Adhyaya 34

Verse 1

स्कंद उवाच । पुनर्ददर्श तन्वंगी चित्रपट्यां घटोद्भव । स्वर्गद्वारात्पुरोभागे श्रीमतीं मणिकर्णिकाम्

स्कन्द उवाच—ततः सा तन्वङ्गी पुनश्चित्रपट्यां घटोद्भवं अगस्त्यं ददर्श; स्वर्गद्वारस्य पुरोभागे च श्रीमतीं मणिकर्णिकां ददर्श।

Verse 2

संसारसर्पदष्टानां जंतूनां यत्र शंकरः । अपसव्येन हस्तेन ब्रूते ब्रह्मस्पृशञ्छ्रुतिम्

यत्र संसारसर्पदष्टानां जन्तूनां कृते शङ्करः अपसव्येन हस्तेन ब्रह्मस्पृशन् मोक्षप्रदां श्रुतिं ब्रूते।

Verse 3

न कापिलेन योगेन न सांख्येन न च व्रतैः । या गतिः प्राप्यते पुंभिस्तां दद्यान्मोक्षभूरियम्

न कापिलेन योगेन न सांख्येन न च व्रतैः; यां गतिं पुंभिः प्राप्यते, तां मोक्षभूरियं ददाति।

Verse 4

वैकुंठे विष्णुभवने विष्णुभक्तिपरायणाः । जपेयुः सततं मुक्त्यै श्रीमतीं मणिकर्णिकाम्

वैकुण्ठे विष्णुभवने विष्णुभक्तिपरायणाः; मुक्त्यर्थं सततं श्रीमतीं मणिकर्णिकां जपेयुः।

Verse 5

हुत्वाग्निहोत्रमपि च यावज्जीवं द्विजोत्तमाः । अंते श्रयंते मुक्त्यै यां सेयं श्रीमणिकर्णिका

यावज्जीवं अग्निहोत्रं हुत्वापि द्विजोत्तमाः; अन्ते मुक्त्यै यां श्रयन्ते, सेयं श्रीमणिकर्णिका।

Verse 6

वेदान्पठित्वा विधिवद्ब्रह्मयज्ञरता भुवि । यां श्रयंति द्विजा मुक्त्यै सेयं श्रीमणिकर्णिका

वेदान् विधिवत् पठित्वा ब्रह्मयज्ञे रता भुवि । यां श्रयन्ति द्विजा मुक्त्यै सा श्रीमणिकर्णिका ॥

Verse 7

इष्ट्वा क्रतूनपि नृपा बहून्पर्याप्तदक्षिणान् । श्रयंते श्रेयसे धन्याः प्रांतेऽधिमणिकर्णिकम्

इष्ट्वा क्रतून् बहून् नृपा पर्याप्तदक्षिणान् । प्रान्तेऽपि श्रेयसे धन्याः श्रयन्ते मणिकर्णिकाम् ॥

Verse 8

सीमंतिन्योपि सततं पतिव्रतपरायणाः । मुक्त्यै पतिमनुव्रज्य श्रयंति मणिकर्णिकाम्

सीमन्तिन्योपि सततं पतिव्रतपरायणाः । मुक्त्यै पतिमनुव्रज्य श्रयन्ते मणिकर्णिकाम् ॥

Verse 9

वैश्या अपि च सेवंते न्यायोपार्जितसंपदः । धनानि साधुसात्कृत्वा प्रांते श्रीमणिकर्णिकाम्

वैश्याः अपि च सेवन्ते न्यायोपार्जितसंपदः । धनानि साधुसात्कृत्वा प्रान्ते श्रीमणिकर्णिकाम् ॥

Verse 10

त्यक्त्वा पुत्रकलत्रादि सच्छूद्रा न्यायमार्गगाः । निर्वाणप्राप्तये चैनां भजेयुर्मणिकर्णिकाम्

त्यक्त्वा पुत्रकलत्रादि सच्छूद्रा न्यायमार्गगाः । निर्वाणप्राप्तये चैनां भजेयुर्मणिकर्णिकाम् ॥

Verse 11

यावज्जीवं चरंतोपि ब्रह्मचर्य जितेंद्रियाः । निःश्रेयसे श्रयंत्येनां श्रीमतीं मणिकार्णकाम्

यावज्जीवं ब्रह्मचर्यं चरन्तोऽपि जितेन्द्रियाः। निःश्रेयसार्थं श्रीमतीं मणिकार्णिकामाश्रयन्ति॥

Verse 12

अतिथीनपि संतर्प्य पंचयज्ञरता अपि । गृहस्थाश्रमिणो नेमां त्यजेयुर्मणिकर्णिकाम्

अतिथीनपि सन्तर्प्य पञ्चयज्ञरताऽपि ये। गृहस्थाश्रमिणो नेमां मणिकर्णिकां त्यजेयुः॥

Verse 13

वानप्रस्थाश्रमयुजो ज्ञात्वा निर्वाणसाधनम् । सन्नियम्येंद्रियग्रामं मणिकर्णीमुपासते

