Adhyaya 47

Verse 1

स्कंद उवाच । अथोत्तरस्यामाशायां कुंडमर्काख्यमुत्तमम् । तत्र नाम्नोत्तरार्केण रश्मिमाली व्यवस्थितः

स्कन्द उवाच। अथोत्तरदिशि कुंडमर्काख्यमुत्तमम्। तत्रोत्तरार्कनाम्ना रश्मिमाली व्यवस्थितः॥

Verse 2

तापयन्दुःखसंघातं साधूनाप्याययन्रविः । उत्तरार्को महातेजाः काशीं रक्षति सर्वदा

दुःखसंघातं तापयन् साधूनाप्याययन् रविः। उत्तरार्को महातेजाः काशीं रक्षति सर्वदा॥

Verse 3

तत्रेतिहासो यो वृत्तस्तं निशामय सुव्रत । विप्रः प्रियव्रतो नाम कश्चिदात्रेय वंशजः

तत्र यो वृत्त इति हासः तं निशामय सुव्रत। विप्रः प्रियव्रतो नाम कश्चिदात्रेयवंशजः॥

Verse 4

आसीत्काश्यां शुभाचारः सदातिथिजनप्रियः । भार्या शुभव्रता तस्य बभूवातिमनोहरा

काश्यां शुभाचारः स आसीत् सदातिथिजनप्रियः। तस्य भार्या शुभव्रता अतिमनोहरा बभूव॥

Verse 5

भर्तृशुश्रूषणरता गृहकर्मसुपेशला । तस्यां स जनयामास कन्यामेकां सुलक्षणाम्

भर्तृशुश्रूषणपरायणा गृहकर्मसु चातिनिपुणा सा; तस्यैव सा सुलक्षणां कन्यामेकां जनयामास।

Verse 6

मूलर्क्षप्रथमेपादे तथा केंद्रे बृहस्पतौ । ववृधे सा गृहे पित्रोः शुक्ले पक्षे यथा शशी

मूलर्क्षस्य प्रथमे पादे तथा केन्द्रे बृहस्पतौ स्थिते; सा पित्रोर्गृहे शुक्लपक्षे शशीव ववृधे।

Verse 7

सुरूपा विनयाचारा पित्रोश्च प्रियकारिणी । अतीव निपुणा जाता गृहोपस्करमार्जने

सुरूपा विनयाचाराः पित्रोश्च प्रियकारिणी; गृहोपस्करमार्जनेऽतीव निपुणा जाता।

Verse 8

यथायथा समैधिष्ट सा कन्या पितृमंदिरे । तथातथा पितुस्तस्याश्चिंता संववृधेतराम्

यथायथा सा कन्या पितृमन्दिरे समैधिष्ट, तथातथा तस्याः पितुश्चिन्ता संववृधेऽतितराम्।

Verse 9

कस्मै देया वरा कन्या सुरम्येयं सुलक्षणा । अस्या अनुगुणो लभ्यः क्व मया वर उत्तमः

कस्मै देया वरा कन्या सुरम्येयं सुलक्षणा? अस्याः अनुगुणो वरः क्व मया लभ्यते उत्तमः?

Verse 10

कुलेन वयसा चापि शीलेनापि श्रुतेन च । रूपेणार्थेनसंयुक्तः कस्मै दत्ता सुखं लभेत्

कुलवयःशीलश्रुतरूपार्थसमन्विता सा कन्या कस्मै प्रदत्ता सुखं प्राप्नुयात् इति चिन्त्यते।

Verse 11

इति चिंतयतस्तस्य ज्वरोभूदतिदारुणः । यश्चिंताख्यो ज्वरः पुंसामौषधैर्नापि शाम्यति

एवं चिन्तयतः तस्यातिदारुणो ज्वर उदपद्यत; स च ‘चिन्ता’नाम ज्वरः पुंसामौषधैरपि न शाम्यति।

Verse 12

तन्मूलर्क्षविपाकेन चिंताख्येन ज्वरेण च । स विप्रः पंचतां प्राप्तस्त्यक्त्वा सर्वं गृहादिकम्

तन्मूलनक्षत्रविपाकेन चिन्ताख्यज्वरेण च स विप्रः सर्वं गृहादिकं त्यक्त्वा पञ्चत्वं गतः।

Verse 13

पितर्युपरते तस्याः कन्यायाः सा जनन्यपि । शुभव्रता परित्यज्य तां कन्यां पतिमन्वगात्

