्वा, महत्योत्साहसम्पन्नं राजमानं तं प्रति उवाच।

Verse 57

अनुज्ञातुं न शक्ताऽहं त्वामुत्तानशयांगज । साष्टैकवर्षदेशीयन्तथापि कथयाम्यहम्

अनुज्ञातुं न शक्ताऽहं त्वाम्, उत्तानशयाङ्गज; साष्टैकवर्षदेशीयः त्वं, तथापि कथयाम्यहम्।

Verse 58

सपत्नीवाक्यभल्लीभिर्भिन्ने महति मे हृदि । तव बाष्पौघवारीणि न तिष्ठंति करोमि किम्

सपत्नीवाक्यभल्लीभिर्भिन्नं महति मे हृदि; तव बाष्पौघवारीणि न तिष्ठन्ति—करोमि किम्?

Verse 59

तानि मन्येऽत्र मार्गेण स्रवंत्यविरतं शिशो । स्रवंतीश्च चिकीर्षंति प्रतिकूल जलाः किल

तानि मन्येऽत्र मार्गेण स्रवन्त्यविरतं शिशो । स्रवन्तीश्च चिकीर्षन्ति प्रतिकूलजलाः किल ॥

Verse 60

त्वदेकतनया तात त्वदाधारैकजीविता । त्वमंगयष्टिरसि मे त्वन्मुखासक्तलोचना

त्वदेकतनया तात त्वदाधारैकजीविता । त्वमङ्गयष्टिरसि मे त्वन्मुखासक्तलोचना ॥

Verse 61

लब्धोसि कतिभिः कष्टैरिष्टाः संप्रार्थ्य देवताः । त्वन्मुखेंदूदये तात मन्मनः क्षीरनीरधिः

लब्धोऽसि कतिभिः कष्टैरिष्टाः संप्रार्थ्य देवताः । त्वन्मुखेन्दूदये तात मन्मनः क्षीरनीरधिः ॥

Verse 62

आनन्दपयसापूर्य कुचावुद्वेलितो भवेत् । त्वदंगसंगसंभूत सुखसन्दोह शीतला

आनन्दपयसापूर्य कुचावुद्वेलितो भवेत् । त्वदङ्गसङ्गसम्भूतसुखसन्दोहशीतला ॥

Verse 63

सुखंशये सुशयने प्रावृत्य पुलकांबरम् । अपोऽथ समुपस्पृश्य तांबूलं परिगृह्य च

सुखं शये सुशयने प्रावृत्य पुलकाम्बरम् । अपोऽथ समुपस्पृश्य ताम्बूलं परिगृह्य च ॥

Verse 64

त्वदास्यस्यौष्ठपुटक दुग्धवार्धि विवर्धिताम् । सुधासुधांशुवदनधयत्यपि धिनोमि न

हे सुधांशुवदने! त्वदास्यस्यौष्ठपुटके दुग्धवार्धिविवर्धिते स्तन्यं पिबन्नपि नाहं तृप्तिमधिगच्छामि।

Verse 65

त्वदीयः शीतलालापः प्राप श्रुतिपथं यदा । सपत्नीवाक्यदवथुस्तदैवत्यात्स वेपथुः

यदा त्वदीयः शीतलालापः श्रुतिपथं प्रविशति, तदा सपत्नीवाक्यजनितो दवथुः स वेपथुश्च तत्क्षणमेव प्रशाम्यति।

Verse 66

यदंग निद्रासिचिरं ध्यायंत्यस्मि तदेत्यहम् । कदा निद्रा दरिद्रोसौ भवितार्कोदयेऽब्जवत्

प्रिये! यदा त्वं निद्रासि, तदा चिरं त्वामेव ध्यायामि; कदा एषा दरिद्रा निद्रा अर्कोदयेऽब्जवत् विनश्येत्?