वानप्रस्थाश्रमयुजः ज्ञात्वा निर्वाणसाधनम्। सन्नियम्येन्द्रियग्रामं मणिकर्णीमुपासते॥

Verse 14

अनन्यसाधनां मुक्तिं ज्ञात्वा शास्त्रैरनेकधा । मुमुक्षुभिस्त्वेकदंडैः सेव्यते मणिकर्णिका

अनन्यसाधनां मुक्तिं शास्त्रैर्नानाविधैर्ज्ञात्वा। मुमुक्षुभिस्त्वेकदण्डैः सेव्यते मणिकर्णिका॥

Verse 15

दंडयित्वा मनोवाचं कायं नित्यं त्रिदंडिनः । नैःश्रेयसीं श्रियं प्राप्तुं श्रयंते मणिकर्णिकाम्

दण्डयित्वा मनोवाचं कायं नित्यं त्रिदण्डिनः। नैःश्रेयसीं श्रियं प्राप्तुं श्रयन्ते मणिकर्णिकाम्॥

Verse 16

चांद्रायणव्रतैः कृच्छ्रैर्भर्तुः शुश्रूषणैरपि । निनाय क्षणवत्कालमायुःशेषस्य सानघा

चांद्रायणव्रतैः कृच्छ्रैः कठोरतपसा तथा । भर्तुः शुश्रूषणेनापि सानघा निनाय शेषायुः क्षणवत्कालम् ॥

Verse 17

शिखी मुंडी जटी वापि कौपीनी वा दिगंबरः । मुमुक्षुः को न सेवेत मुक्तिदां मणिकर्णिकाम्

शिखी मुंडी जटी वापि कौपीनी वा दिगंबरः । मुमुक्षुः को न सेवेत मुक्तिदां मणिकर्णिकाम् ॥

Verse 18

उवाच च प्रसन्नास्य आशीर्भिरभिनद्य च । उत्तिष्ठतं प्रकुरुतं महानेपथ्यमद्य वै

उवाच च प्रसन्नास्य आशीर्भिरभिनद्य च । उत्तिष्ठतं प्रकुरुतं महानेपथ्यमद्य वै ॥

Verse 19

संत्युपायाः सहस्रं तु मुक्तये न तथा मुने । हेलयैषा यथा दद्यान्निर्वाणं मणिकर्णिका

संत्युपायाः सहस्रं तु मुक्तये न तथा मुने । हेलयैषा यथा दद्यान्निर्वाणं मणिकर्णिका ॥

Verse 20

अनशनव्रतभृते त्रिकालाभ्यवहारिणे । प्रांते दद्यात्समां मुक्तिमुभाभ्यां मणिकर्णिका

अनशनव्रतभृते त्रिकालाभ्यवहारिणे । प्रांते दद्यात्समां मुक्तिमुभाभ्यां मणिकर्णिका ॥

Verse 21

यथोक्तमाचरेदेको निष्ठा पाशुपतंव्रतम् । निरंतरं स्मरेदेको हृद्येनां मणिकर्णिकाम्

यथोक्तं पाशुपतं व्रतं निष्ठया एकोऽपि सम्यगाचरेत्; अपरः पुनः हृदि निरन्तरं मणिकर्णिकां स्मरेदेव।

Verse 22

दृष्टात्र वपुषः पाते द्वयोश्च सदृशी गतिः । तस्मात्सर्वविहायाशु सेव्यैषा मणिकर्णिका

अत्र दृश्यते यत् वपुषः पाते द्वयोः अपि सदृशी गतिः; तस्मात् सर्वं विहायाशु मणिकर्णिका सेव्यैव।

Verse 23

स्वर्गद्वारे विशेयुर्ये विगाह्य मणिकर्णिकाम् । तेषां विधूतपापानां कापि स्वर्गो न दूरतः

ये मणिकर्णिकां विगाह्य स्वर्गद्वारे विशेयुः, तेषां विधूतपापानां कश्चित् स्वर्गो न दूरतः।

Verse 24

स्वर्गद्वाः स्वर्गभूरेषा मोक्षभूर्मणिकर्णिका । स्वर्गापवर्गावत्रैव नोपरिष्टान्न चाप्यधः

स्वर्गद्वारं स्वर्गभूमिरेषा मोक्षभूमिर्मणिकर्णिका; स्वर्गापवर्गौ अत्रैव, नोपरीष्टान्न चाप्यधः।

Verse 25

दत्त्वा दानान्यनेकानि विगाह्य मणिकर्णिकाम् । स्वर्गद्वारं प्रविष्टा ये न ते निरयगामिनः

अनेकानि दानानि दत्त्वा मणिकर्णिकां विगाह्य ये स्वर्गद्वारं प्रविष्टाः, ते निरयगामिनो न भवन्ति।

