Adhyaya 43

Verse 1

अगस्तिरुवाच । दिवोदासं नरपतिं कथं देवस्त्रिलोचनः । काशीं संत्याजयामास कथमागाच्च मंदरात् । एतदाख्यानमाख्याहि श्रोतॄणां प्रमुदे भगोः

अगस्तिरुवाच । दिवोदासं नरपतिं कथं देवस्त्रिलोचनः । काशीं संत्याजयामास कथमागाच्च मन्दरात् । एतदाख्यानमाख्याहि श्रोतॄणां प्रमुदे भगोः ॥

Verse 2

स्कंद उवाच । मंदरं गतवान्देवो ब्रह्मणो वाक्य गौरवात् । तपसा तस्य संतुष्टो मंदरस्यैव भूभृतः

स्कन्द उवाच । मन्दरं गतवान्देवो ब्रह्मणो वाक्यगौरवात् । तपसा तस्य सन्तुष्टो मन्दरस्यैव भूभृतः ॥

Verse 3

गते विश्वेश्वरे देवे मंदरं गिरिसुंदरम् । गिरिशेन समं जग्मुरपि सर्वे दिवौकसः

गते विश्वेश्वरे देवे मन्दरं गिरिसुन्दरम् । गिरिशेन समं जग्मुरपि सर्वे दिवौकसः ॥

Verse 4

क्षेत्राणि वैष्णवानीह त्यक्त्वा विष्णुरपि क्षितेः । प्रयातो मंदरं यत्र देवदेव उमाधवः

क्षेत्राणि वैष्णवानीह त्यक्त्वा विष्णुरपि क्षितेः । प्रयातो मन्दरं यत्र देवदेव उमाधवः ॥

Verse 5

स्थानानि गाणपत्यानि गणेशोपि ततो व्रजत् । हित्वाहमपि विप्रेंद्र गतवान्मंदरं प्रति

ततः गाणपत्यानि स्थानानि परित्यज्य गणेशोऽपि ततो व्रजत्। अहम् अपि, हे विप्रेन्द्र, तानि विहाय मन्दरं प्रति गतवान्॥

Verse 6

सूरः सौराणि संत्यज्य गतश्चायतनादरम् । स्वंस्वं स्थानं क्षितौ त्यक्त्वा ययुरन्येपि निर्जराः

सूर्यः सौराणि आयतनानि संत्यज्य आदर्याणि चायतनानि विहाय गतः। अन्येऽपि निर्जराः स्वस्वं स्थानं क्षितौ त्यक्त्वा ययुः॥

Verse 7

गतेषु देवसंघेषु पृथिव्याः पृथिवीपतिः । चकार राज्यं निर्द्वंद्वं दिवोदासः प्रतापवान्

देवसंघेषु गतेषु पृथिव्याः पृथिवीपतिः। प्रतापवान् दिवोदासो निर्द्वन्द्वं राज्यं चकार॥

Verse 8

विधाय राजधानीं स वाराणस्यां सुनिश्चलाम् । एधां चक्रे महाबुद्धिः प्रजाधर्मेण पालयन्

स वाराणस्यां सुनिश्चलां राजधानीं विधाय। महाबुद्धिः प्रजाः धर्मेण पालयन् ताम् एधां चक्रे॥

Verse 9

सूर्यवत्स प्रतपिता दुर्हृदां हृदि नेत्रयोः । सोमवत्सुहृदामासीन्मानसेषु स्वकेष्वऽपि

स सूर्यवत् दुर्हृदां हृदि नेत्रयोश्च प्रतपितः। सोमवत् सुहृदां स्वकीयेषु च मानसेषु शीतलतया बभूव॥

Verse 10

अखंडमाखंडलवत्कोदंडकलयन्रणे । पलायमानैरालोकिशत्रुसैन्यबलाहकैः

अखण्डल इव अजेयः स रणमध्ये कोदण्डं प्रचालयामास; पलायमानैः शत्रुसैन्यबलाहकैः सर्वतोऽपि विद्रवद्भिः दृश्यते स्म।

Verse 11

स धर्मराजवज्जातो धर्माधर्मविवेचकः । अदंड्यान्मण्डयन्राजा दंड्यांश्च परिदंडयन्

स धर्मराज इव जातः धर्माधर्मविवेचकः; अदण्ड्यान् मण्डयन् राजा दण्ड्यान् च परिदण्डयन्।