तस्याः कन्यायाः पितरि उपरते जनन्यपि शुभव्रता तां कन्यां परित्यज्य पतिमन्वगात्।

Verse 14

धर्मोयं सहचारिण्या जीवताजीवतापि वा । पत्या सहैव स्थातव्यं पतिव्रतयुजा सदा

अयं धर्मः सहचारिण्याः—जीवता जीवतापि वा—पतिव्रतायाः सदा पत्या सहैव स्थातव्यमिति।

Verse 15

नापत्यं पाति नो माता न पिता नैव बांधवाः । पत्युश्चरणशुश्रूषा पायाद्वै केवलं स्त्रियम्

नापत्यं त्रायते न माता न पिता न च बान्धवाः। स्त्रियाः पत्युश्चरणयोः शुश्रूषैव परं शरणम्॥

Verse 16

सुलक्षणापि दुःखार्ता पित्रोः पंचत्वमाप्तयोः । और्ध्वदैहिकमापाद्य दशाहं विनिवर्त्य च

सुलक्षणापि सा दुःखार्ता पित्रोः पञ्चत्वमाप्तयोः। और्ध्वदैहिकं विधाय दशाहं विनिवर्त्य च॥

Verse 17

चिंतामवाप महतीमनाथा दैन्यमागता । कथमेकाकिनी पित्रा मात्राहीना भवांबुधेः

चिन्तामवाप महतीमनाथा दैन्यमागता। कथमेकाकिनी पित्रा मात्राहीना भवाम्बुधेः॥

Verse 18

दुस्तरं पारमाप्स्यामि स्त्रीत्वं सर्वाभिभावि यत् । न कस्मैचिद्वरायाहं पितृभ्यां प्रतिपादिता

दुस्तरं पारमाप्स्यामि स्त्रीत्वं सर्वाभिभावि यत्। न कस्मैचिद्वरायाहं पितृभ्यां प्रतिपादिता॥

Verse 19

तददत्ता कथं स्वैरमहमन्यं वरं वृणे । वृतोपि न कुलीनश्चेद्गुणवान्न च शीलवान्

तददत्ता कथं स्वैरमहमन्यं वरं वृणे। वृतोऽपि न कुलीनश्चेद्गुणवान्न च शीलवान्॥

Verse 20

स्वाधीनोपि न तत्तेन वृतेनापि हि किं भवेत् । इति संचिंतयंती सा रूपौदार्यगुणान्विता

स्वाधीनोऽपि स चेत् स्यात्, तेन वृतेन किं फलम्? इति सा संचिन्तयन्ती, रूपौदार्यगुणान्विता।

Verse 21

युवभिर्बहुभिर्नित्यं प्रार्थितापि मुहुर्मुहुः । न कस्यापि ददौ बाला प्रवेशं निज मानसे

बहुभिर्युवभिर्नित्यं मुहुर्मुहुः प्रार्थितापि; बाला तु कस्यापि निजमानसे प्रवेशं न ददौ।

Verse 22

पित्रोरुपरतिं दृष्ट्वा वात्सल्यं च तथाविधम् । निनिंद बहुधात्मानं संसारं च निनिंद ह

पित्रोरुपरतिं दृष्ट्वा तादृशं वात्सल्यं च स्मरन्; सा बहुधात्मानं निनिन्द, संसारं च निनिन्द ह।

Verse 23

याभ्यामुत्पादिता चाहं याभ्यां च परिपालिता । पितरौ कुत्र तौ यातौ देहिनो धिगनित्यताम्

याभ्यामुत्पादिता चाहं याभ्यां च परिपालिता; पितरौ कुत्र तौ यातौ? देहिनो धिगनित्यताम्!

Verse 24

अहो देहोप्यहोंगत्वं यथा पित्रोः पुरो मम । इति निश्चित्य सा बाला विजितेंद्रिय मानसा

अहो देहोऽप्यहोऽङ्गत्वं यथा पित्रोः पुरो मम; इति निश्चित्य सा बाला, विजितेन्द्रियमानसा, दृढव्रता बभूव।

Verse 25

ब्रह्मचर्यं दृढं कृत्वा तप उग्रं चचार ह । उत्तरार्कस्य देवस्य समीपे स्थिरमानसा

ब्रह्मचर्यं दृढं कृत्वा सा तप उग्रं चचार ह। उत्तरार्कदेवस्य समीपे स्थिरमानसा बभूव॥