Verse 67

यदोपेया गृहान्वत्स खेलित्वा बालखेलनैः । तदानर्घ्यार्घ्यमुत्स्रष्टुं स्तनौस्यातामिवोन्मुखौ

वत्स! बालखेलनैः क्रीडित्वा यदोपेया गृहान्, तदा मम स्तनौ अनर्घ्यार्घ्यमुत्स्रष्टुमिवोन्मुखौ भवतः।

Verse 68

यदा सौधाद्विनिर्यायाः पद्मरेखांकितं पदम् । प्राणानां ते यियासूनां तदा तदवलंबनम्

यदा त्वं सौधाद्विनिर्यायाः पद्मरेखाङ्कितं पदं निधाय, तदा तदेव पदं यियासूनां मम प्राणानामवलम्बनं भवति।

Verse 69

यदायदा बहिर्यासि पुत्र त्रिचतुरं पदम् । तदातदा मम प्राणः कंठप्राघुणिकी भवेत्

यदा यदा बहिर्यासि, पुत्र, त्रिचतुरं पदम्; तदा तदा मम प्राणः कण्ठे प्राघुणिकीव भवेत्, निर्गमनाय सज्जः।

Verse 70

चित्रं पुत्र त्वरयति यातुं मे मानसांडजः । सुधाधाराधर इव बहिश्चिरयति त्वयि

चित्रं, पुत्र! मे मानसाण्डजः शीघ्रं यातुमिच्छति; तथापि त्वयि बहिः सुधाधाराधर इव चिरं विलम्बते।

Verse 71

अथ तिष्ठंतु कठिनाः प्राणाः कंठाटवीतटे । तपस्यंतोतिसंतप्तास्तपसे त्वयि यास्यति

अथ मम कठिनाः प्राणाः कण्ठाटवीतटे तिष्ठन्तु; अतिसन्तप्ताः तपस्यन्तः, त्वया सह तपसे यास्यन्ति।

Verse 72

इत्यनुज्ञामनुप्राप्य जननी चरणांबुजौ । क्षणं मौलिजजंबाल जडौ कृत्वा ध्रुवो ययौ

इत्यनुज्ञामनुप्राप्य जननीचरणाम्बुजौ; क्षणं मौलिजजम्बालजडौ कृत्वा ध्रुवो ययौ।

Verse 73

तयापि धैर्यसूत्रेण सुनीत्या परिगुंफ्य च । नेत्रेंदीवरजामाला ध्रुवस्योपायनीकृता

तयापि सुनीत्या धैर्यसूत्रेण परिगुम्फ्य; नेत्रेन्दीवरजामाला ध्रुवायोपायनीकृता।

Verse 74

मात्रातन्मार्गरक्षार्थं तदा तदनुगीकृताः । परैरवार्यप्रसराः स्वाशीर्वादाः परःशताः

तस्य मार्गरक्षणार्थं तदा मातृकृताः परःशताः स्वाशीर्वादाः प्रववृधिरे; येषां प्रसारोऽन्यैः केनापि निवारयितुं न शक्यते स्म।

Verse 75

स्वसौधात्स विनिर्गत्य बालोऽबालपराक्रमः । अनुकूलेन मरुता दर्शिताध्वाऽविशद्वनम्

स्वसौधात् स विनिर्गत्य बालोऽप्यबालपराक्रमः; अनুকूलेन मरुता दर्शिताध्वेव वनम् अविशत्।

Verse 76

समरुत्तरुशाखाग्र प्रसारणमिषेण सः । कृताहूतिरिव प्रेम्णा वनेन वनमाविशत्

समरुत्तरुशाखाग्रप्रसारणमिषेण सः; कृताहूतिरिव प्रेम्णा वनेन वनम् आविशत्।

Verse 77

समातृदैवतोभिज्ञः केवलं राजवर्त्मनि । न वेद काननाध्वानं क्षणं दध्यौ नृपात्मजः

समातृदैवतोभिज्ञः केवलं राजवर्त्मनि; न वेद काननाध्वानं क्षणं दध्यौ नृपात्मजः।

Verse 78

यावदुन्मील्य नयने पुरः पश्यति स ध्रुवः । तावद्ददर्श सप्तर्षीनतर्कित गतीन्वने

यावदुन्मील्य नयने पुरः पश्यति स ध्रुवः; तावद्ददर्श सप्तर्षीनतर्कितगतीन् वने।

Verse 79

वालिशेष्वसहायेषु भवेद्भाग्यं सहायकृत् । अरण्यान्यां रणे गेहे ततो भाग्यं हि कारणम्

वालिशेष्वसहायेषु यदा कश्चिदनाश्रयः । तदा भाग्यं सहायकृत्; अरण्ये रणगेहे च भाग्यं हि कारणं परम् ॥

Verse 80

क्व राजतनयो बालो गहनं क्व च तद्वनम् । बलात्स्वसात्प्रत्कुर्वत्यै नमस्ते भवितव्य ते

क्व राजतनयो बालो क्व च तद्गहनं वनम् । बलात् प्रवर्तयित्र्यै ते नमोऽस्तु भवितव्यते ॥