Verse 12

धनंजय इवाधाक्षीत्परारण्यान्यनेकशः । पाशीव पाशयांचक्रे वैरिचक्रं विदूरगः

धनञ्जय इव स परारण्यान्यनेकशोऽधाक्षीत्; पाशीव च विदूरगः वैरिचक्रं पाशयामास।

Verse 13

सोभूत्पुण्यजनाधीशो रिपुराक्षसवर्धनः । जगत्प्राणसमानश्च जगत्प्राणनतत्परः

स पुण्यजनाधीशोऽभूत् रिपुराक्षसवर्धनः; जगत्प्राणसमानश्च जगत्प्राणनतत्परः।

Verse 14

राजराजः स एवाभूत्सर्वेषां धनदः सताम् । स एव रुद्रमूर्तिश्च प्रेक्षिष्ट रिपुभी रणे

स एव राजराजोऽभूत् सर्वेषां सतां धनदः; स एव रुद्रमूर्तिश्च रणे रिपुभीः प्रेक्ष्यते स्म।

Verse 15

विश्वेषां स हि देवानां तपसा रूपधृग्यतः । विश्वेदेवास्ततस्तं तु स्तुवंति च भजंति च

स हि सर्वदेवेषु तपोबलसमुद्भूतदिव्यरूपशोभां प्राप्तवान्। तस्मात् विश्वेदेवाः तं स्तुवन्ति च निरन्तरं भजन्ति च सेवयन्ति च॥

Verse 16

असाध्यः स हि साध्यानां वसुभ्यो वसुनाधिकः । ग्रहाणां विग्रहधरो दस्रतोऽजस्ररूपभाक्

स साध्येभ्योऽप्यसाध्यः, वसुभ्यो वसुनाधिकः। ग्रहाणां मध्ये विग्रहधरो नियमनशक्तिमान्; दस्रतश्च अजस्ररूपभाक्॥

Verse 17

मरुद्गणानगणयंस्तुषितांस्तोषयन्गुणैः । सर्वविद्याधरो यस्तु सर्वविद्याधरेष्वपि

स मरुद्गणान् अगणयन् नियच्छति, तुषितांश्च गुणैस्तोषयति। यः सर्वविद्याधरः, सर्वविद्याधरेष्वपि प्रवरः॥

Verse 18

अगर्वानेव गंधर्वान्यश्चक्रे निजगीतिभिः । ररक्षुर्यक्षरक्षांसि तद्दुर्गं स्वर्गसोदरम्

स निजगीतिभिर्गन्धर्वानप्यगर्वान् अकरोत्। यक्षरक्षांसि च तद्दुर्गं ररक्षुः, स्वर्गसोदरमिव॥

Verse 19

नागानागांसि चक्रुश्च तस्य नागबलीयसः । दनुजामनुजाकारं कृत्वा तं च सिषेविरे

नागा अपि तस्य नागबलीयसः पुरतः अनागा इवाभवन्। दानवाश्च मनुजाकारं कृत्वा तं सिषेविरे सेवया॥

Verse 20

जाता गुह्यचरा यस्य गुह्यकाः परितो नृषु । संसेविष्यामहे राजन्नसुरास्त्वां स्ववैभवैः

यस्य नृषु गुह्यचरा इव गुह्यकाः परितो विचरन्ति। राजन्, वयमपि असुराः स्ववैभवैः स्वशक्तिभिश्च त्वां संसेविष्यामहे॥

Verse 21

वयं यतस्त्वद्विषये सुरावासोऽपि दुर्लभः । अशिक्षयत्क्षितिपतेरिह यस्य तुरंगमान् । आशुगश्चाशुगामित्वं पावमाने पथिस्थितः

वयं यतस्त्वद्विषये सुरावासोऽपि दुर्लभः। इह स क्षितिपतेस्तुरंगमानशिक्षयत्; पावमानपथिस्थितः स आशुगोऽभवत्, आशुगामित्वदश्च दाता॥

Verse 22

अगजान्यस्य तु गजान्नगवर्ष्मसुवर्ष्मणः । अजस्र दानिनो दृष्ट्वा भवन्नन्येपि दानिनः

नगवर्ष्मसुवर्ष्मणोऽस्य प्रभोः अगजान्यस्य गजाः प्रसूताः। तस्य अजस्रदानित्वं दृष्ट्वा अन्येऽपि दानिनो भवन्ति॥

Verse 23

सदोजिरे च बोद्धारो योद्धारश्चरणाजिरे । न यस्य शास्त्रैर्विजिता न शस्त्रैः केनचित्क्वचित्

सदोजिरे तस्य चरणाजिरे बोद्धारो योद्धारश्च नित्यं सन्ति। न च केनचित्क्वचित् शास्त्रैर्न शस्त्रैर्वा तस्य जनाः विजिताः॥

Verse 24

न नेत्रविषये जाता विषये यस्यभूभृतः । सदा नष्टपदा द्वेष्यास्तदाऽनष्टपदाः प्रजाः

यस्य भूभृतो विषये नेत्रविषयेऽपि द्वेष्याः न जायन्ते। द्वेष्याः सदा नष्टपदाः; अतः प्रजाः अनष्टपदाः सुरक्षिताः सन्ति॥