Verse 26

स्वर्गापवर्गयोरर्थः कोविदैश्च निरूपितः । स्वर्गः सुखं समुद्दिष्टमपवर्गो महासुखम्

स्वर्गापवर्गयोः अर्थः कोविदैः सुस्पष्टं निरूपितः। स्वर्गः सुखमिति प्रोक्तः, अपवर्गो हि महासुखम्॥

Verse 27

मणिकर्ण्युपविष्टस्य यत्सुखं जायते सतः । सिंहासनोपविष्टस्य तत्सुखं क्व शतक्रतोः

मणिकर्ण्युपविष्टस्य सतः सुखं यदुदेति हि। सिंहासनोपविष्टस्य शतक्रतोः तत्क्व सुखम्॥

Verse 28

महासुखं यदुद्दिष्टं समाधौ विस्मृतात्मनाम् । श्रीमत्यां मणिकर्ण्यां तत्सहजेनैव जायते

महासुखं यदुद्दिष्टं समाधौ विस्मृतात्मनाम्। श्रीमत्यां मणिकर्ण्यां तत्सहजेनैव जायते॥

Verse 29

स्वर्गद्वारात्पुरोभागे देवनद्याश्च पश्चिमे । सौभाग्यभाग्यैकनिधिः काचिदेका महास्थली

स्वर्गद्वारात्पुरोभागे देवनद्याश्च पश्चिमे। सौभाग्यभाग्यैकनिधिः काचिदेका महास्थली॥

Verse 30

यावंतो भास्वतः स्पर्शाद्भासंते सैकताः कणाः । तावंतो द्रुहिणा जग्मुर्नैत्येषा मणिकर्णिका

यावन्तो भास्वतः स्पर्शाद्भासन्ते सैकताः कणाः। तावन्तो द्रुहिणा जग्मुर्नैत्येषा मणिकर्णिका॥

Verse 31

संति तीर्थानि तावंति परितो मणिकर्णिकाम् । यावद्भिस्तिलमात्रापि न भूमिर्विरलीकृता

सन्ति तीर्थानि तावन्ति परितो मणिकर्णिकाम्, यावद्भिः तिलमात्रापि भूमिर्न विरलीकृता।

Verse 32

यदन्वये कोपि मुक्तः संप्राप्य मणिकर्णिकाम् । तद्वंश्यास्तत्प्रभावेण मान्याः स्वर्गौकसामपि

यदन्वये कोऽपि मुक्तः संप्राप्य मणिकर्णिकाम्, तद्वंश्यास्तत्प्रभावेण मान्याः स्वर्गौकसामपि।

Verse 33

तर्पिताः पितरो येन संप्राप्य मणिकर्णिकाम् । सप्तसप्त तथा सप्त पूर्वजास्तेन तारिताः

तर्पिताः पितरो येन संप्राप्य मणिकर्णिकाम्, सप्त सप्त तथा सप्त पूर्वजास्तेन तारिताः।

Verse 34

आमध्याद्देवसरित आ हरिश्चंद्रमडपात् । आ गंगा केशवादा च स्वर्द्वारान्मणिकर्णिका

आमध्याद्देवसरितः आ हरिश्चन्द्रमण्डपात्, आ गङ्गाकेशवादाच स्वर्द्वारान्मणिकर्णिका।

Verse 35

एतद्रजःकणतुलां त्रिलोक्यपि न गच्छति । एतत्प्राप्त्यै प्रयतते त्रिलोकस्थोऽखिलो भवी

एतद्रजःकणतुलां त्रिलोक्यपि न गच्छति, एतत्प्राप्त्यै प्रयतते त्रिलोकस्थोऽखिलो भवी।

Verse 36

कलावती चित्रपटीं पश्यंतीत्थं मुहुर्मुहुः । ज्ञानवापीं ददर्शाथ श्रीविश्वेश्वरदक्षिणे

कलावती चित्रपटिं मुहुर्मुहुः पश्यन्ती तथैव, श्रीविश्वेश्वरस्य दक्षिणे स्थितां काशीक्षेत्रस्य पुण्यचिह्नभूतां ज्ञानवापीं ततो ददर्श।

Verse 37

यदंबुसततं रक्षेद्दुर्वृत्ताद्दंडनायकः । संभ्रमो विभ्रमश्चासौ दत्त्वा भ्रातिं गरीयसीम्

तदम्बु सततं दुर्वृत्तेभ्यः दण्डनायकेन रक्ष्यते; स च सम्भ्रमो विभ्रमश्च, तस्मै गरीयसीं भ्रान्तिं तेजोमर्यादां च ददातुः।

Verse 38

योष्टमूर्तिर्महादेवः पुराणे परिपठ्यते । तस्यैषांबुमयी मूर्तिर्ज्ञानदा ज्ञानवापिका

पुराणेषु महादेवो योष्टमूर्तिरिति परिपठ्यते; एषा च ज्ञानवापिका तस्याम्बुमयी मूर्तिः, ज्ञानप्रदा।

