Adhyaya 3

Verse 1

सूत उवाच । भगवन्भूतभव्येश सर्वज्ञानमहानिधे । अवाप्य काशीं गीर्वाणैः किमकारि वदाच्युत

सूत उवाच— भगवन् भूतभव्येश सर्वज्ञानमहानिधे, गीर्वाणैः सह काशीं प्राप्य किं कृतं? वद, अच्युत।

Verse 2

अधीत्येमां कथां दिव्यां न तृप्तिमधियाम्यहम् । शेवधिस्तपसां देवैरगस्तिः प्रार्थितः कथम्

इमां दिव्यकथामधीत्यापि नाहं तृप्तिमधिगच्छामि; देवैः कथं प्रार्थितोऽगस्तिः तपसां शेवधिः?

Verse 3

कथं विंध्योप्यवाप स्वां प्रकृतिं तादृगुन्नतः । तववागमृतांभोधौ मनो मे स्नातुमुत्सुकम्

विंध्यः कथं स्वां प्रकृतिं पुनरवाप, तादृगुन्नतः? तव वागमृताम्भोधौ मनो मे स्नातुमुत्सुकम्।

Verse 4

इति कृत्स्नं समाकर्ण्य व्यासः पाराशरो मुनिः । श्रद्धावते स्वशिष्याय वक्तुं समुपचक्रमे

इति कृत्स्नं वृत्तान्तं सम्यगाकर्ण्य पाराशरतनयो मुनिर्व्यासः श्रद्धावते स्वशिष्याय कथयितुं प्रववृते।

Verse 5

पाराशर उवाच । शृणु सूत महाबुद्धे भक्तिश्रद्धासमन्वितः । शुकवैशंपायनाद्याः शृण्वंत्वेते च बालकाः

पाराशर उवाच—शृणु सूत महाबुद्धे भक्तिश्रद्धासमन्वितः। शुकवैशम्पायनाद्याः एते च बालकाः सर्वेऽपि शृण्वन्तु।

Verse 6

ततो वाराणसीं प्राप्य गीर्वाणाः समहर्षयः । अविलंबं प्रथमतो म णिकर्ण्यां विधानतः

ततो वाराणसीं प्राप्य गीर्वाणाः समहर्षयः। अविलम्बं प्रथमतो मणिकर्ण्यां विधानतः प्रजग्मुः।

Verse 7

सचैलमभिमज्ज्याथ कृतसंध्यादिसत्क्रियाः । संतर्प्य तर्प्यादिपितॄन्कुशगंधतिलोदकैः

तत्र सचैलमभिमज्ज्याथ कृतसन्ध्यादिसत्क्रियाः। कुशगन्धतिलोदकैस्तर्प्यादिपितॄन् संतर्पयामासुः।

Verse 8

तीर्थवासार्थिनः सर्वान्संतर्प्य च पृथक्पृथक् । रत्नैर्हिरण्यवासोभिरश्वाभरणधेनुभिः

तीर्थवासार्थिनः सर्वान् पृथक्पृथक् संतर्प्य च। रत्नैर्हिरण्यवासोभिरश्वाभरणधेनुभिर्ददुः।

Verse 9

विचित्रैश्च तथा पात्रैः स्वर्णरौप्यादि निर्मितैः । अमृतस्वादुपक्वान्नैः पायसै श्च सशर्करैः

विचित्रैः स्वर्णरौप्यादिनिर्मितैः पात्रैः सह, अमृतस्वादु-पक्वान्नैः सशर्करैः पायसैश्च दानं चक्रुः।

Verse 10

सगोरसैरन्नदानैर्धान्यदानैरनेकधा । गंधचंदनकर्पूरैस्तांबूलैश्चारुचामरैः

सगोरसैः अन्नदानैः, नानाविधैर्धान्यदानैश्च; गन्धैश्चन्दनकर्पूरैः, ताम्बूलैः चारुचामरैश्च दानं कृतम्।

Verse 11

सतूलैर्मृदुपर्यंकैर्दीपिकादर्पणासनैः । शिबिकादासदासीभिर्विमानैःपशुभिर्गृहैः

सतूलैर्मृदुपर्यङ्कैः, दीपिकादर्पणासनैः; शिबिकाभिः दासदासीभिः, विमानैः पशुभिः गृहैश्च दानं कृतम्।

Verse 12

चित्रध्वजपताकाभिरुल्लोचैश्चंद्रचारुभिः । वर्षाशनप्रदानैश्च गृहोपस्करसंयुतैः

चित्रध्वजपताकाभिः, चन्द्रचारुभिरुल्लोचैः; वर्षाशनप्रदानैश्च, गृहोपस्करसंयुतैः सह दानं कृतम्।

Verse 13

उपानत्पादुकाभिश्च यतिनश्च तपस्विनः । योग्यैः पट्टदुकूलैश्च विविधैश्चित्ररल्लकैः

यतिभ्यस्तपस्विभ्यश्च, उपानत्पादुकाभिः सह; योग्यैः पट्टदुकूलैश्च, विविधैश्चित्ररल्लकैश्च दानं कृतम्।