Verse 25

कलावानेक एवास्ति त्रिदिवेपि दिवौकसाम् । तस्य क्षोणिभृतः क्षोण्यां जनाः सर्वे कलालयाः

त्रिदिवेऽपि दिवौकसां मध्ये कलावान् एक एवास्ति; तस्य क्षोणिभृतः क्षोण्यां सर्वे जनाः कलालयाः भवन्ति।

Verse 26

एक एव हि कामोस्ति स्वर्गे सोप्यंगवर्जितः । सांगोपांगाश्च सर्वेषां सर्वे कामा हि तद्भुवि

स्वर्गे ह्येक एव कामोऽस्ति, सोऽप्यङ्गवर्जितः; तद्भुवि तु सर्वेषां सर्वे कामाः साङ्गोपाङ्गाः सन्ति।

Verse 27

तस्योपवर्तनेप्येको न श्रुतो गोत्रभित्क्वचित् । स्वर्गे स्वर्गसदामीशो गोत्रभित्परिकीर्तितः

तस्योपवर्तनेऽप्येको न श्रुतो गोत्रभित् क्वचित्; स्वर्गे तु स्वर्गसदामीशो गोत्रभित् परिकीर्तितः।

Verse 28

क्षयी च तस्य विषये कोप्याकर्णि न केनचित् । त्रिविष्टपे क्षपानाथः पक्षेपक्षे क्षयीष्यते

क्षयी च तस्य विषये कोऽप्याकार्णि न केनचित्; त्रिविष्टपे क्षपानाथः पक्षे पक्षे क्षयीष्यते।

Verse 29

नाके नवग्रहाः संति देशास्तस्याऽनवग्रहाः

नाके नवग्रहाः सन्ति; देशास्तस्याऽनवग्रहाः।

Verse 30

हिरण्यगर्भः स्वर्लोकेप्येक एव प्रकाशते । हिरण्यगर्भाः सर्वेषां तत्पौराणामिहालयाः

स्वर्लोके हिरण्यगर्भः (ब्रह्मा) एक एव प्रकाशते; इह तु तेषां पौराणां सर्वेषां गृहेषु ‘हिरण्यगर्भा’ इव समृद्धिः श्रीश्च सर्वत्र दृश्यते।

Verse 31

सप्ताश्व एकः स्वर्लोके नितरां भासतेंऽशुमान् । सदंशुकाः प्रतिदिनं बह्वश्वास्तत्पुरौकसः

स्वर्लोके सप्ताश्वोऽशुमान् सूर्य एक एव नितरां भासते; तस्यां पुरीस्थाः प्रतिदिनं सदंशुकाः, बह्वश्वाश्च भवन्ति।

Verse 32

सदप्सरा यथास्वर्भूस्तत्पुर्यपिसदप्सराः । एकैव पद्मा वैकुंठे तस्य पद्माकराः शतम्

यथा स्वर्भूः सदप्सराः सन्ति, तथा तस्यां पुरीमपि सदप्सराः; वैकुण्ठे पद्मा एकैव, अस्य तु पद्माकराः शतम्।

Verse 33

अनीतयश्च तद्ग्रामानाराजपुरुषाः क्वचित् । गृहेगृहेत्र धनदा नाक एकोऽलकापतिः

तद्ग्रामेष्वनीतयो न सन्ति, न च क्वचिद् राजपुरुषाः पीडका दृश्यन्ते; इह तु गृहेगृहे धनदा इव धनसमृद्धिः, नाके तु एकोऽलकापतिः कुबेरः।

Verse 34

दिवोदासस्य तस्यैवं काश्यां राज्यं प्रशासतः । गतं वर्षं दिनप्रायं शरदामयुताष्टकम्

एवं दिवोदासः काश्यां राज्यं प्रशासन्, दिनप्रायं वेगेन कालोऽगात्; शरदामयुताष्टकं वर्षं व्यतीतम्।

Verse 35

गीर्वाणा विप्रतीकारमथ तस्य चिकीर्षवः । गुरुणा मंत्रयांचक्रुर्धर्मवर्त्मानुयायिनः

अथ गीर्वाणाः तस्य प्रतिकर्म कर्तुमिच्छन्तो धर्मवर्त्मानुयायिनः स्वगुरुणा सह मंत्रयामासुः।

Verse 36

भवादृशामिव मुने प्रायशो धर्मचारिणाम् । विबुधा विदधत्येव महतीरापदांततीः

मुने, भवादृशानां प्रायशो धर्मचारिणां प्रति विबुधा एव महतीरापदां परम्परां विदधति।

Verse 37

यद्यप्यसौ धराधीशो व्याधिनोद्दुर्धराध्वरैः । तानध्वरभुजोऽत्यंतं तथापि सुहृदो न ते

यद्यपि स धराधीशो दुर्धराध्वरजन्यैर्व्याधिभिराक्रान्तः, तथापि तेऽध्वरभुजोऽत्यन्तं तस्य सुहृदो न आसन्।