Verse 81

यत्र यस्य हि यद्भाव्यं शुभं वाऽशुभमेव च । आकृष्यभाविनी रज्जुस्तत्र तस्य हि दापयेत

यत्र यस्य हि यद्भाव्यं शुभं वाऽशुभमेव च । आकृष्यभाविनी रज्जुस्तत्र तं नयतीव हि ॥

Verse 82

अन्यथा विदधात्येष मानवो बुद्धिवैभवात् । भगवत्या भवित्र्याऽसौ विदध्याद्विधिरन्यथा

अन्यथा विदधात्येष मानवो बुद्धिवैभवात् । भगवत्या भवित्र्या तु विधिर्नान्यथा भवेत् ॥

Verse 83

नवयो न च वै चित्र्यं न चित्रं विदधेहितम् । न बलं नोद्यमः पुंसां कारणं प्राक्कृतं कृतम्

न नवयौवनचित्र्यं वा न चित्रं विदधे हितम् । न बलं नोद्यमः पुंसां कारणं; प्राक्कृतं कृतम् ॥

Verse 84

अथ दृष्ट्वा स सप्तर्षीन्सप्तसप्त्यतितेजसः । भाग्यसूत्रैरिवाकृष्योपनीतान्प्रमुमोद ह

अथ स सप्तर्षीन् दृष्ट्वा—सप्तसूर्यातितेजसः—भाग्यसूत्रैरिवाकृष्योपनीतान् मन्यमानः परमं प्रमुमोद।

Verse 85

तिलकांकित सद्भालान्कुशोपग्रहितांगुलीन् । कृष्णाजिनोपविष्टांश्च यज्ञसूत्रैरलंकृतान्

स तिलकाङ्कितसद्भालान् कुशोपगृहीताङ्गुलीन्, कृष्णाजिनोपविष्टांश्च यज्ञोपवीतैरलङ्कृतान् ददर्श।

Verse 86

साक्षसूत्रकरान्किंचिद्विनिमीलितलो चनान् । सुधौतसूक्ष्मकाषायवासः प्रावरणान्वितान

केचित् साक्षसूत्रकराः किंचिद्विनिमीलितलोचनाः, सुधौतसूक्ष्मकाषायवासः-प्रावरणान्विताश्च बभूवुः।

Verse 87

अकांडेपि महाभागान्मिलितान्सप्तनीरधीन् । चित्रं विपद्विनिर्मग्नानुद्दिधीर्षूनिव प्रजाः

अकाण्डेऽपि महाभागाः मिलिताः सप्तनीरधीनिव; विपद्विनिमग्नाः प्रजाः उद्धिधीर्षव इव ते चित्रं बभूवुः।

Verse 88

उपगम्य विनम्रः स प्रबद्धकरसंपुटः । ध्रुवो विज्ञापयांचक्रे प्रणम्य ललितं वचः

उपगम्य विनम्रः स प्रबद्धकरसंपुटः; ध्रुवः प्रणम्य ललितं वचो विज्ञापयामास।

Verse 89

ध्रुव उवाच । अवैत मां मुनिवराः सुनीत्युदरसंभवम् । उत्तानपादतनयं ध्रुवं निर्विण्णमानसम्

ध्रुव उवाच—मुनिवराः, मां ध्रुवं विद्धि; सुनीत्युदरसम्भवं, राजोत्तानपादतनयं, निर्विण्णमानसं च।

Verse 90

इदं वनमनुप्राप्तं सनाथं युष्मदंघ्रिभिः । प्रायोनभिज्ञं सर्वत्र महर्द्ध्युषितमानसम्

इदं वनमनुप्राप्तं युष्मदङ्घ्रिभिः सनाथं कृतम्; अहं तु प्रायः सर्वत्रानभिज्ञः, महर्द्ध्युषितमानसः।

Verse 91

ते दृष्ट्वोर्जस्वलं बालं स्वभाव मधुराकृतिम् । अनर्घ्यनयनेपथ्यं मृदुगंभीरभाषिणम्

ते मुनयः तं बालं दृष्ट्वा—ऊर्जस्वलं, स्वभावमधुराकृतिं, अनर्घ्यनयनेपथ्यं, मृदुगंभीरभाषिणं—विस्मयमग्ना बभूवुः।

Verse 92

उपोपवेश्य शिशुकं प्रोचुर्वै विस्मिता भृशम् । अहोबालविशालाक्ष महाराज कुमारक

शिशुकमुपोपवेश्य ते विस्मिता भृशं प्रोचुः—अहो बाल विशालाक्ष! महाराजकुमारक!