Verse 39

नेत्रयोरतिथीकृत्य ज्ञानवापी कलावती । कदंबकुसुमाकारां बभार क्षणतस्तनुम्

ज्ञानवापीं नेत्रयोरतिथीकृत्य कलावतीं, कदम्बकुसुमाकारां तनुं क्षणत एव बभार।

Verse 40

अंगानि वेपथुं प्रापुः स्विन्ना भालस्थली भृशम् । हर्षवाष्पांबुकलिले जाते तस्या विलोचने

अङ्गानि वेपथुं प्रापुः, भालस्थली भृशं स्विन्ना; हर्षवाष्पाम्बुकलिले तस्या विलोचने जाते।

Verse 41

तस्तंभ गात्रलतिका मुखवैवर्ण्यमाप च । स्वरोथ गद्गदो जातो व्यभ्रंशत्तत्करात्पटी

तस्याः कोमलानि गात्राणि स्तम्भमगमन्, मुखं वैवर्ण्यमाप; स्वरोऽपि गद्गदः समभवत्, तस्याः करात् पटी च व्यभ्रंशत्।

Verse 42

साक्षणं स्वं विसस्मार काहं क्वाहं न वेत्ति च । सौषुप्तायां दशायां च परमात्मेव निश्चला

साक्षणमेव सा स्वात्मानं विसस्मार; ‘कोऽहं कुत्राहम्’ इति न वेद। सौषुप्तसदृशायां दशायां परमात्मनि लीनात्मेव निश्चला तस्थौ।

Verse 43

अथ तत्परिचारिण्यस्त्वरमाणा इतस्ततः । किं किं किमेतदेतत्किं पृच्छंति स्म परस्परम्

अथ तस्याः परिचारिण्यः त्वरमाणाः इतस्ततः धावन्त्यः, ‘किं किं? किमेतत्? एतत्किं?’ इति परस्परं पुनः पुनः पप्रच्छुः।

Verse 44

तदवस्थां समालोक्य तां ताश्चतुरचेतसः । विज्ञाय सात्त्विकैर्भावैरिदमूचूः परस्परम्

तदवस्थां तां समालोक्य ताश्चतुरचेतसः स्त्रियः, सात्त्विकभावसमुद्भवामिति विज्ञाय, परस्परमिदमूचुः।

Verse 45

भवांतरे प्रेमपात्रमेतयैक्षितु किंचन । चिरात्तेन च संगत्य सुखमूर्च्छामवाप ह

भवान्तरेऽस्य दर्शनं तस्याः प्रेमपात्रमासीदिति किंचन; चिरात् तेन पुनः संगत्य सा सुखमूर्च्छामवाप ह।

Verse 46

अथनेत्थं कथमियमकांडात्पर्यमूमुहत् । प्रेक्षमाणा रहश्चित्रपटीमति पटीयसीम्

अथ ताः परस्परं विस्मयेनोचुः—“कथं नु एषा सहसा मोहाकाण्डे निमग्ना?” इति। ताः रहसि तां सूक्ष्मबुद्धिं, चित्रपटवदतिसूक्ष्मां पटीयसीं स्त्रीं सम्यक् प्रेक्षमाणाः स्थिताः।

Verse 47

तन्मोहस्य निदानं ताःसम्यगेव विचार्य च । उपचेरुर्महाशांतैरुपचारैरनाकुलम्

तस्याः मोहस्य निदानं ताः सम्यगेव विचार्य, महाशान्तैः शमनोपचारैः सेवाभिश्च अनाकुलं तामुपचेरुः।

Verse 48

काचित्तां वीजयांचक्रे कदलीतालवृंतकैः । बिसिनीवलयैरन्या धन्यां तां पर्यभूषयत्

काचित् कदलीतालवृन्तकैस्तां वीजयामास; अन्या तु बिसिनीवलयैर्धन्यां तां पर्यभूषयत्।

Verse 49

अमंदैश्चंदनरसैरभ्यषिंचदमुं परा । अशोकपल्लवैरस्याः काचिच्छोकमनीनशत्

अमन्दैश्चन्दनरसैरन्या तामभ्यषिञ्चत्; अशोकपल्लवैरन्या तस्याः शोकं निनाशयितुमैच्छत्।

Verse 50

धारामंडपधारांबुसीकरैस्तत्तनूलताम् । इष्टार्थविरहग्लानां सिंचयामास काचन

धारामण्डपधाराम्बୁसीकरैः काचित् तत्तनूलतां, इष्टार्थविरहग्लानां शनैः सिंचयामास।

Verse 51

जलार्द्रवाससा काचिदेतस्यास्तनुमावृणोत् । कर्पूरक्षोदजालेपैरन्यास्तामन्वलेपयन्

जलार्द्रवस्त्रेण काचिदस्याः तनुं समाच्छादयत् । अन्यास्तु कर्पूरचूर्णजालैः कृतलेपैस्तामनुलेपयामासुः ॥