Verse 38

स्वभाव एव द्युसदां परोत्कर्षासहिष्णुता । बलि बाण दधीच्याद्यैरपराद्धं किमत्र तैः

द्युसदां स्वभाव एव परोत्कर्षासहिष्णुता; बलिं बाणं दधीच्यादीन् प्रति तैः अपराद्धं किमत्र विस्मयः।

Verse 39

अंतराया भवंत्येव धर्मस्यापि पदेपदे । तथापि न निजो धर्मो धर्मधीभिर्विमुच्यते

धर्मस्यापि पदेपदेऽन्तरायाः भवन्त्येव; तथापि धर्मधीभिर्निजो धर्मो न विमुच्यते।

Verse 40

अधर्मिणः समेधंते धनधान्यसमृद्धिभिः । अधर्मादेव च परं समूलं यांत्यधोगतिम्

अधर्मिणोऽपि कदाचिद् धनधान्यसमृद्ध्या समेधन्ते; किन्तु अधर्ममेव कारणं कृत्वा ते परं समूलं अधोगतिं यान्ति।

Verse 41

प्रजाः पालयतस्तस्य पुत्रानिव निजौरसान् । रिपुंजयस्य नाल्पोपि बभूवाधर्मसंग्रहः

स प्रजाः पुत्रानिव निजौरसान् पालयन्; रिपुंजयस्य तु नाल्पोऽपि अधर्मसंग्रहः कदाचनाभवत्।

Verse 42

षाड्गुण्यवेदिनस्तस्य त्रिशक्त्यूर्जितचेतसः । चतुरोपायवित्तस्य न रंध्रं विविदुः सुराः

षाड्गुण्यवेदिनः, त्रिशक्त्यूर्जितचेतसः, चतुरोपायवित्तस्य तस्य रन्ध्रं सुरा न विविदुः।

Verse 43

बुद्धिमंतोपि विबुधा विप्रतीकर्तुमुद्यताः । मनागपि न संशेकुरपकर्तुं तदीशितुः

बुद्धिमन्तोऽपि विबुधा विप्रतीकर्तुमुद्यताः; तदीशितुरपकर्तुं मनागपि न संशेकुः।

Verse 44

एकपत्नीव्रताः सर्वे पुमांसस्तस्य मंडले । नारीषु काचिन्नैवासीदपतिव्रतधर्मिणी

तस्य मण्डले सर्वे पुमांस एकपत्नीव्रताः; नारीषु च काचिदपि नाभूदपतिव्रतधर्मिणी।

Verse 45

अनधीतो न विप्रोभूदशूरोनैव बाहुजः । वैश्योनभिज्ञो नैवासीदर्थोपार्जनकर्मसु

तस्मिन् राष्ट्रे न कश्चिद् विप्रोऽनधीतः, न कश्चित् क्षत्रियोऽशूरः, न च वैश्योऽर्थोपार्जनपालनकर्मसु अनभिज्ञः; स्वस्वधर्मे सर्वे स्थिराः आसन्।

Verse 46

अनन्यवृत्तयः शूद्रा द्विजशुश्रूषणं प्रति । तस्य राष्ट्रे समभवन्दिवोदासस्य भूपतेः

तस्य दिवोदासभूपतेः राष्ट्रे शूद्राः अनन्यवृत्तयः सन्तः द्विजशुश्रूषणपराः सम्यग् व्यवस्थिताः समभवन्।

Verse 47

अविप्लुत ब्रह्मचर्यास्तद्राष्ट्रे ब्रह्मचारिणः । नित्यं गुरुकुलाधीना वेदग्रहणतत्पराः

तद्राष्ट्रे ब्रह्मचारिणोऽविप्लुतब्रह्मचर्याः सन्तः नित्यं गुरुकुलाधीनाः वेदग्रहणधारणतत्पराः आसन्।

Verse 48

आतिथ्यधर्मप्रवणा धर्मशास्त्रविचक्षणाः । नित्यसाधुसमाचारा गृहस्थास्तस्य सर्वतः

तस्य राष्ट्रे गृहस्थाः सर्वतः आतिथ्यधर्मप्रवणाः धर्मशास्त्रविचक्षणाः नित्यं साधुसमाचारपरायणाः आसन्।

Verse 49

तृतीयाश्रमिणो यस्मिन्वनवृत्तिकृतादराः । निःस्पृहा ग्रामवार्तासु वेदवर्त्मानुसारिणः

यस्मिन् राष्ट्रे तृतीयाश्रमिणो वनवृत्तिकृतादराः, ग्रामवार्तासु निःस्पृहाः, वेदवर्त्मानुसारिणः समभवन्।