Verse 14

दंडैः कमंडलुयुतैरजिनैर्मृगसंभवैः । कौपीनैरुच्चमंचैश्च परिचारककांचनैः

दण्डैः कमण्डलुयुतैः मृगाजिनैः कौपीनैः उच्चमञ्चशय्याभिः तथा परिचारकाणां काञ्चनवेतनैश्च—एवं काश्यां धर्माश्रमजीवनं पोष्यते।

Verse 15

मठैर्विद्यार्थिनामन्नैरतिथ्यर्थं महाधनैः । महापुस्तकसंभारैर्लेखकानां च जीवनैः

मठैः विद्यार्थिनामन्नैः अतिथ्यर्थं महाधनैः । महापुस्तकसंभारैः लेखकानां च जीवनैः—एवं काश्यां विद्या-धर्मौ धार्येते।

Verse 16

बहुधौषधदानैश्च सत्रदानैरनेकशः । ग्रीष्मे प्रपार्थद्रविणैर्हेमंतेग्निष्टिकेंधनैः

बहुधौषधदानैः सत्रदानैरनेकशः । ग्रीष्मे प्रपार्थद्रविणैः हेमन्तेऽग्निष्टिकेन्धनैः—ऋतुनुसारं काश्यां दानधर्मः क्रियते।

Verse 17

छत्राच्छादनिकाद्यर्थे वर्षाकालोचितैर्बहु । रात्रौ पाठप्रदीपैश्च पादाभ्यंजनकादिभिः

छत्राच्छादनिकाद्यर्थे वर्षाकालोचितैर्बहु । रात्रौ पाठप्रदीपैश्च पादाभ्यञ्जनकादिभिः—काश्यां पूजाध्ययनयोः सौकर्यं विधीयते।

Verse 18

पुराणपाठकांश्चापि प्रतिदेवालयं धनैः । देवालये नृत्यगीतकरणार्थैरनेकशः

पुराणपाठकानपि प्रतिदेवालयं धनैः । देवालये नृत्यगीतकरणार्थैरनेकशः—एवं काश्यां पूजामाहात्म्यं वर्धते।

Verse 19

देवालय सुधाकार्यैर्जीर्णोद्धारैरनेकधा । चित्रलेखनमूल्यैश्च रंगमालादिमंडनैः

देवालयानां सुधाकर्मभिः जीर्णोद्धारैश्च नानाविधैः। चित्रलेखनमूल्यैश्च रंगमालादिमण्डनैः॥

Verse 20

नीराजनैर्गुग्गुलुभिर्दशां गादि सुधूपकैः । कर्पूरवर्तिकाद्यैश्च देवार्चार्थैरनेकशः

नीराजनैर्गुग्गुलुभिर्दशाङ्गादिसुधूपकैः। कर्पूरवर्तिकाद्यैश्च देवार्चार्थैरनेकशः॥

Verse 21

पंचामृतानां स्नपनैः सुगंध स्नपनैरपि । देवार्थं मुखवासैश्च देवोद्यानैरनेकशः

पञ्चामृतानां स्नपनैः सुगन्धस्नपनैरपि। देवार्थं मुखवासैश्च देवोद्यानैरनेकशः॥

Verse 22

महापूजार्थमाल्यादि गुंफनार्थैस्त्रिकालतः । शंखभेरीमृदंगादिवाद्यनादैः शिवालये

महापूजार्थमाल्यादिगुम्फनार्थैस्त्रिकालतः। शङ्खभेरीमृदङ्गादिवाद्यनादैः शिवालये॥

Verse 23

घंटागुडुककुंभादि स्नानोपस्करभाजनैः । श्वेतैर्मार्जनवस्त्रैश्च सुगंधैर्यक्षकर्दमैः

घण्टागुडुककुम्भादिस्नानोपस्करभाजनैः। श्वेतैर्मार्जनवस्त्रैश्च सुगन्धैर्यक्षकर्दमैः॥

Verse 24

जपहोमैः स्तोत्रपाठैः शिवनामोच्चभाषणैः । रासक्रीडादिसंयुक्तैश्चलनैः सप्रदक्षिणैः

जपहोमैः स्तोत्रपाठैः शिवनामोच्चारणैः, रासक्रीडादिसंयुक्तैः चलनैः सप्रदक्षिणैश्च—ते काश्यां भक्त्या सम्यगर्चनं चक्रुः।

Verse 25

एवमादिभिरुद्दंडैः क्रियाकांडैरनेकशः । पंचरात्रमुषित्वा तु कृत्वा तीर्थान्यनेकशः

एवमादिभिरुद्दण्डैः क्रियाकाण्डैरनेकशः, विधिकर्माणि पुनः पुनः कृत्वा—पञ्चरात्रमुषित्वा तु तीर्थान्यनेकानि चक्रुः।