Verse 52

पद्मिनीदलशय्या च काचित्यरचयन्मृदुम् । काचित्कुलिशनेपथ्यं दूरीकृत्य तदंगतः

पद्मिनीदलशय्यां च काचिदरचयन्मृदुम् । काचित्कुलिशनेपथ्यं तदङ्गतो दूरीचकार ह ॥

Verse 53

मुक्ताकलापं रचयांचक्रे वक्षोजमंडले । काचिच्छशिमुखी तां तु चंद्रकांतशिलातले

मुक्ताकलापं रचयामास वक्षोजमण्डले काचित् । काचिच्छशिमुखी तां तु चन्द्रकान्तशिलातले न्यधात् ॥

Verse 54

स्वापयामास तन्वंगीं स्रवच्छीतांबुशीतले । दृष्ट्वोपचार्यमाणां तामित्थं बुद्धिशरीरिणी

स्रवच्छीताम्बुशीतले तस्मिन् शीतले तां तन्वङ्गीं स्वापयामास । इत्थं परिचर्यमाणां तां दृष्ट्वा बुद्धिशरीरिणी तथोवाच ॥

Verse 55

अतितापपरीतांगी ताः सखीः प्रत्यभाषत । एतस्यास्तापशांत्यर्थं जानेहं परमौषधम्

अतितापपरीताङ्गी ताः सखीः प्रत्यभाषत । एतस्यास्तापशान्त्यर्थं जानेऽहं परमौषधम् ॥

Verse 56

उपचारानिमान्सवार्न्दूरी कुरुत मा चिरम् । अपतापां करोम्येनां सद्यः पश्यत कौतुकम्

एतान् सर्वान् उपचारान् परिचारकांश्च शीघ्रम् अपाकुरुत, मा चिरं कुरुत। अहम् एनां परितापात् सद्य एव विमोचयामि—पश्यतैतत् अद्भुतं कौतुकम्।

Verse 57

दृष्ट्वा चित्रपटीमेषा सद्यो विह्वलतामगात् । अत्रैव काचिदेतस्याः प्रेमभूरस्ति निश्चितम्

चित्रपटीं दृष्ट्वैषा सद्य एव विह्वलतामगात्। अत्रैव अस्याः काचित् प्रेमभूमिः अस्ति—निश्चितं दैवयोगः।

Verse 58

अतश्चित्रपटीस्पर्शात्परितापं विहास्यति । वाक्याद्बुद्धिशरीरिण्यास्ततस्तत्परिचारिकाः

अतः चित्रपटीस्पर्शात् सा परितापं विहास्यति। ततः बुद्धिशरीरिण्याः वाक्येन तस्याः परिचारिकाः यथोचितं प्रवव्रजुः।

Verse 59

निधाय तत्पुरः प्रोचुः पटीं पश्य कलावति । तवानंदकरी यत्र काचिदस्तीष्टदेवता

तत् पुरतः निधाय ते प्रोचुः—“कलावति, पटीं पश्य। यत्र तव आनन्दकरी काचिद् इष्टदेवता विद्यते।”

Verse 60

सापीष्टदेवतानाम्ना तत्पटीदर्शनेन च । सुधासेकमिव प्राप्य मूर्छां हित्वोत्थिता द्रुतम्

सा अपि इष्टदेवतानाम्ना तत्पटीदर्शनेन च, सुधासेकमिव प्राप्य, मूर्छां हित्वा द्रुतम् उत्थिता।

Verse 61

अवग्रहपरिम्लाना वर्षासारैरिवौषधीः । पुनरालोकयांचक्रे ज्ञानदां ज्ञानवापिकाम्

अवग्रहपरिम्लाना वर्षासारैरिवौषधीः, सा पुनर्ज्ञानदां ज्ञानवापिकाम् आलोकयामास।

Verse 62

स्पृष्ट्वा कलावती तां तु वापीं चित्रगतामपि । लेभे भवांतरज्ञानं यथासीत्पूर्वर्जन्मनि

कलावती तां चित्रगतामपि वापीं स्पृष्ट्वा, पूर्वजन्मवत् भवांतरज्ञानं लेभे।

Verse 63

पुनर्विचारयांचक्रे वापी माहात्म्यमुत्तमम् । अहो चित्रगतापीयं संस्पृष्टा ज्ञानवापिका

सा पुनर्वापीमाहात्म्यमुत्तमं विचिन्तयामास—‘अहो! चित्रगतापीयं संस्पृष्टा ज्ञानवापिका शक्तिं ददाति।’

Verse 64

ज्ञानं मे जनयामास भवांतर समुद्भवम् । अथ तासां पुरो हृष्टा कथयामास सुंदरी

‘मे भवांतरसमुद्भवं ज्ञानं जनयामास’ इति; ततः सा सुन्दरी हृष्टा तासां पुरः कथयामास।