Verse 50

सर्वसंगविनिर्मुक्ता निर्मुक्ता निष्परिग्रहाः । वाङ्मनःकर्मदंडाढ्या यतयो यत्र निःस्पृहाः

तत्र यतयो निःस्पृहाः सर्वसङ्गविनिर्मुक्ता निष्परिग्रहा निर्मुक्ताश्च; वाङ्मनःकर्मदण्डसमृद्धा एव बभूवुः।

Verse 51

अन्येनुलोमजन्मानः प्रतिलो मभवा अपि । स्वपारंपर्यतो दृष्टं मनाग्वर्त्म न तत्यजुः

अन्येऽप्यनुलोमजन्मानः प्रतिलोमभवा अपि; स्वपारम्पर्यदृष्टं वर्त्म मनागपि नात्यजन्, सदाचारं दृढं दधुः।

Verse 52

अनपत्या न तद्राष्ट्रे धनहीनोपि कोपि न । अवृद्धसेवी नो कश्चिदकांडमृतिभाक्च न

तस्मिन् राष्ट्रे न कश्चिदनपत्योऽभवत्, न च धनहीनोऽपि कश्चिदनिर्वाहः; न कश्चिदवृद्धसेवी, न चाकाण्डमृतिभाक्।

Verse 53

न चाटा नैव वाचाटा वंचका नो न हिंसकाः । न पाषंडा न वै भंडा न रंडा न च शौंडिकाः

न चाटाः, नैव वाचाटाः, वञ्चका न च हिंसकाः; न पाषण्डाः, न वै भण्डाः, न रण्डाः, न च शौण्डिकाः।

Verse 54

श्रुतिघोषो हि सर्वत्र शास्त्रवादः पदेपदे । सर्वत्र सुभगालापा मुदामंगलगीतयः

श्रुतिघोषः सर्वत्र प्रतिध्वनति स्म; पदेपदे शास्त्रवादः; सर्वत्र सुभगालापाः, मुदा मङ्गलगायतः।

Verse 55

वीणावेणुप्रवादाश्च मृदंगा मधुरस्वनाः । सोमपानं विनान्यत्र पानगोष्ठी न कर्णगा

वीणावेणुनिनादाश्च मृदङ्गा मधुरस्वराः। सोमपानं विना नान्यत्र पानगोष्ठी श्रूयते॥

Verse 56

मांसाशिनः पुरोडाशे नैवान्यत्र कदाचन । न दुरोदरिणो यत्र नाधमर्णा न तस्कराः

मांसाशिनः पुरोडाशे दृश्यन्ते नान्यदा क्वचित्। न द्यूतकारा नाधमर्णा न तस्कराः तत्र विद्यते॥

Verse 57

पुत्रस्य पित्रोः पदयोः पूजनं देवपूजनम् । उपवासो व्रतं तीर्थं देवताराधनं परम्

पुत्रस्य पित्रोः पदयोः पूजनं देवपूजनम्। उपवासो व्रतं तीर्थं देवताराधनं परम्॥

Verse 58

नारीणां भर्तृपद् योरर्चनं तद्वचःश्रुतिः । समर्चयंति सततमनुजा निजमग्रजम्

नारीणां भर्तृपादयोः पूजनं तद्वचःश्रुतिः। समर्चयन्ति सततमनुजा निजमग्रजम्॥

Verse 59

सपर्ययंति मुदिता भृत्याः स्वामिपदांबुजम् । हीनवर्णैरग्रवर्णो वर्ण्यते गुणगौरवैः

सपर्यन्ति मुदिता भृत्याः स्वामिपदाम्बुजम्। हीनवर्णैरग्रवर्णो वर्ण्यते गुणगौरवैः॥

Verse 60

वरिवस्यंति भूयोपि त्रिकालं काशिदेवताः । सर्वत्र सर्वे विद्वांसः समर्च्यंते मनोरथैः

भूयोऽपि त्रिकालं काशिदेवताः वरिवस्यन्ति; सर्वत्र सर्वे विद्वांसो मनोरथानुसारं समर्च्यन्ते।

Verse 61

विद्वद्भिश्च तपोनिष्ठास्तपोनिष्ठैर्जितेंद्रियाः । जितेंद्रियैर्ज्ञाननिष्ठा ज्ञानिभिः शिवयोगिनः

विद्वद्भिः तपोनिष्ठाः पोष्यन्ते; तपोनिष्ठैर्जितेन्द्रियाः; जितेन्द्रियैर्ज्ञाननिष्ठाः; ज्ञानिभिः शिवयोगिनः।

Verse 62

मंत्रपूतं महार्हं च विधियुक्तं सुसंस्कृतम् । वाडवानां मुखाग्नौ च हूयतेऽहर्निशं हविः