Verse 26

दीनानाथांश्च संतर्प्य नत्वा विश्वेश्वरं विभुम् । ब्रह्मचर्यादिनियमैस्तीर्थमेवं प्रसाध्य च

दीनानाथान् सन्तर्प्य, विश्वेश्वरं विभुं नत्वा; ब्रह्मचर्यादिनियमैः तीर्थव्रतमिदं सम्यक् प्रसाध्य च।

Verse 27

पुनः पुनर्विश्वनाथं दृष्ट्वा स्तुत्वा प्रणम्य च । जग्मुः परोपकारार्थमगस्तिर्यत्र तिष्ठति

पुनः पुनर्विश्वनाथं दृष्ट्वा स्तुत्वा प्रणम्य च, परोपकारार्थं जग्मुः—यत्रागस्तिर्मुनिस्तिष्ठति।

Verse 28

स्वनाम्ना लिंगमास्थाप्य कुंडं कृत्वा तदग्रतः । शतरुद्रियसूक्तेन जपन्निश्चलमानसः

स्वनाम्ना लिङ्गमास्थाप्य, तदग्रतः कुण्डं कृत्वा; शतरुद्रीयसूक्तेन जपन् निश्चलमानसः।

Verse 29

तं दृष्ट्वा दूरतो देवा द्वितीयमिव भास्करम् । ज्वलज्ज्वलनसंकाशैरंगैः सर्वत्रसोज्ज्वलम्

तं दूरतो दृष्ट्वा देवा द्वितीयमिव भास्करं मेनिरे। ज्वलज्ज्वलनसंकाशैरङ्गैः सर्वत्र सोज्ज्वलं विराजमानम्॥

Verse 30

साक्षात्किंवाडवाग्निर्वा मूर्त्या वै तप्यते तपः । स्थाणुवन्निश्चलतरं निर्मलं सन्मनो यथा

साक्षात्किं वाडवाग्निर्वा मूर्तिमानिव तपोऽनुतप्यते? स्थाणुवन्निश्चलतरं निर्मलं सन्मनो यथा॥

Verse 31

अथवा सर्व तेजांसि श्रित्वेमां ब्राह्मणीं तनुम् । शीलयंति परं धाम शातंशांत पदाप्तये

अथवा सर्वतेजांसि श्रित्वेमां ब्राह्मणीं तनुं परं धाम शीलयन्ति, शान्तातिशान्तपदाप्तये॥

Verse 32

तपनस्तप्यतेऽत्यर्थं दहनोपि हि दह्यते । यत्तीव्रतपसाद्यापि चपलाऽचपलाभवत्

तपनस्तप्यतेऽत्यर्थं दहनोऽपि हि दह्यते। यत् तीव्रतपसा यापि चपलाऽचपलाभवत्॥

Verse 33

यस्याश्रमे ऽत्र दृश्यंते हिंस्रा अपि समंततः । सत्त्वरूपा अमी सत्त्वास्त्यक्त्वा वैरं स्वभावजम्

यस्याश्रमेऽत्र दृश्यन्ते हिंस्रा अपि समन्ततः। सत्त्वस्वरूपा अमी सत्त्वास्त्यक्त्वा वैरं स्वभावजम्॥

Verse 34

शुंडादंडेन करटिः सिंहं कंडूयतेऽभयः । अष्टापदांके स्वपिति केसरी केसरोद्भटः

निर्भये काश्यां शुंडादण्डेन करटी सिंहं कण्डूयतेऽभयः । अष्टापदाङ्के स्वपिति केसरी केसरोद्भटः ॥

Verse 35

सूकरः स्तब्धरोमापि विहाय निजयूथकम् । चरेद्वनशुनां मध्ये मुस्तान्यस्तेक्षणोबली

सूकरः स्तब्धरोमापि विहाय निजयूथकम् । चरेद्वनशुनां मध्ये मुस्तान्यस्तेक्षणो बली ॥

Verse 36

भूदारोपि न भूदारं तथाकुर्याद्यथाऽन्यतः । सर्वा लिंगमयी काशी यतस्तद्भीतियंत्रितः

भूदारोऽपि न भूदारं तथाकुर्याद्यथाऽन्यतः । सर्वा लिङ्गमयी काशी यतस्तद्भीतियन्त्रितः ॥

Verse 37

क्रोडीकृत्य क्रोडपोतं तरक्षुः क्रीडयत्यहो । शार्दूलबालानुत्सार्य शार्दूलीमेणपोतकः

क्रोडीकृत्य क्रोडपोतं तरक्षुः क्रीडयत्यहो । शार्दूलबालानुत्सार्य शार्दूली मेणपोतकः ॥

Verse 38

चलत्पुच्छोथ पिबति फेनिलेनाननेन वै । स्वपंतं लोमशं भल्लं वानरश्चलदंगुलिः

चलत्पुच्छोऽथ पिबति फेनिलेनाननेन वै । स्वपन्तं लोमशं भल्लं वानरश्चलदङ्गुलिः ॥

Verse 39

यूका संवीक्ष्यवीक्ष्यैव भक्षयेद्दंतकोटिभिः । गोलांगूलारक्तमुखानीलां गा यूथथनायकाः