Verse 65

निजं प्राग्भव वृत्तांतं ज्ञानवापीप्रभावजम् । कलावत्युवाच । एतस्माज्जन्मनः पूर्वमहं ब्राह्मणकन्यका

कलावत्युवाच—‘ज्ञानवापीप्रभावजातं निजं प्राग्भववृत्तान्तं वक्ष्यामि; एतस्माज्जन्मनः पूर्वमहं ब्राह्मणकन्यका।’

Verse 66

उपविश्वेश्वरं काश्यां ज्ञानवाप्यां रमे मुदा । जनको मे हरिस्वामी जनयित्री प्रियंवदा

काश्यां उपविश्वेश्वरे ज्ञानवाप्यां च मुदा रमेम्। मे जनको हरिस्वामी, जनयित्री प्रियंवदा॥

Verse 67

आख्या मम सुशीलेति मां च विद्याधरोऽहरत् । मध्येमार्गं निशीथेथ तदोप मलयाचलम्

सुशीलेति ममाख्या; मां च विद्याधरोऽहरत्। मध्येमार्गे निशीथे स मलयाचलमाप ह॥

Verse 68

रक्षसा सहतो वीरो राक्षसं स जघानह । रक्षोपि मुक्तं शापात्तु दिव्यवपुरवाप ह

रक्षसा सहतो वीरो राक्षसं स जघान ह। रक्षोऽपि मुक्तं शापात्तु दिव्यवपुरवाप ह॥

Verse 69

अवाप जन्मगंधर्वस्त्वसौ मलयकेतुतः । कर्णाटनृपतेः कन्या बभूवाहं कलावती

अवाप जन्म गन्धर्वस्त्वसौ मलयकेतुतः। कर्णाटनृपतेः कन्या बभूवाहं कलावती॥

Verse 70

इति ज्ञानं ममोद्भूतं ज्ञानवापीक्षणात्क्षणात् । इति तस्या वचः श्रुत्वा सापि बुद्धिशरीरिणी

इति ज्ञानं ममोद्भूतं ज्ञानवापीक्षणात्क्षणात्। इति तस्या वचः श्रुत्वा सापि बुद्धिशरीरिणी॥

Verse 71

ताश्च तत्परिचारिण्यः प्रहृष्टास्यास्तदाऽभवन् । प्रोचुस्तां प्रणिपत्याथ पुण्यशीलां कलावतीम्

ततः तस्याः परिचारिण्यः स्त्रियो हृष्टवदनास्तदा । तां पुण्यशीलां कलावतीं प्रणिपत्येदमब्रुवन् ॥

Verse 72

अहो कथं हि सा लभ्या यत्प्रभावोयमीदृशः । धिग्जन्म तेषां मर्त्येऽस्मिन्यैर्नैक्षि ज्ञानवापिका

अहो कथं सुलभा सा यस्याः प्रभाव ईदृशः । धिग्जन्म तेषां मर्त्यानां ये न दृष्टा ज्ञानवापिका ॥

Verse 73

कलावति नमस्तुभ्यं कुरुनोपि समीहितम् । जनिं सफलयास्माकं नय नः प्रार्थ्य भूपतिम्

कलावति नमस्तुभ्यं कुरु नोपि समीहितम् । जनिं सफलयास्माकं नय नः प्रार्थ्य भूपतिम् ॥

Verse 74

अयं च नियमोस्माकमद्यारभ्य कलावति । निर्वेक्ष्यामो महाभोगान्दृष्ट्वा तां ज्ञानवापिकाम्

अयं च नियमोऽस्माकमद्यप्रभृति कलावति । दृष्ट्वा तां ज्ञानवापीं तु त्यक्ष्यामो महाभोगकान् ॥

Verse 75

अवश्यं ज्ञानवापी सा नाम्ना भवितुमर्हति । चित्रं चित्रगतापीह या तव ज्ञानदायिनी

अवश्यं ज्ञानवापी सा नाम्ना भवितुमर्हति । चित्रं चित्रगतापीह या तव ज्ञानदायिनी ॥

Verse 76

ओंकृत्य तासां वाक्यं सा स्वाकारं परिगोप्य च । प्रियाणि कृत्वा भूभर्तुः प्रस्तावज्ञा व्यजिज्ञपत्

तासां वाक्यं शुभेन “ॐ” इति समनुज्ञाय, स्वाभिप्रायं निगूह्य च। प्रस्ताववित्सा सा प्रथमं भूभर्तुः प्रियाणि कृत्वा, पश्चात् पृथिवीपतये स्वयाच्ञां न्यवेदयत्॥

Verse 77

कलावत्युवाच । जीवितेश न मे त्वत्तः किंचित्प्रियतरं क्वचित् । त्वामासाद्य पतिं राजन्प्राप्ताः सर्वे मनोरथाः

कलावत्युवाच— जीवितेश! त्वत्तः परं मे क्वचिदपि किंचित् प्रियतरं नास्ति। राजन्! त्वां पतिं प्राप्य मम सर्वे मनोरथाः परिपूर्णाः॥