मन्त्रपूतं महार्हं च विधियुक्तं सुसंस्कृतम्। वाडवानां मुखाग्नौ च हूयतेऽहर्निशं हविः॥

Verse 63

वापीकूपतडागानामारामाणां पदेपदे । शुचिभिर्द्रव्यसंभारैः कर्तारो यत्र भूरिशः

वापीकूपतडागानामारामाणां पदेपदे। शुचिभिर्द्रव्यसंभारैः कर्तारो यत्र भूरिशः॥

Verse 64

यद्राष्ट्रे हृष्टपुष्टाश्च दृश्यंते सर्वजातयः । अनिंद्यसेवा संपन्ना विनामृगयु सौनिकान्

यद्राष्ट्रे हृष्टपुष्टाश्च दृश्यन्ते सर्वजातयः। अनिन्द्यसेवासम्पन्ना विनामृगयु-सौनिकान्॥

Verse 65

इत्थं तस्य महीजानेः सर्वत्र शुचिवर्तिनः । उन्मिषंतोप्यनिमिषा मनाक्छिद्रं न लेभिरे

इत्थं तस्य महीजानेः सर्वत्र शुचिवर्तिनः । उन्मिषन्तोऽप्यनिमिषा मनाक्छिद्रं न लेभिरे ॥

Verse 67

गुरुरुवाच । संधिविग्रहयानास्ति सं श्रयं द्वैधभावनम् । यथा स राजा संवेत्ति न तथात्रापि कश्चन

गुरुरुवाच । संधिविग्रहयानास्ति संश्रयं द्वैधभावनम् । यथा स राजा संवेत्ति न तथात्रापि कश्चन ॥

Verse 68

अथोवाचामर गुरुर्देवानपचिकीर्षुकान् । तस्मिन्राजनि धर्मिष्ठे वरिष्ठे मंत्रवेदिषु

अथोवाचामरगुरुर्देवानपचिकीर्षुकान् । तस्मिन्राजनि धर्मिष्ठे वरिष्ठे मन्त्रवेदिषु ॥

Verse 69

तेन यद्यपि भूभर्त्रा भूमेर्देवा विवासिताः । तथापि भूरिशस्तत्र संत्यस्मत्पक्षपातिनः

तेन यद्यपि भूभर्त्रा भूमेर्देवा विवासिताः । तथापि भूरिशस्तत्र सन्त्यस्मत्पक्षपातिनः ॥

Verse 70

कालो निमिषमात्रोपि यान्विना न सुखं व्रजेत् । अस्माकमपि तस्यापि संति ते तत्र मानिताः

कालो निमिषमात्रोऽपि यान्विना न सुखं व्रजेत् । अस्माकमपि तस्यापि सन्ति ते तत्र मानिताः ॥

Verse 71

अंतर्बहिश्चरा नित्यं सर्वविश्रंभ भूमयः । समागतेषु तेष्वत्र सर्वं नः सेत्स्यति प्रियम्

अन्तर्बहिश्चरा नित्यं सर्वविश्रम्भभूमयः। तेष्वत्र समागतेषु सर्वं नः प्रियम् अवश्यं सेत्स्यति॥

Verse 72

समाकर्ण्य च ते सर्वे त्रिदशा गीष्पतीरितम् । निर्णीतवंतस्तस्यार्थं तस्मादंतर्बहिश्चरान् । अभिनंद्याथ तं सर्वे प्रोचुरित्थं भवेदिति

गीष्पतेरितं वाक्यं समाकर्ण्य त्रिदशाः सर्वे तस्यार्थं निर्णीतवन्तः। तस्मादन्तर्बहिश्चरान् अभिनन्द्य सर्वेऽब्रुवन्—एवमेव भवेदिति॥

Verse 73

ततः शक्रः समाहूय वीतिहोत्रं पुरःस्थितम् । ऊचे मधुरया वाचा बहुमानपुरःसरम्

ततः शक्रः समाहूय वीतिहोत्रं पुरःस्थितम्। मधुरया वाचा बहुमानपुरःसरम् उवाच॥

Verse 74

हव्यवाहन या मूर्तिस्तव तत्र प्रतिष्ठिता । तामुपासंहर क्षिप्रं विषयात्तस्य भूपतेः

हव्यवाहन! या तव मूर्तिस्तत्र प्रतिष्ठिता, तां क्षिप्रं तस्य भूपतेर्विषयात् उपासंहर॥

Verse 75

समागतायां तन्मूर्तौ सर्वानष्टाग्रयः प्रजाः । हव्यकव्यक्रियाशून्या विरजिष्यंति राजनि

तन्मूर्तौ समुपासंहृतायां प्रजाः सर्वा नष्टाग्रयः। हव्यकव्यक्रियाशून्या राजनि विरजिष्यन्ति॥