यूका अपि पुनःपुनः संवीक्ष्य दन्तकोटिभिः भक्षयेत्; यूथथनायकाः नीलाङ्गाः रक्तमुखाः गोलाङ्गूलाः निर्भयाः विचरन्ति।

Verse 40

जातिस्वभावमात्सर्यं त्यक्त्वैकत्र रमंति च । शशाः क्रीडंति च वृकैस्तैः पृष्ठलुंठनैर्मुहुः

जातिस्वभावजन्यं मात्सर्यं त्यक्त्वा सर्वे एकत्र रमन्ते; शशाः अपि वृकैः सह मुहुः पृष्ठलुठनैः क्रीडन्ति।

Verse 41

आखुश्चाखुभुजः कर्णं कंडूयेत चलाननः । मयूरपुच्छपुटगो निद्रात्योतुः सुखाधिकम्

चलाननः आखुः आखुभुजः कर्णं कण्डूयेत; मयूरपुच्छपुटगो जनः सुखाधिकं निद्रां याति।

Verse 42

स्वकंठं घर्षयत्येव केकिकंठे भुजंगमः । भुजंगमफणापृष्ठे नकुलः स्वकुलोचितम्

भुजंगमः केकिकण्ठे स्वकण्ठं घर्षयति; भुजंगमफणापृष्ठे नकुलः स्वकुलोचितं चरति, काश्यां तु वैररहितम्।

Verse 43

वैरं परित्यज्य लुठेदुत्प्लुत्योत्प्लुत्य लीलया । आलोक्य मूषकं सर्पश्चरंतं वदनाग्रतः

सर्पः वैरं परित्यज्य लीलया उत्प्लुत्योत्प्लुत्य लुठति, वदनाग्रतः चरन्तं मूषकं आलोक्यापि।

Verse 44

क्षुधांधोपि न गृह्णाति सोपि तस्माद्बिभेति नो । प्रसूयमानां हरिणीं दृष्ट्वा कारुण्यपूर्णदृक्

क्षुधान्धोऽपि न तां गृह्णाति, सा च तस्मान्न बिभेति। प्रसूयमानां हरिणीं दृष्ट्वा तस्य दृष्टिः करुणया परिपूर्णा भवति॥

Verse 45

तद्दृष्टिपातं मुंचन्वै व्याघ्रो दूरं व्रजत्यहो । व्याघ्री व्याघ्रस्य चरितं मृगी मृगविचेष्टितम् । उभे कथयतो ऽन्योन्यं सख्याविवमुदान्विते

तां करुणापूर्णदृष्टिं विमुच्य व्याघ्रोऽहो दूरं व्रजति। व्याघ्री व्याघ्रचरितं, मृगी मृगविचेष्टितं कथयति; उभेऽन्योन्यं सख्याविव हर्षसमन्विते संभाषेते॥

Verse 46

दृष्ट्वाप्युद्दंडकोदंडं शबरं शंबरोमृगः । धृष्टो न वर्त्म त्यजति सोपि कंडूयतेपि तम्

उद्दण्डकोदण्डधारिणं शबरं दृष्ट्वापि शम्बरमृगः धृष्टो वर्त्म न त्यजति। शबरोऽपि तं न हिनस्ति, केवलं कण्डूयते॥

Verse 47

रोहितोऽरण्यमहिषमुद्धर्षति निराकुलः । चमरीशबरीकेशैः संमिमीते स्ववालधिम्

रोहितोऽरण्यमहिषेण सह निराकुलः क्रीडति। चमरीशबरीकेशैश्च स्ववालधिं संमिमीते (तुलयति)॥

Verse 49

हुंडौ च मुंड युद्धाय न सज्जेते जयैषिणौ । एणशावं सृगालोपि मृदुस्पृशति पाणिना

हुंडौ च मुंडौ जयैषिणौ युद्धाय न सज्जेते। सृगालोऽपि एणशावं मृदुस्पर्शेन पाणिना स्पृशति॥

Verse 50

तृण्वंति तृणगुल्मादीन्श्वापदास्त्वापदास्पदम् । लोकद्वये दुःखहंहि धिक्तन्मांसस्य भक्षणम्

तृणगुल्मादिभिर्वन्याः श्वापदाः स्वं क्षुधं हरन्ति; मांसं तु विपदां स्थानं भवति। उभयलोके दुःखकरं हि तद्—धिक् तन्मांसभक्षणम्॥

Verse 51

यः स्वार्थं मांसपचनं कुरुते पापमोहितः । यावंत्यस्य तु रोमाणि तावत्स नरके वसेत्

यः स्वार्थाय मांसपचनं करोति पापमोहितः। यावन्त्यस्य रोमाणि तावद्वर्षाणि नरके वसेत्॥