Verse 78

एको मनोरथः प्रार्थ्यो ममास्त्यत्रार्यपुत्रक । विचारपथमापन्नस्तवापि स महाहितः

अथापि ममात्रार्यपुत्रक! एको मनोरथः प्रार्थनीयः अवशिष्यते। स तवापि विचारपथं प्रविष्टः, महाहितश्च॥

Verse 79

मम तु त्वदधीनायाः सुदुष्प्रापतरो महान् । तव स्वाधीनवृत्तेस्तु सिद्धप्रायो मनोरथः

मम तु त्वदधीनायाः स महान् मनोरथः सुदुष्प्रापतरः। तव तु स्वाधीनवृत्तेः स एव सिद्धप्रायो मनोरथः॥

Verse 80

प्राणेश किं बहूक्तेन यदि प्राणैः प्रयोजनम् । तदाभिलषितं देहि प्राणा यास्यंत्यथान्यथा

प्राणेश! किं बहूक्तेन? यदि मे प्राणैः प्रयोजनं ते, तदाभिलषितं देहि; अन्यथा मम प्राणाः यास्यन्ति॥

Verse 81

प्राणेभ्योपि गरीयस्यास्तस्या वाक्यं निशम्य सः । उवाच वचनं राजा तस्याः स्वस्यापि च प्रियम्

प्राणैरपि प्रियतरायास्तस्या वाक्यं निशम्य सः । राजा प्रत्युवाच वचनं तस्याः स्वस्यापि च प्रियम् ॥

Verse 82

राजोवाच । नाहं प्रिये तवादेयमिह पश्यामि भामिनि । प्राणा अपि मम क्रीतास्त्वया शीलकलागुणैः

राजोवाच । नाहं प्रिये तवादेयमिह पश्यामि भामिनि । प्राणा अपि मम क्रीतास्त्वया शीलकलागुणैः ॥

Verse 83

अविलंबितमाचक्ष्व कृतं विद्धि कलावति । भवद्विधानां साध्वीनामन्येऽप्राप्यं न किंचन

अविलम्बितमाचक्ष्व कृतं विद्धि कलावति । भवद्विधानां साध्वीनामन्येऽप्राप्यं न किंचन ॥

Verse 84

कः प्रार्थ्यः प्रार्थनीयं किं को वा प्रार्थयिता प्रिये । न पृथग्जनवत्किंचिद्वर्तनं नौ कलावति

कः प्रार्थ्यः प्रार्थनीयं किं को वा प्रार्थयिता प्रिये । न पृथग्जनवत्किंचिद्वर्तनं नौ कलावति ॥

Verse 85

देशः कोशो बलं दुर्गं यदन्यदपि भामिनि । तत्त्वदीयं न मे किंचित्स्वाम्यमात्रमिहास्ति मे

देशः कोशो बलं दुर्गं यदन्यदपि भामिनि । तत्त्वदीयं न मे किंचित्स्वाम्यमात्रमिहास्ति मे ॥

Verse 86

तच्च स्वाम्यं ममान्यत्र त्वदृते जीवितेश्वरि । राज्यं त्यजेयं त्वद्वाक्यात्तृणीकृत्यापि मानिनि

त्वदृते जीवितेश्वरि मम नान्यत्र किञ्चित् स्वाम्यमस्ति। त्वद्वाक्यादेव मानिनि राज्यं तृणवत् कृत्वा त्यजेयम्॥

Verse 87

माल्पकेतोर्महीजानेरिति वाक्यं निशम्य सा । प्राह गंभीरया वाचा वचश्चारु कलावती

माल्पकेतोर्महीजानेरिति वाक्यं निशम्य सा। गंभीरया वाचा चारुवाक् कलावती प्रत्युवाच॥

Verse 88

कलावत्युवाच । नाथ प्रजासृजापूर्वं सृष्टा नानाविधाः प्रजाः । प्रजाहिताय संसृष्टं पुरुषार्थचतुष्टयम्

कलावत्युवाच—नाथ! प्रजासृजापूर्वं नानाविधाः प्रजाः सृष्टाः। प्रजाहिताय च संसृष्टं पुरुषार्थचतुष्टयम्॥

Verse 89

तद्विहीनाजनिरपि जल बुद्बुदवन्मुधा । तस्मादेकोपि संसाध्यः परत्रेह च शर्मणे

तद्विहीना जनिरपि जलबुद्बुदवन्मुधा। तस्मादेकोऽपि संसाध्यः परत्रेह च शर्मणे॥

Verse 90

यत्रानुकूल्यं दंपत्योस्त्रिवर्गस्तत्र वर्धते । यदुच्यते पुराविद्भिरिति तत्तथ्यमीक्षितम्

यत्र दम्पत्योरनुकूल्यं तत्र त्रिवर्गो वर्धते। यत् पुराविद्भिरुक्तं तत् तथ्यमिति निरीक्षितम्॥