Verse 26

तस्यां तपस्यमानायामेकाच्छागी लघीयसी । तत्र प्रत्यहमागत्य तिष्ठेत्तत्पुरतोऽचला

तस्यां तपस्यमानायामेकाच्छागी लघीयसी। प्रत्यहं तत्रागत्य तस्याः पुरतोऽचला तस्थौ॥

Verse 27

तृणपर्णादिकं किंचित्सायमभ्यवहृत्य सा । तत्कुंडपीतपानीया स्वस्वामिसदनं व्रजेत्

सायं तृणपर्णादिकं किंचित्सा भुक्त्वा यथाविधि। तत्कुण्डपीतपानीया स्वस्वामिसदनं ययौ॥

Verse 28

तत इत्थं व्यतीतासु पंचषा सुसमासु च । लीलया विचरन्देवस्तत्र देव्या सहागतः

एवं पंचषा सुसमासान् व्यतीतेषु तदा। लीलया विचरन् देवो देव्या सह तत्रागतः॥

Verse 29

सन्निधावुत्तरार्कस्य तपस्यतीं सुलक्षणाम् । स्थाणुवन्निश्चलां स्थाणुरद्राक्षीत्तपसा कृशाम्

उत्तरार्कसन्निधौ तपस्यतीं सुलक्षणाम्। स्थाणुः स्थाणुवन्निश्चलामद्राक्षीत्तपसा कृशाम्॥

Verse 30

ततो गिरिजया शंभुर्विज्ञप्तः करुणात्मना । वरेणानुगृहाणेमां बंधुहीनां सुमध्यमाम्

ततः करुणात्मना शंभुना गिरिजया विज्ञप्तम्— “वरद! बन्धुहीनां सुमध्यमां माम् अनुगृहाण; वरं प्रयच्छ।”

Verse 31

शर्वाणीगिरमाकर्ण्य ततः शर्वः कृपानिधिः । समाधिमीलिताक्षीं तामुवाच वरदो हरः

ଶର୍ବାଣୀଗିରମାକର୍ଣ୍ୟ ଶର୍ବଃ କୃପାନିଧିଃ । ସମାଧିମୀଲିତାକ୍ଷୀଂ ତାମୁବାଚ ହରୋ ଵରଦଃ ॥

Verse 32

सुलक्षणे प्रसन्नोस्मि वरं वरय सुव्रते । चिरं खिन्नासि तपसा कस्तेऽस्तीह मनोरथः

“ସୁଲକ୍ଷଣେ! ପ୍ରସନ୍ନୋऽସ୍ମି; ସୁବ୍ରତେ! ବରଂ ବରୟ। ଚିରଂ ତପସା ଖିନ୍ନାସି; କୋऽତ୍ର ତେ ମନୋରଥଃ?”

Verse 33

सापि शंभोर्गिरं श्रुत्वा मुखपीयूषवर्षिणीम् । महासंतापशमनीं लोचने उदमीलयत्

ସାପି ଶମ୍ଭୋର୍ଗିରଂ ଶ୍ରୁତ୍ୱା ମୁଖପୀୟୂଷବର୍ଷିଣୀମ୍ । ମହାସନ୍ତାପଶମନୀଂ ଲୋଚନେ ଉଦମୀଲୟତ୍ ॥

Verse 34

त्र्यक्षं प्रत्यक्षमावीक्ष्य वरदानोन्मुखं पुरः । देवीं च वामभागस्थां प्रणनाम कृतांजलिः

ତ୍ର୍ୟକ୍ଷଂ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷମାବୀକ୍ଷ୍ୟ ବରଦାନୋନ୍ମୁଖଂ ପୁରଃ । ଦେବୀଂ ଚ ବାମଭାଗସ୍ଥାଂ ପ୍ରଣନାମ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ ॥

Verse 35

किं वृणे यावदित्थं सा चिंतयेच्चारुमध्यमा । तावत्तयानिरैक्षिष्ट वराकी बर्करी पुरः

किं वृणे इति सा चारुमध्यमा यावत् चिन्तयति स्म, तावत् सा वराकी बर्करी पुरतः समानीता तया निरैक्षिष्ट।