Verse 52

परप्राणैस्तु ये प्राणान्स्वान्पुष्णं ति हि दुर्धियः । आकल्पं नरकान्भुक्त्वा ते भुज्यंतेत्र तैः पुनः

परप्राणैः स्वप्राणान् ये पुष्णन्ति दुर्धियः। आकल्पं नरकान् भुक्त्वा तेऽत्र तैरेव भुज्यन्ते पुनः॥

Verse 53

जातुमांसं न भोक्तव्यं प्राणैः कंठगतैरपि । भोक्तव्यं तर्हि भोक्तव्यं स्वमांसं नेतरस्य च

जातु मांसं न भोक्तव्यं प्राणैः कण्ठगतैरपि। भोक्तव्यं चेत् तदा स्वमांसं भोक्तव्यं न परस्य तु॥

Verse 54

वरमेतेश्वापदा वै मैत्रावरुणि सेवया । येषां न हिंसने बुद्धिर्नतु हिंसापरा नराः

वरं श्वापदा एते वै, मैत्रावरुणि, सेवया। येषां न हिंसने बुद्धिर्न तु हिंसापरा नराः॥

Verse 55

बकोपि पल्वले मत्स्यान्नाश्नात्यग्रेचरानपि । न महांतोप्यमहतो मत्स्या मत्स्यानदंति वै

पल्वलेऽपि बकः पुरतः स्थितान् मत्स्यान् न भुङ्क्ते; महान्तोऽपि मत्स्याः क्षुद्रान् मत्स्यान् नादन्ति वै।

Verse 56

एकतः सर्वमांसानि मत्स्यमांसं तथकैतः । स्मृतिः स्मृतेति किंत्वेभिरतोमत्स्याञ्जहत्यमी

एकतः सर्वमांसानि, मत्स्यमांसं तथैव च; ‘स्मृतिः स्मृतिः’ इति वाचः किं फलम्? अतः मत्स्यभक्षणं त्यजन्त्यमी।

Verse 57

श्येनोपि वर्तिकां दृष्ट्वा भवत्येष पराङ्मुखः । चित्रमत्रापि मधुपा भ्रमंति मलिनाशयाः

श्येनोऽपि वर्तिकां दृष्ट्वा पराङ्मुखो भवत्येषः; चित्रं तु अत्र मधुपा भ्रमन्ति, मलिनाशयाः।

Verse 58

सुचिरं नरकान्भुक्त्वा मदिरापानलंपटाः । मधुपा एव गायंते भ्रांतिभाजः पुनः पुनः

सुचिरं नरकान् भुक्त्वा मदिरापानलम्पटाः; मधुपा एव जायन्ते, भ्रान्तिभाजः पुनः पुनः।

Verse 59

अतएव पुराणेषु गाथेति परिगीयते । स्फुटार्थात्र पुराणज्ञैर्ज्ञात्वा तत्त्वं पिनाकिनः

अत एव पुराणेषु गाथेति परिगीयते; अत्र स्फुटोऽर्थः—पुराणज्ञैः पिनाकिनस्तत्त्वं ज्ञात्वा विनिश्चितः।

Verse 60

क्व मांसं क्व शिवे भक्तिः क्व मद्यं क्व शिवार्चनम् । मद्यमांसरतानां च दूरे तिष्ठति शंकरः

क्व मांसं क्व शिवे भक्तिः? क्व मद्यं क्व शिवार्चनम्? मद्य-मांस-रतानां तु शंकरो दूर एव तिष्ठति।

Verse 61

विना शिवप्रसादं हि भ्रांतिः क्वापि न नश्यति । अतएव भ्रमंत्येते भ्रमराः शिववर्जिताः

शिवप्रसादं विना हि भ्रान्तिः क्वापि न नश्यति। अत एव शिववर्जिता एते भ्रमराः सततं भ्रमन्ति।

Verse 62

इत्याश्रमचरान्दृष्ट्वा तिर्यञ्चोपि मुनीनिव । अबोधिविबुधैरित्थं प्रभावः क्षेत्रजस्त्वयम्

इत्याश्रमचरान् दृष्ट्वा तिर्यञ्चोऽपि मुनीनिव। विबुधैः सम्यगबोधि—एष क्षेत्रजः प्रभावः।

Verse 63

यतो विश्वेश्वरेणैते तिर्यञ्चोप्यत्रवासिनः । निधनावसरे मोच्यास्तारक स्योपदेशतः

यतो विश्वेश्वरेणैते तिर्यञ्चोऽप्यत्रवासिनः। निधनकाले मोच्याः स्युः तारकस्योपदेशतः।

Verse 64

ज्ञात्वा क्षेत्रस्य माहात्म्यं यो वसेत्कृतनिश्चयः । तं तारयति विश्वेशो जीवंतमथवा मृतम्

क्षेत्रस्य माहात्म्यं ज्ञात्वा यो वसेत्कृतनिश्चयः। तं विश्वेशो तारयति जीवंतमथवा मृतम्।