Verse 91

मद्विधाना तु दासीनां शतं तेऽस्तीह मंदिरे । तथापि नितरां प्रेम स्वामिनो मयि दृश्यते

मद्विधाना दासीनां शतं तेऽस्तीह मन्दिरे । तथापि स्वामिनो मयि नितरां प्रेम दृश्यते ॥

Verse 92

तव दास्यपि भोगाढ्या किमुतांकस्थलीचरी । तत्राप्यनन्यसंपत्तिस्तत्र स्वाधीनभर्तृता

तव दास्यपि भोगाढ्या किमुताङ्कस्थलीचरी । तत्राप्यनन्यसंपत्तिस्तत्र स्वाधीनभर्तृता ॥

Verse 93

विपश्चित्संचयेदर्थानिष्टापूर्ताय कर्मणे । तपोर्थमायुर्निर्विघ्नं दारांश्चापत्यलब्धये

विपश्चित्सञ्चयेदर्थानिष्टापूर्ताय कर्मणे । तपोर्थमायुर्निर्विघ्नं दारांश्चापत्यलब्धये ॥

Verse 94

तवैतत्सर्वमस्तीह विश्वेशानुग्रहात्प्रिय । पूरणीयोऽभिलाषो मे यदि तद्वचम्यहं शृणु

तवै तत्सर्वमस्तीह विश्वेशानुग्रहात्प्रिय । पूरणीयोऽभिलाषो मे यदि तद्वचम्यहं शृणु ॥

Verse 95

तूर्णं प्रहिणु मां नाथ विश्वनाथपुरीं प्रति । प्राणाः प्रयाता प्रागेव वपुः शेषास्मि केवलम्

तूर्णं प्रहिणु मां नाथ विश्वनाथपुरीं प्रति । प्राणाः प्रयाता प्रागेव वपुः शेषास्मि केवलम् ॥

Verse 96

माल्यकेतुः कलावत्या इत्याकर्ण्य वचः स्फुटम् । क्षणं विचार्य स्वहृदि राजा प्रोवाच तां प्रियाम्

कलावत्याः स्फुटं वाक्यमाकर्ण्य माल्यकेतुनृपः । क्षणं स्वहृदि सन्दध्यौ ततः प्रेयसीं तां प्रोवाच ॥

Verse 97

प्रिये कलावति यदि तव गंतव्यमेव हि । राज्यलक्ष्म्यानया किं मे चलया त्वद्विहीनया

प्रिये कलावति यदि ते गन्तव्यमेव निश्चयः । त्वद्विहीनया चलया राज्यलक्ष्म्या मम किं फलम् ॥

Verse 98

न राज्यं राज्यमित्याहू राज्यश्रीः प्रेयसी ध्रुवम् । सप्तांगमपि तद्राज्यं तया हीनं तृणायते

न राज्यं राज्यमित्याहुः राज्यश्रीः प्रेयसी ध्रुवा । सप्ताङ्गमपि तद्राज्यं तया हीनं तृणायते ॥

Verse 99

निःसपत्नं कृतं राज्यं भुक्त्वा भोगान्निरंतरम् । हृषीकार्थाः कृतार्थाश्च विधृता आधृतिः प्रिये

निःसपत्नं कृतं राज्यं भुक्ता भोगा निरन्तरम् । हृषीकार्थाः कृतार्थाश्च आधृतिः स्थिरिता प्रिये ॥

Verse 100

अपत्यान्यपि जातानि किं कर्तव्यमिहास्ति मे । अवश्यमेव गंतव्याऽवाभ्यां वाराणसी पुरी

अपत्यान्यपि जातानि किं कर्तव्यमिहास्ति मे । अवश्यमेव गन्तव्या वाभ्यां वाराणसी पुरी ॥

Verse 110

अथ प्रातः समुत्थाय कृत्वा शौचाचमक्रियाम् । राज्ञ्या विनिर्दिष्टपथा ज्ञानवापीं नृपो ययौ

अथ प्रातः समुत्थाय कृत्वा शौचाचमक्रियाम् । राज्ञ्या विनिर्दिष्टपथा ज्ञानवापीं नृपो ययौ ॥

Verse 120

तावद्विमानमापन्नं सक्वणत्किंकिणीगणम् । पश्यतां सर्वलोकानां चन्द्रमौलिरथोरथात्

तावद्विमानमापन्नं सक्वणत्किंकिणीगणम् । पश्यतां सर्वलोकानां चन्द्रमौलिरथोरथात् ॥

Verse 127

पठित्वा पाठयित्वा वा श्रुत्वा वा श्रद्धयान्वितः । ज्ञानवाप्याः शुभाख्यानं शिवलोके महीयते

पठित्वा पाठयित्वा वा श्रुत्वा वा श्रद्धयान्वितः । ज्ञानवाप्याः शुभाख्यानं शिवलोके महीयते ॥