Verse 76

प्रजासु च विरक्तासु राज्यकामदुघासु वै । कृच्छ्रेणोपार्जितोऽपार्थो राजशब्दो भविष्यति

प्रजासु विरक्तासु, राज्यं कामदुघा धेनुरिव सर्वकामप्रदा सति, कृच्छ्रेणोपार्जितोऽपि ‘राजा’ इति शब्दोऽपार्थ एव भवति।

Verse 77

प्रजानां रंजनाद्राजा येयं रूढिरुपार्जिता । तस्यां रूढ्यां प्रनष्टायां राज्यमेव विनंक्ष्यति

प्रजानां रंजनात् पोषणाच्च ‘राजा’ इति रूढिरुपार्जिता; तस्यां रूढ्यां नष्टायां राज्यमेव विनश्यति।

Verse 78

प्रजाविरहितो राजा कोशदुर्गबलादिभिः । समृद्धोप्यचिरान्नश्येत्कूलसंस्थ इव द्रुमः

प्रजाविरहितो राजा कोशदुर्गबलादिभिः समृद्धोऽप्यचिरान्नश्येत्, कूलसंस्थ इव द्रुमः।

Verse 79

त्रिवर्गसाधनाहेतुः प्राक्प्रजैव महीपतेः । क्षीणवृत्त्यां प्रजायां वै त्रिवर्गः क्षीयते स्वयम्

त्रिवर्गसाधनाहेतुः प्राक् प्रजैव महीपतेः; क्षीणवृत्त्यां प्रजायां तु त्रिवर्गः स्वयमेव क्षीयते।

Verse 80

क्षीणे त्रिवर्गे संक्षीणा गतिर्लोकद्वयात्मिका

क्षीणे त्रिवर्गे संक्षीणा गतिः लोकद्वयात्मिका—इहामुत्रफलप्रदा।

Verse 81

इतींद्रवचनाद्वह्निरह्नाय क्षोणिमंडलात् । आचकर्ष निजां मूर्तिं योगमाया बलान्वितः

इति इन्द्रवचनात् वह्निः योगमायाबलसमन्वितः क्षणेन क्षोणिमण्डलात् निजां मूर्तिं समाकृष्य न्यवर्तत।

Verse 82

निन्ये न केवलं त्रेतां जाठराग्निमपि प्रभुः । वज्रिणो वचसा वह्निर्निजशक्तिसमन्वितम्

वज्रिणो वचसा प्रभुर्वह्निर्न केवलं त्रेताग्निं, किंतु निजशक्तिसमन्वितं जाठराग्निमपि निन्ये।

Verse 83

वह्नौ स्वर्लोकमापन्ने जाते मध्यंदिने नृपः । कृतमाध्याह्निकस्तूर्णं प्राविशद्भोज्यमंडपम्

वह्नौ स्वर्लोकं गते मध्यंदिने जाते, नृपः कृतमाध्याह्निकः सन् तूर्णं भोज्यमण्डपं प्राविशत्।

Verse 84

महानसाधिकृतयो वेपमानास्ततो मुहुः । क्षुधार्तमपि भूपालमिदं मंदं व्यजिज्ञपन्

ततो महानसाधिकृतयः मुहुर्मुहुः वेपमानाः, क्षुधार्तमपि भूपालं प्रति इदं मंदं व्यजिज्ञपन्।

Verse 85

सूपकारा ऊचुः । अत्यहस्करतेजस्क प्रतापविजितानल । किंचिद्विज्ञप्तुकामाः स्मोप्यकांडेरणपंडित

सूपकारा ऊचुः—अत्यहस्करतेजस्क! प्रतापविजितानल! आकाण्डेरणपण्डित! वयं किंचिद्विज्ञप्तुमिच्छामः।

Verse 86

यदि विश्रुणयेद्राजन्भवानभयदक्षिणाम् । तदा विज्ञापयिष्यामः प्रबद्धकरसंपुटाः

यदि, राजन्, भवान् अस्मान् शृणुयात् अभयदक्षिणां च दद्यात्, तदा वयं प्रबद्धकरसंपुटाः सन्तो विज्ञापयिष्यामः।

Verse 87

भ्रूसंज्ञयाकृतादेशाः प्रशस्तास्येनभूभुजा । मृदु विज्ञापयांचक्रुः पाकशालाधिकारिणः

भ्रूसंज्ञया कृतादेशाः प्रशस्तास्येन भूभुजा, पाकशालाधिकारिणो मृदु विज्ञापयामासुः।

Verse 88

न जानीमो वयं नाथ त्वत्प्रतापभयार्दितः । कुसृत्याथ कया विद्वान्नष्टो वैश्वानरः पुरात्