Verse 65

अविमुक्तरहस्यज्ञा मुच्यंते ज्ञानि नो नराः । अज्ञानिनोपि तिर्यञ्चो मुच्यंते गतकिल्बिषाः

अविमुक्तस्य रहस्यं ये जानन्ति ज्ञानिनो नराः, ते मुक्तिं यान्ति। अज्ञानिनोऽपि तिर्यञ्चोऽपि, गतकिल्बिषाः सन्तो मुच्यन्ते।

Verse 66

इत्याश्चर्यपरा देवा यावद्यांत्याश्रमं मुनेः । तावत्पक्षिकुलं दृष्ट्वा भृशं मुमुदिरे पुनः

इत्याश्चर्यपराः देवाः मुनेराश्रमं यावत् प्रययुः। मार्गे पक्षिकुलं दृष्ट्वा ते भृशं पुनर्मुमुदिरे।

Verse 67

सारसो लक्ष्मणाकंठे कंठमाधाय निश्चलः । मन्यामहे न निद्रातिध्यायेद्विश्वेश्वरं किल

सारसः लक्ष्मणाकण्ठे कण्ठमाधाय निश्चलः स्थितः। मन्यामहे न स निद्राति; विश्वेश्वरं किल ध्यायति।

Verse 68

कंडूयमाना वरटा स्वचंचुपुटकोटिभिः । हंसं कामयमानं तु वारयेत्पक्षधूननैः

वरटा स्वचञ्चुपुटकोटिभिः कण्डूयमाना, कामयमानं हंसं तु पक्षधूननैः वारयति।

Verse 69

निरुद्ध्यमान चक्रेण चक्रीक्रेंकितभाषणैः । वदतीति किमत्रापि कामिता कामिनां वर

निरुद्ध्यमानोऽपि चक्रेण चक्री क्रेंकितभाषणैः वदति। अत्रापि किं वक्तव्यम्, हे कामिनां वर, कामिता या स्यात्?

Verse 70

कलकंठः किलोत्कंठं मंजुगुंजति कुंजगः । ध्यानस्थः श्रोष्यति मुनिः पारावत्येति वार्यते

कलकण्ठः किल उत्कण्ठितः कुञ्जे मधुरं गुञ्जति। ध्यानस्थो मुनिः श्रोष्यतीति पारावती वार्यते॥

Verse 71

केकीकेकां परित्यज्य मौनं तिष्ठति तद्भयात् । चकोरश्चंद्रिका भोक्ता नक्तव्रतमिवास्थितः

केकीकेकां परित्यज्य केकी मौनं तिष्ठति तद्भयात्। चकोरश्चन्द्रिकाभोक्ता नक्तव्रतमिवास्थितः॥

Verse 72

पठंती सारिकासारं शुकंसंबोधयत्यहो । अपारावारसंसारसिंधुपारप्रदः शिवः

पठन्ती सारिका सारं शुकं सम्बोधयत्यहो। अपारावारसंसारसिन्धुपारप्रदः शिवः॥

Verse 73

कोकिलः कोमलालापैः कलयन्किलकाकलीम् । कलिकालौ कलयतः काशीस्थान्नेतिभाषते

कोकिलः कोमलालापैः काकलीं कलयन् किल। कलिकालौ कलयतां काशीस्थान् नेति भाषते॥

Verse 74

मृगाणां पक्षिणामित्थं दृष्ट्वा चेष्टां त्रिविष्टपम् । अकांडपातसंकष्टं निनिंदुस्त्रिदशा बहु

मृगपक्षिचेष्टामेतां दृष्ट्वा त्रिविष्टपं च। अकाण्डपातसंकष्टं त्रिदशा बहु निनिन्दुः॥

Verse 75

वरमेतेपक्षिमृगाः पशवः काशिवासिनः । येषां न पुनरावृत्तिर्नदेवानपुनर्भवाः

वरं खलु काशिवासिनः पक्षिमृगपशवोऽपि धन्याः; येषां पुनरावृत्तिर्नास्ति—सा मुक्तिर्देवानामपि दुर्लभा।

Verse 76

काशीस्थैः पतितैस्तुल्या न वयं स्वर्गिणः क्वचित् । काश्यां पाताद्भयं नास्ति स्वर्गेपाताद्भयं महत्

न वयं स्वर्गगमनं कदाचिदिच्छामः; काशीस्थैः पतितैरपि तुल्यत्वं वरम्। काश्यां पाताद्भयं नास्ति, स्वर्गे तु पातभयं महत्।

Verse 77

वरं काशीपुरी वासो मासोपवसनादिभिः । विचित्रच्छत्रसंछायं राज्यं नान्यत्र नीरिपु

वरं काशीपुरीवासो मासोपवासनादिभिः; अन्यत्र विचित्रच्छत्रच्छायायुतं राज्यं न वरम्, हे नीरिपु नृप।