Verse 36

आत्मार्थं जीवलोकेस्मिन्को न जीवति मानवः । परं परोपकारार्थं यो जीवति स जीवति

आत्मार्थं जीवलोकेऽस्मिन् को न जीवति मानवः? परं परोपकारार्थं यो जीवति स एव जीवति।

Verse 37

अनया मत्तपोवृत्ति साक्षिण्या बह्वनेहसम् । असेव्यहं तदेतस्यै वरयामि जगत्पतिम्

अनया मत्तपोवृत्तिसाक्षिण्या बह्वनेहसमन्वितया, तस्माद् एतस्यै जगत्पतिं वरयामि वरम्।

Verse 38

परामृश्य मनस्येतत्प्राह त्र्यक्षं सुलक्षणा । कृपानिधे महादेव यदि देयो वरो मम

एतत् मनसि परामृश्य सुलक्षणा त्र्यक्षं प्राह—कृपानिधे महादेव, यदि मम वरो देयः।

Verse 39

अजशावी वराक्येषा तर्हि प्रागनुगृह्यताम् । वक्तुं पशुत्वान्नोवेत्ति किंचिन्मद्भक्तिपेशला

एषा वराकी अजशावी; तर्हि प्राग् अनुगृह्यताम्। पशुत्वात् वक्तुं न वेत्ति किञ्चित्, तथापि मद्भक्तिपेशला।

Verse 40

इति वाचं निशम्येशः परोपकृतिशालिनीम् । सुलक्षणाया नितरां तुतोष प्रणतार्तिहा

इति तस्याः परोपकृतिशालिनीं वाचं निशम्य प्रणतार्तिहा ईशः सुलक्षणायां नितरां तुतोष।

Verse 41

देवदवस्ततः प्राह देवि पश्य गिरींद्रजे । साधूनामीदृशी बुद्धिः परोपकरणोर्जिता

ततः देवदेवः प्राह—देवि पश्य गिरीन्द्रजे, साधूनामीदृशी बुद्धिः परोपकरणोर्जिता।

Verse 42

ते धन्याः सर्वलोकेषु सर्वधर्माश्रयाश्च ते । यतंते सर्वभावेन परोपकरणाय ये

ते धन्याः सर्वलोकेषु सर्वधर्माश्रयाश्च ते, ये सर्वभावेन परोपकरणाय यतन्ते।

Verse 43

संचयाः सर्ववस्तूनां चिरं तिष्ठति नो क्वचित् । सुचिरं तिष्ठते चैकं परोपकरणं प्रिये

सञ्चयाः सर्ववस्तूनां न क्वचित् चिरं तिष्ठन्ति; सुचिरं तिष्ठति चैकं, परोपकरणं प्रिये।

Verse 44

धन्या सुलक्षणा चैषा योग्याऽनुग्रहकर्मणि । ब्रूहि देवि वरो देयः कोऽस्यैच्छाग्यै च कः प्रिये

धन्या सुलक्षणा चैषा योग्याऽनुग्रहकर्मणि; ब्रूहि देवि, वरो देयः कोऽस्यै, किमिच्छति च प्रिये।

Verse 45

श्रीदेव्युवाच । सर्वसृष्टिकृतां कर्तः सर्वज्ञप्रणतार्तिहन् । सुलक्षणा शुभाचारा सखी मेस्तु शुभोद्यमा

श्रीदेव्युवाच— हे सर्वसृष्टिकृतां कर्तः, हे सर्वज्ञ, प्रणतानामार्तिहन्; मम सुलक्षणा शुभाचारिणी सखी शुभोद्यमा नित्यं भवतु।

Verse 46

यथा जया च विजया यथा चैव जयंतिका । शुभानंदा सुनंदा च कौमुदी च यथोर्मिला

यथा जया विजया चैव तथा जयंतिका; शुभानंदा सुनंदा च, कौमुदी यथोर्मिला— तथा सा मम सखी शुभलक्षणैः समन्विता भवतु।

Verse 47

यथा चंपकमाला च यथा मलयवासिनी । कर्पूरलतिका यद्वद्गंधधारा यथा शुभा

यथा चंपकमालासु मनोहरत्वं, यथा मलयवासिन्याः सुरभित्वं; यथा कर्पूरलतिकेव शीतलता, तथा शुभा गंधधारेव सा भवतु।

Verse 48

अशोका च विशोका च यथा मलयगंधिनी । यथा चंदननिःश्वासा यथा मृगमदोत्तमा

अशोका विशोका च भवतु, मलयगंधिनीव सुरभिः; चंदननिःश्वासेव मृदुः, मृगमदोत्तमेव श्रेष्ठा च सा भवतु।