Verse 93

विचार्यापि न जानीमो वद निर्वेदकारणम् । अद्य ते ह्यर्थचिंता नो क्वापमानः प्रसूर्गृहे

विचार्यापि न जानीमः; वद निर्वेदकारणम्। अद्य ते किमर्थचिन्ता? क्वापि मातृगृहेऽपमानः प्रसूतः किम्?

Verse 94

नीरुक्छरीरसंपत्तिर्निवेदे किं नु कारणम् । अनवाप्ताभिलाषाणां वैराग्यं जायते नृणाम्

नीरुजशरीरसंपत्तिरस्ति ते सर्वसौभाग्यम्; तर्हि निवेदस्य किं कारणम्? अनवाप्ताभिलाषाणां नृणां वैराग्यं प्रायो जायते।

Verse 95

सप्तद्वीपपतेराज्ञः कुमारस्त्वं तथा कथम् । स्वभावभिन्नप्रकृतौ लोकेस्मिन्न मनोगतम्

सप्तद्वीपपते राज्ञः कुमारस्त्वं; तथा कथं स्वभावभिन्नप्रकृतौ लोकेऽस्मिन्निदं मनोगतम् उदपद्यत?

Verse 96

अवगंतुं हि शक्येत यूनो वृद्धस्य वा शिशोः । इति श्रुत्वा वचस्तेषां सहजप्रेमनिर्भरम्

यूनो वृद्धस्य वा शिशोर्वा एतदवगन्तुं हि शक्येत। इति श्रुत्वा तेषां वचः सहजप्रेमनिर्भरम्…

Verse 97

वाचं जग्राह स तदा शिशुः प्रांशुमनोरथः । ध्रुव उवाच । प्रेषितो राजसेवार्थं जनन्याऽहं मुनीश्वराः

तदा स शिशुः प्रांशुमनोरथो वाचं जग्राह। ध्रुव उवाच—“प्रेषितो राजसेवार्थं जनन्या अहं मुनीश्वराः।”

Verse 98

राजांकमारुरुक्षुर्हि सुरुच्या परिभर्त्सितः । उत्तमं चोत्तमीकृत्य मां च मन्मातरं तथा

राजाङ्कमारुरुक्षुर्हि सुरुच्या परिभर्त्सितः; उत्तमं चोत्तमीकृत्य मां च मन्मातरं तथा तिरस्कृतवती।

Verse 99

धिक्कृत्य प्रशशंस स्वं निर्वेदे कारणं त्विदम् । निशम्येति शिशोर्वाक्यं परस्परमवेक्ष्य ते

शिशोर्वाक्यं निशम्य ते परस्परमवेक्ष्य, स्वात्मानं धिक्कृत्य निर्वेदं स्वस्य प्रशशंसुः—“एतदेव खलु अस्माकं वैराग्यकारणम्” इति।

Verse 100

क्षात्रमेव शशंसुस्तदहो बालेपि न क्षमा

ततः क्षात्रमेव प्रशशंसुः—“अहो! बालेऽपि क्षमा न विद्यते” इति।

Verse 110

अत्रिरुवाच । अनास्वादितगोविंदपदांबुजरजोरसः । मनोरथपथातीतं स्फीतं नाकलयेत्पदम्

अत्रिरुवाच—यो गोविन्दपदाम्बुजरजोरसं सुधास्वादं नानुभूतवान्, स मनोरथपथातीतं स्फीतं तत्पदं नाकलयेत्।

Verse 120

पुत्रान्कलत्रमित्राणि राज्यं स्वर्गापवर्गकम् । वासुदेवं जपन्मर्त्यः सर्वं प्राप्नोत्यसंशयम्

पुत्रान् कलत्रमित्राणि राज्यं स्वर्गापवर्गकम्—वासुदेवं जपन् मर्त्यः सर्वं प्राप्नोत्यसंशयम्।

Verse 124

इत्युक्त्वांऽतर्हिताः सर्वे महात्मानो मुनीश्वराः । वासुदेवमना भूत्वा ध्रुवोपि तपसे गतः

इत्युक्त्वा अन्तर्हिताः सर्वे महात्मानो मुनीश्वराः; वासुदेवमना भूत्वा ध्रुवोऽपि तपसे गतः।