न जानीमः वयं नाथ; त्वत्प्रतापभयार्दिताः। कुसृत्या कया वा हेतुना पुरात् वैश्वानरः विद्वान् नष्टः पुरात्।

Verse 89

कृशानौ कृशतां प्राप्ते कथं पाकक्रिया भवेत् । तथापि सूर्यपाकेन सिद्धा पक्तिर्हि काचन

कृशानौ कृशतां प्राप्ते कथं पाकक्रिया भवेत्? तथापि सूर्यपाकेन सिद्धा पक्तिः हि काचन।

Verse 90

प्रभोरादेशमासाद्य तामिहैवानयामहे । मन्यामहे च भूजाने पक्तिरद्यतनी शुभा

प्रभोः आदेशम् आसाद्य ताम् इहैव आनयामहे; मन्यामहे च, भूजन्, पक्तिर् अद्यतनी शुभा।

Verse 91

श्रुत्वांधसिकवाक्यं स महासत्त्वो महामतिः । नृपतिश्चिंतयामास देवानां वै कृतं त्विदम्

श्रुत्वा तेषां मूढजनानां वचनं स महामतिः महामनाः नृपतिः चिन्तयामास—“नूनं देवानां कृतमेतत्” इति।

Verse 92

क्षणं संशीलयंस्तत्र ददर्श तपसोबलात् । न केवलं जहौ गेहं हुतभुक्चौदरीर्दरीः

क्षणं तत्र संशीलयन् स तपोबलात् ददर्श—हुतभुक् न केवलं गेहं जहौ, अपि तु च उदरीदरीषु प्रविष्टः।

Verse 93

अप्यहासीदितोलोकाज्जगाम च सुरालयम् । भवत्विह हि का हानिरस्माकं ज्वलने गतै

अपि स इतो लोकात् प्रस्थितः सुरालयं जगाम। “एवं भवतु; अस्माकं ज्वलने गतानां इह का हानिः?” इति।

Verse 94

तेषामेवविचाराच्च हानिरेषा सुपर्वणाम् । तद्बलेन च किं राज्यं मयेदमुररीकृतम्

तेषामेव विचारात् ह्येषा हानिः सुपर्वणाम्। तद्बलेनैव चेत् राज्यं, किं मयेदम् उररीकृतम्?

Verse 95

पितामहेन महतो गौरवात्प्रतिपादितम् । इति चिंतयतस्तस्य मध्यलोकशतक्रतोः

महतो गौरवात् पितामहेन प्रतिपादितम् इति। एवं चिन्तयतः तस्य मध्यलोकस्य शतक्रतोः (कथा प्रवर्तते)।

Verse 96

पौराः समागता द्वारि सह जानपदैर्नरैः । द्वास्थेन चाज्ञया राज्ञस्ततस्तेंतः प्रवेशिताः

पौराः सह जानपदैर्नरैर्द्वारि समागताः । ततः द्वास्थेन राज्ञाज्ञया तेऽन्तः प्रवेशिताः ॥

Verse 97

दत्त्वोपदं यथार्हं ते प्रणेमुः क्षोणिवज्रिणम् । केचित्संभाषिता राज्ञादरसोदरया गिरा

दत्त्वोपदं यथार्हं ते प्रणेमुः क्षोणिवज्रिणम् । केचित्संभाषिता राज्ञा सादर-सौदरया गिरा ॥

Verse 98

केचिच्च समुदा दृष्ट्या केचिच्च करसंज्ञया । विसर्जिता सना राज्ञा बहुमानपुरःसरम्

केचिच्च समुदा दृष्ट्या केचिच्च करसंज्ञया । विसर्जिता नृपेणैव बहुमानपुरःसरम् ॥

Verse 99

तेजिरे भेजिरे सर्वे रत्नार्चिः परिसेविते । विजितामोदसंदोहे सुरानोकहसौरभैः । राज्ञः शतशलाकस्थच्छत्रस्यच्छाययाशुभे

तेजिरे भेजिरे सर्वे रत्नार्चिः परिसेविते । विजितामोदसंदोहे सुरानोकहसौरभैः । राज्ञः शतशलाकस्थच्छत्रस्यच्छाययाशुभे ॥

Verse 100

विशांपतिरथोवाच तन्मुखच्छाययेरितम् । विज्ञाय तदभिप्रायमलंभीत्या पुरौकसः

विशांपतिरथोवाच तन्मुखच्छाययेरितम् । विज्ञाय तदभिप्रायमलंभीत्या पुरौकसः ॥

Verse 110

अस्मत्कुले मूलभूतो भास्करो मान्य एव नः । स तिष्ठतु सुखेनात्र यातायातं करोतु च

अस्माकं कुलस्य मूलाधारो भास्करः खलु माननीयः। स अत्र सुखेन निवसतु, स्वेच्छया चागमननिर्गमनं करोतु॥