Verse 49

यथा च कोकिलालापा यथा मधुरभाषिणी । गद्यपद्यनिधिर्यद्वदनुक्तज्ञा यथा च सा

यथा कोकिलालापः मधुरः, यथा मधुरभाषिणी; यथा गद्यपद्यनिधिः, तथा अनुक्तज्ञा च सा भवतु।

Verse 50

दृगंचलेंगितज्ञा च यथा कृतमनोरथा । गानचित्तहरा यद्वत्तथास्त्वेषा सुलक्षणा

दृगञ्चलेङ्गितज्ञा च यथा कृतमनोरथा । गानचित्तहरा यद्वत्तथास्त्वेषा सुलक्षणा ॥

Verse 51

अतिप्रिया भवित्री मे यद्बाल ब्रह्मचारिणी । अनेनैव शरीरेण दिव्यावयवभूषणा

अतिप्रिया भवित्री मे यद्बाल ब्रह्मचारिणी । अनेनैव शरीरेण दिव्यावयवभूषणा ॥

Verse 52

दिव्यांबरा दिव्यगंधा दिव्यज्ञानसमन्विता । समया मां सदैवास्तां चंचच्चामरधारिणी

दिव्याम्बरा दिव्यगन्धा दिव्यज्ञानसमन्विता । समया मां सदैवास्तां चञ्चच्चामरधारिणी ॥

Verse 53

एषापि काशिराजस्य कुमार्यस्त्विह बर्करी । अत्रैव भोगान्संप्राप्य मुक्तिं प्राप्स्यत्यनुत्तमाम्

एषापि काशिराजस्य कुमार्यस्त्विह बर्करी । अत्रैव भोगान्संप्राप्य मुक्तिं प्राप्स्यत्यनुत्तमाम् ॥

Verse 54

अनया त्वर्ककुंडेस्मिन्पुष्ये मासि रवेर्दिने । स्नातं त्वनुदिते सूर्ये शीतादक्षुब्धचित्तया

अनया त्वर्ककुण्डेस्मिन् पुष्ये मासि रवेर्दिने । स्नातं त्वनुदिते सूर्ये शीतादक्षुब्धचित्तया ॥

Verse 55

राजपुत्री ततः पुण्यादस्त्वेषा शुभलोचना । वरदानप्रभावेण तव विश्वेश्वर प्रभो

अनेन पुण्यप्रभावेन एषा शुभलोचना कन्या राजपुत्री भवतु; हे विश्वेश्वर प्रभो, तव वरदानप्रभावात्।

Verse 57

उत्तरार्कस्य देवस्य पुष्ये मासि रवेर्दिने । कार्या सा वत्सरीयात्रा न तैः काशीफलेप्सुभिः

उत्तरार्कदेवस्य पुष्यमासे रविवासरे सा वत्सरीया यात्रा कार्या; काशीफलमिच्छुभिः तैः।

Verse 58

मृडान्याभिहि तं सर्वं कृत्वैतद्विश्वगो विभुः । विश्वनाथो विवेशाथ प्रासादं स्वमतर्कितः

मृडान्याः कथितं सर्वं कृत्वा स विश्वगो विभुः; विश्वनाथः प्रासादं विवेशाथ, स्वमतः सिद्धः।

Verse 59

स्कंद उवाच । लोलार्कस्य च माहात्म्यमुत्तरार्कस्य च द्विज । कथितं ते महाभाग सांबादित्यं निशामय

स्कन्द उवाच—द्विज, महाभाग, लोलार्कस्योत्तरार्कस्य च माहात्म्यं ते कथितम्; इदानीं सांबादित्यकथां निशामय।

Verse 60

श्रुत्वैतत्पुण्यमाख्यानं शुभं लोलोत्तरार्कयोः । व्याधिभिर्नाभिभूयेत न दारिद्र्येण बाध्यते

एतत् शुभं पुण्यमाख्यानं श्रुत्वा लोलोत्तरार्कयोः; व्याधिभिर्नाभिभूयेत, न दारिद्र्येण बाध्यते।

Verse 96

बर्करीकुंडमित्याख्या त्वर्ककुंडस्य जायताम् । एतस्याः प्रतिमा पूज्या भविष्यत्यत्र मानवैः

अर्ककुण्डं ‘बर्करीकुण्डम्’ इति नाम्ना प्रसिद्धिं यातु। अत्र भविष्यति मानवैरेतस्याः प्रतिमा भक्त्या पूज्या॥