Verse 78

शशकैर्मशकैः काश्यां यत्पदं हेलयाप्यते । तत्पदं नाप्यतेऽन्यत्र योगयुक्त्यापि योगिभिः

काश्यां शशकैर्मशकैश्च यत्पदं हेलयाप्यते, तत्पदमन्यत्र योगयुक्त्यापि योगिभिर्न लभ्यते।

Verse 79

वरं वाराणसीरंको निःशंकोयो यमादपि । न वयं त्रिदशायेषां गिरितोपीदृशी दशा

वरं वाराणसीरङ्को निःशङ्को यो यमादपि; अन्यत्र तु त्रिदशाधिपतिरपि गिरौ—नैवमिदृशी दशा।

Verse 80

ब्रह्मणो दिवसाष्टांशेषपदमैंद्रं विनश्यति । सलोकपाल सार्कं च सचंद्रग्रहतारकम्

ब्रह्मणो दिवसस्याष्टांशशेषे सति मैन्द्रं पदं विनश्यति; लोकपालैः सह सूर्येण, चन्द्रेण ग्रहैस्तारकैरपि सह नश्यति।

Verse 81

परार्धद्वयनाशेपि काशीस्थो यो न नश्यति । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन काश्यां श्रेयः समाचरेत्

परार्धद्वयनाशेऽपि काशीस्थो यो न नश्यति; तस्मात् सर्वप्रयत्नेन काश्यां श्रेयः समाचरेत्।

Verse 82

यत्सुखं काशिवासेत्र न तद्ब्रह्मांडमंडपे । अस्ति चेत्तत्कथं सर्वे काशीवासाभिलाषुकाः

यत्सुखं काशिवासेऽत्र न तद् ब्रह्माण्डमण्डपे; अस्ति चेत् तत् कथं सर्वे काशीवासाभिलाषुकाः।

Verse 83

जन्मांतरसहस्रेषु यत्पुण्यं समुपार्जितम् । तत्पुण्यपरिवर्तेन काश्यां वासोऽत्र लभ्यते

जन्मान्तरसहस्रेषु यत्पुण्यं समुपार्जितम्, तत्पुण्यपरिवर्तेन काश्यां वासोऽत्र लभ्यते।

Verse 84

लब्धोपि सिद्धिं नो यायाद्यदि कुद्ध्येत्त्रिलोचनः । तस्माद्विश्वेश्वरं नित्यं शरण्यं शरणं व्रजेत्

लब्धापि सिद्धिं न याति यदि कुप्येत् त्रिलोचनः; तस्माद् विश्वेश्वरं नित्यं शरण्यं शरणं व्रजेत्।

Verse 85

धर्मार्थकाममोक्षाख्यं पुरुषार्थचतुष्टयम् । अखंडं हि यथा काश्यां न तथा न्यत्र कुत्रचित्

धर्मार्थकाममोक्षाख्यं पुरुषार्थचतुष्टयम् । अखण्डं यथा काश्यां स्यात् न तथा अन्यत्र कुत्रचित् ॥

Verse 86

आलस्येनापि यो यायाद्गृहाद्विश्वेश्वरालयम् । अश्वमेधाधिको धर्मस्तस्य स्याच्च पदेपदे

आलस्येनापि यो याति गृहाद् विश्वेश्वरालयम् । तस्य पदेपदे धर्मोऽश्वमेधाधिकः स्मृतः ॥

Verse 87

यः स्नात्वोत्तरवाहिन्यां याति विश्वे शदर्शने । श्रद्धया परया तस्य श्रेयसोंतो न विद्यते

यः स्नात्वोत्तरवाहिन्यां याति विश्वेशदर्शने । श्रद्धया परया तस्य श्रेयसोऽन्तो न विद्यते ॥

Verse 88

स्वर्धुनी दर्शनात्स्पर्शात्स्नानादाचमनादपि । संध्योपासनतो जप्यात्तर्पणाद्देवपूजनात्

स्वर्धुनीदर्शनात् स्पर्शात् स्नानादाचमनादपि । संध्योपासनतो जप्यात् तर्पणाद् देवपूजनात् ॥

Verse 89

पंचतीर्थावलोकाच्च ततो विश्वेश्वरेक्षणात् । श्रद्धास्पर्शनपूजाभ्यां धूपदीपादिदानतः

पञ्चतीर्थावलोकाच्च ततो विश्वेश्वरेक्षणात् । श्रद्धास्पर्शनपूजाभ्यां धूपदीपादिदानतः ॥

Verse 90

प्रदक्षिणैः स्तोत्रजपैर्नमस्कारैस्तु नर्त्तनैः । देवदेवमहादेव शंभो शिवशिवेति च

प्रदक्षिणैः स्तोत्रजपैर्नमस्कारैर्नर्तनैश्च—“देवदेव महादेव! शम्भो! शिव शिव!” इति घोषयन्—काश्यां भक्तिः पुण्यप्रदा महती भवति।

Verse 91

धूर्जटे नीलकंठेश पिनाकिञ्शशिशेखर । त्रिशूलपाणे विश्वेश रक्षरक्षेतिभाषणैः

“धूर्जटे! नीलकण्ठेश! पिनाकिन्! शशिशेखर! त्रिशूलपाणे विश्वेश! रक्ष रक्ष!” इत्यादिभाषणैः काश्यां शिवरक्षा पुण्यवर्धिनी भवति।

Verse 92

मुक्तिमंडपिकायां च निमेषार्धो पवेशनात् । तत्र धर्मकथालापात्पुराणश्रवणादपि

मुक्तिमण्डपिकायां निमेषार्धमपि प्रवेशेन, तत्र धर्मकथालापात् पुराणश्रवणादपि—काश्यां महत् पुण्यमवाप्यते।

Verse 93

नित्यादिकर्मकरणात्तथातिथिसमर्चनैः । परोपकरणाद्यैश्च धर्मस्स्यादुत्तरोत्तरः

नित्यनैमित्तिककर्मकरणात्, अतिथिसमर्चनात्, परोपकारादिभिश्च—काश्यां निवसतां धर्मः उत्तरोत्तरं वर्धते।

Verse 94

शुक्लपक्षे यथा चंद्रः कलया कलयैधते । एवं काश्यां निवसतां धर्मराशिः पदेपदे

शुक्लपक्षे यथा चन्द्रः कलया कलयैधते, एवं काश्यां निवसतां धर्मराशिः पदे पदे वर्धते।

Verse 95

श्रद्धाबीजो विप्रपादांबुसिक्तः शाखाविद्यास्ताश्चतस्रो दशापि । पुष्पाण्यर्था द्वे फले स्थूलसूक्ष्मे मोक्षःकामो धर्मवृक्षोयमीड्यः

श्रद्धा बीजं यस्य, विप्रपादाम्बुना सिक्तः; शाखा विद्याः—चतस्रो दश च। पुष्पाण्यर्थाः; फले द्वे स्थूलसूक्ष्मे—कामो मोक्षश्च। अयं धर्मवृक्षः स्तुत्यः।

Verse 96

सर्वार्थानामत्रदात्री भवानी सर्वान्कामान्पूरयेदत्र ढुंढिः । सर्वाञ्जंतून्मोचयेदंतकाले विश्वेशोत्रश्रोत्रमंत्रोपदेशात्

अत्र भवानी सर्वार्थदात्री, अत्र ढुंढिः सर्वकामपूरकः। अत्र चान्तकाले विश्वेश्वरः श्रोत्रे तारकमन्त्रं उपदिश्य सर्वजन्तून् मोचयति।

Verse 97

काश्यां धर्मस्तच्चतुष्पादरूपः काश्यामर्थः सोप्यने कप्रकारः । काश्यां कामः सर्वसौख्यैकभूमिः काश्यां श्रेयस्तत्तु किंनात्र यच्च

काश्यां धर्मः चतुष्पादरूपः प्रतिष्ठितः; काश्यामर्थोऽपि नानाप्रकारेण लभ्यते। काश्यां कामः सर्वसौख्यैकभूमिः; काश्यां श्रेयः परं—किं नात्र विद्यते यत्?

Verse 98

विश्वेश्वरो यत्र न तत्र चित्रं धर्मार्थकामामृतरूपरूपः । स्वरूपरूपः स हि विश्वरूपस्तस्मान्न काशी सदृशी त्रिलोकी

यत्र विश्वेश्वरोऽस्ति तत्र न चित्रं—धर्मार्थकामाः अमृतरूपं च मोक्षदानं स्वस्वरूपेण सन्ति। स हि स्वरूपरूपो विश्वरूपः; तस्मात् त्रिलोके काश्या सदृशी न नगरी।

Verse 99

इति ब्रुवाणा गीर्वाणा ददृशुस्तूटजं मुनेः । होमधूमसुगंधाढ्यं बटुभिर्बहुभिर्वृतम्

इति ब्रुवाणा गीर्वाणाः ददृशुः मुनेः तूटजम्। होमधूमसुगन्धाढ्यं बहुभिर्बटुभिर्वृतम्।

Verse 100

श्यामाकांजलियाञ्चार्थमृषिकन्यानुयायिभिः । धृतोपग्रहदर्भास्यैर्मृगशावैरलंकृतम्

श्यामाकाञ्जलिभिर्भिक्षार्थमृषिकन्यानुयायिभिः सह, धृतोपग्रहदर्भास्यैर्मृगशावैरलंकृतं तदासीৎ।

Verse 107

विधूय सर्व पापानि ज्ञात्वाऽज्ञात्वा कृतान्यपि । हंसवर्णेन यानेन गच्छेच्छिवपुरं ध्रुवम्

विधूय सर्वपापानि ज्ञात्वाऽज्ञात्वा कृतान्यपि, हंसवर्णेन यानेन शिवपुरं ध्रुवं गच्छेत्।